Dauria

1914 yil yozi. Kazaklar otryadi mahkumlarni olib ketayotgan konvoy bilan töqnaşadi. Kazaklar mahkumlar orasida öz qişloqdoşi Vasyuha Ulibinni tanib qoladi va ularning içida aralaş tuyğular uyğonadi. Mahkum böliş qişloq uçun, ayniqsa uning oilasi uçun şarmandalik hisoblanadi.

Kazak qişloği kundalik hayotini davom ettiradi. Kazaklar sayr qiladi, börilarni ovlaydi, mahalliy dehqonlar bilan öt öriş uçun janjallaşadi, yuriş maşqlari va otda yuriş bilan şuğullanadi. Qişloqqa şubhali temirçi Nagorniy keladi. U ibodatxonaga bormaydi, lekin öz kasbini yaxşi biladi. U boş qahramon, yoş kazak Roman Ulibinga mahkum Vasiliy haqida xabar yetkazadi. Şu orada temirçi Platon Volokitin keçasi temirçilik ustaxonasida yoruğlik körib, u yerda yaşirin yiğiliş bölayotganini aniqlaydi. Qişloq atamani Yelisey Kargin boşçiligidagi kazaklar temirçini hibsga oladi va tintuv ötkazadi. Ular yaşirin qurol-yaroğ omboriga ham duç kelişadi.

Roman yoş kazak qiz Daşutkani sevadi, şu sababli boşqa yoş kazaklar bilan janjallaşib qoladi. U Daşutkaga boy kabaçi öğli Aleksey sovçilik qilayotganini eşitadi. Umidsizlikka tuşgan Roman otasidan sovçi yollaşni söraydi. Ammo Roman köz öngida qizni boyga turmuşga berişadi. Roman kelinning darvozasiga qatron surtadi, bu esa oila uçun şarmandalik keltiradi. Darvozadagi qatron u yerda fohişa yaşaşini bildiradi. Köp ötmay darvozani «Ulibinning öğli» qatron bilan böyagani maʼlum böladi va Romanning otasi öğlini qamçilaydi, keyin esa buning uçun puşaymon böladi. Töy boşlanadi, xalq garmon ostida raqsga tuşib, xursand böladi. Tantana avjiga çiqqanda Germaniya bilan uruş boşlangani haqida xabar keladi.

1918 yil. Mahkum Vasiliy Ulibin Çitani oq qöşinlar boşliği ataman Semyonov otryadlaridan himoya qilayotgan qizil qömondon bölib qolgan.

Bolşevik Nagorniy oqlarga qarşi diversiya tayyorlaydi va dinamit bilan töldirilgan poyezdni duşman tomon yönaltiradi.

Kazak Fedot qizil dengizçi-anarxistlarga öxşaş böliş uçun qurollanadi va telʼnyaşka kiyadi. U «ekspropriatsiyalarning ekspropriatsiyasi» beradigan yangi imkoniyatlardan hayratga tuşadi.

Vzvod komandiri Roman Ulibin «inqilobiy ştab»dan Çita banki oltinini olib çiqiş topşiriğini oladi.

Biroq oltin «birodarlar» — yaʼni Mançjuriyaga qoçişni rejalaştirgan inqilobiy dengizçi-anarxistlarni ham öziga jalb qiladi, ular bankni jang bilan talon-taroj qilişadi. Bank içida oltin uçun jang qizğin davom etayotganda Roman yaralanadi va «birodarlar» oltinni olib ketadi.

Çitadan otryad bilan çekinayotgan Roman öz qişloğiga keladi va mauzer bilan qişloq atamaniga yangi xöjayin kim ekanligini isbotlaydi. Biroq oq kazaklar qizillarni siqib çiqaradi va Roman otryadini tor-mor qiladi. Ataman Semyonovning buyruği bilan asirlar otib taşlanadi. Faqat Romanning jarlikdan muzdek suvga sakrab, möjizaviy ravişda omon qolişi mumkin böladi. Uni beva qolgan Daşutka örmondagi qörğonida yaşirib qöyadi. Isinib olgaç, Roman ota-onasini köriş uçun qişloqqa keladi, ammo kazaklar uçun u allaqaçon begona bölib qolgan. Romanni hibsga olişga urinişadi, lekin otasi uni ustalik bilan yaşiradi va qoçişiga yordam beradi. Örmonda u partizanlar bilan uçraşadi.

Qişloqqa oq gvardiyaçilar esaul boşçiligida keladi va qizillarga hamdard bölganlarni aniqlaşga harakat qiladi. Kabaçi boşqalar qatori qizillarning akasi va otasi bölgan uryadnik Severyan Ulibinni ham foş qiladi, esaul uni öz qöli bilan öldiradi. Yaşirişda gumon qilingan ataman Yelisey Kargin esaulning fikriça, qamçi bilan jazolanadi. Yirik qizil otryad yaqinlaşayotganini bilib, oq gvardiyaçilar qişloqni tark etadi. Roman Ulibin otryad bilan qişloqqa kirib, otasining öldirilgan jasadini köradi.

«Kazaklar hamma işni vijdon bilan qilardi».

Suratga oliş 1969—1971 yillarda Sibir, Zabaykaliye, Çita yaqinida (Yelizavetino), Irkutskda hamda Narva yaqinidagi Olgino posyolkasida ötkazildi; u yerda kazak qişloği qurildi, aktyorlar öz qöllari bilan qulayliklarni tugallaşdi va u yerda ikki suratga oliş yilini yaşaşdi.

Çita yaqinida suratga olingan film sovet kinosida noyob epizodni öz içiga oladi: aktyor Şelohonov Severyan Ulibin rolida otda 70 metrli jardan Ingoda daryosiga sakraydi. Otning jardan sakraşi egarga mahkamlangan kazak kiyimidagi maneken bilan suratga olindi. Yagona dubl paytida hayvon halok böldi, şuning uçun aktyor Şelohonovning qahramoni daryoda yolini uşlab suzayotgan keyingi sahnada boşqa, xuddi şu rangdagi ot işlatildi.

Filmdan kazaklarning mast holdagi bir neça ziyofat sahnalari, janjal sahnalari, jumladan ota bilan öğil örtasidagi janjal va ota öğliga yaraşiş uçun samogon quyib beradigan keyingi sahna olib taşlandi. Bu va boşqa epizodlar xorijiy prokatga sotişdan oldin 1975 yilda kesib taşlangan.