Das Boot

«Lodka» (nem. Das Boot) — 1981-yilda suratga olingan ğarbiy-nemis badiiy filmi. Rejissyor Wolfgang Petersen uni 1973-yilda Lothar-Gunther Buçheim yozgan şu nomli romani asosida suratga olgan. Film Ikkinçi jahon uruşi davridagi U-96 nemis suv osti kemasining yettinçi jangovar safari haqida hikoya qiladi.

Filmni yaratişga tayyorgarlik beş yil davom etdi. Suratga oliş jarayonining özi bir yil davom etdi, yana bir yil montaj va postişlov işlariga ketdi. Suratga oliş vaqtida filmga real U-96 komandiri Heinriç Lehmann-Willenbrock maslahatçi sifatida taklif etildi, u öşa paytda allaqaçon 70 yoşdan oşgan edi.

Suratga oliş bir yildan köproq davom etdi, şu bilan birga sahnalar xronologik tartibda olindi, faqat bardagi boşlanğiç va portdagi yakuniy sahnalar oxirida suratga olindi. Aktyorlar haqiqatan ham quyoş yoruğligi yetişmasligidan rangi oqarib, soqol qöyib olişgan. Suv osti kemasi bölimlaridagi sahnalar uçun mustahkam korpusga öxşatilgan temir sisterna qurilgan. Sisterna ikkita kardan osmasiga osilgan bölib, yuqoriga-pastga va çapga-öngga tebranişi mumkin edi, bu esa çuqur bombalar portlaşidan kelib çiqadigan silkinişlarni tabiiy tarzda suratga oliş imkonini berdi. U96 uçun ikkita töliq ölçamli rubka va palubaning maketi, şuningdek, oçiq dengizdagi odamsiz sahnalar uçun butun kemaning miniatyura maketi tayyorlangan. Köprikdagi sahnalar «böron tölqinlari»ni yaratiş uçun qurilmalari bölgan basseynda suratga olingan. Aktyor Yan Fedderning sahnalaridan birini suratga oliş vaqtida uni haqiqatan ham suv oqimi oqizib ketgan. Bu sahna ssenariyda közda tutilmagan edi, şunday holiça filmga kirgan va improvizatsiya bölib qolgan. Rejissyor nima bölganini darhol tuşunmadi va hayajonlanib yana bir duble söradi, vaziyatning jiddiyligini tuşunmagan holda (aktyor yiqilişda bir neça qovurğasini sindirgan edi).

La-Roçelle epizodlari nemislar Ikkinçi jahon uruşi yillarida qurgan öşa ellinglarda suratga olingan. Okkupatsiyani hali eslaydigan ayrim aholi «nemislar öşa vaqtdagidek jinni ekan», deb taʼkidlagan.

Yakuniy sahna bir dublda suratga olingan, asosan, unga ketadigan katta xarajatlar tufayli.

«Steadicam» maket şaroitida harakatlaniş uçun juda katta bölgani sababli, suratga oliş «Arriflex» qöl kamerasi bilan olib borilgan.

Film ovozsiz suratga olingan, çunki işlayotgan mexanizmlar nutqni bosib ketardi. Barça aktyorlar ingliz tilini bilgani uçun, Angliyada va boşqa ingliztilli mamlakatlarda prokat uçun möljallangan versiyada özlari özlariga ingliz tilida dublyaj qilişgan.

Prokat versiyasining umumiy davomiyligi 150 daqiqani taşkil etgan, rejissyor versiyasi esa 209 daqiqa davom etadi, 1996-yilda çiqarilgan asl töliq versiya 293 daqiqa davom etadi. Bundan taşqari, Germaniyada bu filmning 6 qismli televersiyasi (TV-Fassung) çiqarilgan, uning davomiyligi 351 daqiqa.

Baʼzi sahnalarda radio xabarlarini şifrlaş uçun xizmat qilgan «Enigma» şifrlaş maşinasini köriş mumkin.

Filmning musiqiy jörligida Klaus Doldingerning «Auslaufen» kompozitsiyasi turli variantlarda yangraydi. Şuningdek, Aleksandrov nomidagi qöşiq va raqs ansamblining ijrosidagi «Itʼs a Long Way to Tipperary» qöşiği versiyasi ham işlatilgan.

1990-yillarning boşida U96 guruhi filmning musiqiy mavzusining texno-versiyasini yaratdi, u xit bölib, bir million nusxadan ortiq tiraj bilan çiqarildi.

XXI-asr boşida, ehtimol, Doldingerning iştirokida bölgan holda, filmning asosiy musiqiy mavzularini va aktyorlarning nutqi bilan filmdan audio parçani öz içiga olgan musiqiy albom çiqarildi.

Mukofotlar

1982 — German Film Awards mukofoti

Eng yaxşi ovoz — Milan Bor

Ajoyib badiiy film

Nominatsiyalar

Ğarbiy Germaniya işlab çiqarişidagi film Amerika akademiyasining «Oscar» mukofotiga oltita nominatsiyada taqdim etildi, lekin «Eng yaxşi çet tilidagi film» nominatsiyasida taqdim etilmadi

