Day for Night

= Amerika keçasi =

«La Nuit américaine» (fr. La Nuit américaine) — 1973-yilda Fransiya va Italiya hamkorligida işlab çiqarilgan badiiy film, Fransua Truffoning 13-chi töliqmetrajli filmi. Premyerasi 1973-yil 14-martda Kann kinofestivalida bölib ötdi. Film Lillian Giş va uning opasi Dorothy Gişga bağişlangan. Kartina nomi keçki sahnalarni maxsus filtrlar yordamida kunduzi suratga oliş texnikasiga işora qiladi (tomoşabinlarga keyinçalik voqea qoronğida röy berayotgandek körinadi). Ingliz tilida fransuzça «la nuit américaine» atamasiga «day for night» mos keladi, sözma-söz «kun örniga tun» degani (şu nom ostida kartina AQŞda prokatga çiqqan).

Rejissyor uçun bu film triumf böldi — u uçun köplab xalqaro mukofotlar, jumladan, «Eng yaxşi çet el filmi» nominatsiyasidagi «Oskar» mukofotini oldi. Diqqatga sazovor tomoni şundaki, film 1974-yilda «Oskar»ga eng yaxşi çet tilidagi film sifatida tanlangan, bir yil ötib esa «eng yaxşi rejissyorlik ishi», «eng yaxşi ssenariy» va «eng yaxşi ikkinçi rejadagi ayol roli» (Valentina Cortese) nominatsiyalarida ham nomzod bölgan.

Jacqueline Bisset — Jули Beyker (fransuzça talaffuzda Jули Beyker)

Jean-Pierre Léaud — Alfons

François Truffaut — rejissyor Ferran

Jean-Pierre Aumont — Aleksandr

Valentina Cortese — Severina

Dani — Lillian

Alexandra Stewart — Stacey

Jean Champion — Bertran

Nathalie Baye — Joelle

David Markham — doktor Nelson

Nike Arrighi — grimyor Odil

Graham Greene — suğurta agenti

«Kino haqidagi film» yaratiş ğoyasi Fransua Truffoga «Ikki ingliz qiz va „Kontinent“» (1971) dramasini montaj qiliş vaqtida, u Nitstagi Studios de la Victorineʼda işlayotganda keldi. U yerda uning eʼtiborini Parij dekoratsiyalari tortdi, ular britaniyalik «Çayo malikasi» (1969) filmi rejissyori Brayan Forbs suratga olinişidan keyin qolgan edi. Ularga baʼzi köçalar va uylar, metro kiriş joyi, favvora va yozgi kafe kirardi. Truffo allaqaçon vaqt taʼsirida biroz eskirgan dekoratsiyalarni diqqat bilan közdan keçirdi va ularga asoslanib öz filmini suratga oliş istagiga tuşdi. 1974-yilgi intervyusida u «kino yaratiş haqidagi film» (a movie about filmmaking) uçun «studiyaning barça xonalarini közdan keçira boşladim: administratorlar xonalari, artistlar hojatxonalari, grimxonalar, prosmotr zali, tomoşa xonasi — va tuşundimki, agar butun hikoyani şu studiya doirasiga siğdira olsam, joy birligiga erişaman, bu esa menga vaqt birligini (birinçi kundan to jamoa aʼzolari ajraşgunça bölgan suratga oliş) va harakat birligini taʼminlaşga imkon beradi», deb hikoya qilgan. Truffo kino işlab çiqarişning tayyorgarlik davrini, uni Federiko Fellini «8 1/2» filmida usta va töliq tasvirlagan edi, şuningdek suratga olişdan keyingi jarayonni tark etişga qaror qildi.

Ssenariy muallifi sifatida Truffo avval köp marta hamkorlik qilgan Jan-Luis Rişarni taklif qilişga qaror qildi. Oxirgi marta bu «Kelin qora kiyingan edi» (1968) filmini yaratişda sodir bölgan edi. Ular Truffo ijaraga olgan Antibdagi villada işni boşlaşdi. Ssenariy yozişdan oldin ular hikoyaning «tayanç nuqtalarini» stolga yoyilgan katta oq qoğoz rulonida yozib borişdi. Rişar keyinroq, ularning boşiga qiziqarli ğoya kelganda, avvalo unga rulonda joy qidirişganini aytgan. Natijada «filmning deyarli grafik sxemasi» çiqdi. Uning sözlariga köra, bunday tayyorgarlik bosqiçini qöllamasa ham bölardi, lekin u kartina «ritmini» saqlaşga yordam bergan. Ish tez davom etdi va 1971-yil avgust örtasiga kelib ularda suratga oliş «haqida» hikoya qiluvçi ssenariyning birinçi qorala‘lamasi tayyor böldi. Uzoq vaqt «Amerika keçasi» deb nomlangan film ustida ish töxtatildi, çunki Truffo «Men kabi gözal qiz» (1971) komediyasini suratga oliş bilan band edi. 1972-yil yanvarida Truffo va Rişar Kannesdagi Hôtel Martinez mehmonxonasi xonasida «kino haqidagi kino» ssenariysi ustida işni davom ettirdilar. Aynan öşa yerda syujetga «Pamela bilan tanişing» filmi çiziği kiritildi, uni «Amerika keçasi» qahramonlari suratga olişadi. Ssenaristlarga Truffoning köp yillik yordamçisi Suzanne Sçiffman qöşildi; u kinoişlab çiqarişning texnik tomonini va u yerdagi odatlarni yaxşi bilardi. Rejissyorning sözlariga köra, «hamkor ssenaristlar darhol ikkala yeçimdan voz keçdilar: juda oson va nazariy yeçimdan — haqiqiy hayot sahnalarini (yaʼni suratga oliş xronikasini) va öylab topilgan sahnalarni (Pamela çiziğini) aralaştirib, maksimal noaniqlik yaratişdan».