1983 — «Oscar» mukofoti

Eng yaxşi rejissyor — Wolfgang Petersen

Eng yaxşi ssenariy — Wolfgang Petersen

Eng yaxşi operator — Jost Vacano

Eng yaxşi montaj — Hannes Nikel

Eng yaxşi ovoz — Trevor Pike, Milan Bor, Mike Le Mare

Eng yaxşi ovozli effektlar montaji — Mike Le Mare

1983 — BAFTA mukofoti

Eng yaxşi çet tilidagi film — Wolfgang Petersen

1982 — «Golden Globe» mukofoti

Eng yaxşi xorijiy film

Film darhol moliyaviy muvaffaqiyatga erişmagan bölsa-da, u juda ijobiy şarhlar oldi va oltita «Oscar» mukofotiga nomzod böldi, ulardan ikkitasi Petersenning öziga nasib etdi; şuningdek, u BAFTA va «Golden Globe» mukofotlariga ham nomzod bölgan. Hozirgi kunda film Germaniyaning eng buyuk filmlaridan biri hisoblanadi. Rotten Tomatoes agregatorida film hozir «yangilik sertifikati»ga ega, 46 ta şarh asosida 98 % baho va örtaça 10 ballikdan 9 ball olgan. Metacriticʼda, 15 ta retsenziyaga asoslangan holda, film 100 ballik şkalada 86 ball oldi, bu esa «umumiy eʼtirof»ni körsatadi.

2010-yilda «Empire» jurnali «Jahon kinosining 100 ta eng yaxşi filmi» röyxatida filmni 25-öringa qöydi.

Bugungi kunga qadar film nemis filmi uçun «Oscar»ga nominatsiyalar soni böyiça rekordni saqlab turibdi.

2007-yil oxirida Bonnda, «Nemis tarixi uyi»da filmga, şuningdek, haqiqiy U-96 suv osti kemasiga bağişlangan körgazma bölib ötdi. Tört oylik ish davomida körgazmani 100 mingdan ortiq kişi taşrif buyurdi.

Asl romanning muallifi Lothar-Gunther Buçheim kema modellari va interyerlarining texnik aniqligidan hayratda qolgan bölsa-da, Petersenning estetik qaraşlaridan katta norozilik bildirdi, uni haddan taşqari klişelaşgan deb hisobladi. Şuningdek, u aktyorlarning isterik ortiqça öynaşini tanqid qildi, uni juda noreal deb atadi, lekin aktyorlar jamoasining umumiy isteʼdodini tan oldi. Amerika moslaşuvlarining bir neça urinişi muvaffaqiyatsiz tugagaç, Buçheim özining hikoya va kinematografik ğoyalarining batafsil tavsifi bilan ssenariy taqdim etdi. Natijada film töliq olti soatlik epopeyaga aylangan bölardi; ammo Petersen undan voz keçdi, çunki öşa vaqtda prodyuserlar xalqaro prokat uçun filmni 90 daqiqali qilişga intilardi. Şunga qaramay, bugungi rejissyor versiyasi 200 daqiqadan köproq davom etadi, töliq televersiya esa 293 daqiqaga teng.

U-96 da özi harbiy muxbir bölgan Buçheim Petersenni dramatik harakat va suspens uçun arzon effektlar uçun realizm va dialoglardagi keskinlikni qurbon qilişda ayblagan (masalan, haqiqatda bosim ostida bitta bölib çiqqan bolt ham ekipajni kemaning çidamliligi haqida jiddiy xavotirga solgan bölardi, filmda esa bunday vaziyatlar ketma-ket takrorlanadi). Buçheim, şuningdek, patrul vaqtidagi ekipajning şovqinli xatti-harakatlarini, torpeda urilgandan keyingi yoki bombardimondan qoçgandan keyingi quvonç qiçqiriqlarini noreal va noprofessional deb atagan. Bundan taşqari, hatto tajribasiz leytenant Verner ham ofitser sifatida alohida hurmatga sazovor bölardi, şuning uçun unga moyli latta otiş mumkin emas edi.

Yakuniy natijadan xavotirda bölgan Buçheim, uning aniq uruşga qarşi romanidan farqli ölaroq, moslaşuv Ikkinçi jahon uruşi nemis suv osti flotini, nemis qahramonligi va millatçiligini yana bir marta «uluğlaş va qayta mifologiyalaş»ga aylanganini his qildi. U filmni «arzon, yuzaki amerikaça jangovar film» va «zamonaviy nemis Ikkinçi jahon uruşi tarğibot xronikasi» aralaşmasi deb atadi.

2016-yil iyulida telesериал şaklidagi davomni suratga oliş eʼlon qilindi. Suratga olişni Bavaria Film kinostudiyasi olib bordi. Serial 2018-yil 23-noyabrda nemis «Sky One» kanalida namoyiş etildi. Serial tanqidçilardan ijobiy şarhlar oldi.

Serial voqeasi filmdagi voqealardan töqqiz oy ötib, 1942-yil oxirida boşlanadi. Birinçi mavsumda hikoya U-612 suv osti kemasi bortida dengizda va La-Roçelle quruqligida olib boriladi, u yerda Qarşilik harakati haqida hikoya qilinadi. Ikki syujet çiziği keyingi mavsumlarda davom etadi va Ikkinçi jahon uruşiga bir neçta nuqtayi nazardan qaraladi. Ikkinçi mavsum voqealari 1943-yilda bölib ötadi: U-822 suv osti kemasining kapitani fon Reynxarts Amerikaga qoçişga urinadi, U-612 ning ağdarilgan kapitani Xoffman esa Germaniyaga qaytişga harakat qiladi. Uçinçi mavsumda voqea Şimoliy yarim şarda — Portugaliya va nemis Kiel şahrida, hamda Janubiy yarim şarda sodir böladi, u yerda ingliz flotining qömondoni Suinburn U-949 suv osti kemasini taʼqib qiladi.