Jacqueline Bisset filmga Truffoning şaxsiy tanlovi bilan tuşgan. Keyinroq u şunday esladi: «Köpgina aktrisalar hasad qilişdi, u meni Los-Anjelesga kelib, öz filmiga suratga olişga taklif qilgani uçun. Men uçun bu heç narsani anglatmasdi, lekin içimda köp narsani özgartirdi. Sevimli rejissyorim boşqa dunyodan kelib, aynan meni tanlaganidan xursand edim. Keyinroq undan nega meni tanlaganini söradim. U ikki xil filmda körganini va bas, dedi. Lekin öşa filmlarda qilgan işlarimni uning filmidagi çarçagan amerikalik yulduz rolini bilan heç qanday boğlay olmasdim».

Valentina Cortese «Oskar»ga ikkinçi rejadagi eng yaxşi aktrisa sifatida nomzod bölgan. Bu ingliz tilida bölmagan filmda aktrisaning şu nominatsiyada nomzodligi tarixda birinçi holat edi. Mukofotni «Şarq ekspressida qotillik» filmidagi roli uçun Ingrid Bergman oldi; sahnaga çiqqaç u şunday dedi: «Bu adolatsizlik. Bu mukofot Valentina Corteseʼga berilişi kerak. U buni loyiq».

«Nafaqat kino haqida suratga olingan eng yaxşi film, balki ajoyib köngiloçar asar ham… Truffo bir neça syujet ipini çigallaştirib, ularga şunçalik yengil ergaşadiki, göyo biz u bilan öz hamkasblari haqida ğiybat qilayotgandekmiz. Suratga oliş maydonçasi — bu mikrokosmos» (Roger Ebert).[1]

«Truffo suratga olgan barça filmlar içida menga eng yaqini. „Amerika keçasi“ uning kim bölganini eng yaxşi tuşuntiradi. U esa kinematografning özi edi» (Stiven Spilberg).

«Men Lui Malle bilan juda döst edim va Truffoni bilardim. Ularning butun guruhini bilardim. Ular yangilik ixtiro qilganliklariga işonişardi. Ular qilayotgan ish unçalik ham yangi emas edi, lekin yaxşi edi. Masalan, Truffoning „Amerika keçasi“ (1973) filmi. Menimça, bu haqiqiy şedevr. Juda kulgili, juda yaxşi film. Men unga şunday dedim. Baxtga qarşi, u vafot etişidan oldin ayta oldim» (Billy Wilder).

«Bilsangiz edi, qanday axlatdan…» Film bejiz kunduzi tun suratga olişga imkon beruvçi usul nomi bilan atalmagan. Kinoning möjizasi va yolğoni ğalaba qozonadi…» (Mixail Trofimenkov, «Kommersant»).

«Truffoning deyarli barça filmlari [haqiqatning] ötkinçiligini anglaydi, bu esa hayot va sevgini qadrsizlantiriş örniga ularga alohida qadr baxş etadi… Har qanday tajribaning sifati uning davomiyligi yoki natijasi bilan ölçanmaydi. Uzoq umrni sekvoyalarga qoldiraylik» (Vincent Canby, «The New York Times»).

«Truffo kamera oldida ham, uning ortida ham haqiqatning ortiqça börttirilganini yaqqol yaxşi köradi. Film yaratiş — bu qahramonlar (demak, Truffoning özi ham) baxt topa oladigan yagona narsa» (Mark Pitillo, allmovie).

Godarga film yoqmadi, va rejissyor Ferran obrazida u Truffoning narsissizmini kördi: «Aytinglar-chi, nega bu filmda rejissyor — yagona kişi, u heç kim bilan yotmaydi?»

Oskar:

1974 — Eng yaxşi çet tilidagi film (François Truffaut)

BAFTA

1975 — Eng yaxşi rejissyorlik (François Truffaut)

1975 — Eng yaxşi film (François Truffaut)

1975 — Eng yaxşi ikkinçi rejadagi ayol roli (Valentina Cortese)

Oskar:

1975 — Eng yaxşi rejissyorlik (François Truffaut)

1975 — Eng yaxşi original ssenariy (François Truffaut, Jean-Louis Richard va Suzanne Sçiffman)

1975 — Eng yaxşi ikkinçi rejadagi ayol roli (Valentina Cortese)