Dead Man

«Mertvets» (ingl. Dead Man) — mustaqil amerikalik rejissyor Jim Jarmuş filmi (1995). Film obrösiz bir buxgalter Uillyam Bleykning mistik (ehtimol ölimdan keyingi) sayohatini hikoya qiladi. Uni Yovvoyi Ğarb orqali Tinç okeaniga Heç kim ismli hindu yetaklab boradi. Sayohat davomida qahramonlar sanoat inqilobi davridagi dözaxiy şahardan unutiş daryosining oynadek suvlari orqali ötib, aholisi tark etgan, yöqolib borayotgan hind qabilasining kultli markaziga yetib boradi.

«Mertvets» Amerika janr mifologiyasi ortidagi falsafaga asoslangan, ammo uni aniq bir janrga kiritiş qiyin: bu ham timsollar filmi, ham ötmişga köçirilgan road-muvi, ham metafizik vestern.

Ijtimoiy ötkir mavzudagi filmlari bilan tan olingan Jim Jarmuş tarixiy film suratga olişni rejalaştirgan edi, ammo u davr qobiğida qolib ketmasligi, balki yetmişinçi yillarni — giyohvand va çöpçak çekuvçi, sababsiz «qurollarini» işga soladigan hippilar va yolğiz giyohvandlar davrini eslatişi kerak edi.

Jarmuş öz filmini oq tanli amerikalik va hind obrazlari örtasidagi munosabatlar asosida qurmoqçi edi: oq tanli «toza qoğozga öxşaydi, unga har kim özinikini yozmoqçi böladi», hind esa hamrohidan ança murakkab va boy şaxsga aylanadi.

«Menga oddiy hikoya va turli madaniyatdan bölgan ikki yigit örtasidagi munosabatlar kerak edi, ikkalasi ham yolğiz va yöqolgan, turli sabablarga köra öz madaniyatlaridan butunlay begona... Ammo mening boşqa filmlarimdan farqli ölaroq, bu syujet menga filmning çekkasida paydo böladigan boşqa mavzularni ham işlab çiqişga turtki berdi: zöravonlik, «qurollar», Amerika tarixi, «joy ruhi», ruhoniylik, Uillyam Bleyk va sheʼriyat, şuhrat, qonundan taşqarilik maqomi — şubhasiz, filmning töqimasiga singib ketgan barça narsalar...»

«Mertvets» Jarmuşning eng qimmat filmi, oldingi asarlariga qaraganda kölamliroq va yuqori haqli aktyorlar iştirokida. Moliyani Yevropadan qidirişga töğri keldi, çunki Amerika kompaniyalari ssenariyda yaşirin antiamerikaça xabar bor deb xavotirlanib, suratga olişga bir tiyin ham sarflamadi; xarajatlarning bir qismini rejissyor öz mablağlari hisobidan töladi. Suratga oliş Oregon, Vaşington, Arizona, Nevada ştatlarida, şuningdek Nyu-York ştatida, Niagara şarşarasi yonida ötkazildi. Rejissyor Depp bilan işlaşdan juda mamnun böldi; ular ilgari suratga oliş maydonçasida uçraşmagan edi. Farmerni esa «Şarpa it — Samuray yöli» (1999) filmining bir epizodida yana bir bor Heç kim rolini ijro etişga taklif qildi; u filmning harakati hozirgi zamonda bölib ötadi.

Jonatan Rozenbaum «Mertvets»ni «kislotali vestern» çöqqisi deb eʼlon qildi — 1960-yillardan boşlab («Beparvo haydovçi») bu janrning, ança mifologiyalaşgan janrning, unda mujassamlaşgan madaniy arxetiplarni ağdarib, dekonstruksiya qilişga uringan filmlar guruhi. Haqiqatan ham Jarmuş tasavvuridagi Yevropa tsivilizatsiyasining ğarbiy çegarasi klassik vesternlarda körsatilgandek demokratik qadriyatlar ombori emas. Bu — Dikinson kabi tiranik oligarxlar mamlakati, ularning irodasi bu yerda yagona qonun. Hollivud kinematografi tomoşabinni örgatgan Ğarbning tugamas tabiat boyligi manzarasi örniga Jarmuş «ekoterrorizm bilan buzilgan va sanoat bilan ifloslangan yerlarni» körsatadi.

Rejissyorning özi janrni «dekonstruksiya qiliş» niyatini inkor etadi va özini klassik vestern bilimdoni va muxlisi deb hisoblamasligini taʼkidlaydi. Jarmuşning sözlariga köra, film odatdagi vestern kabi boşlanadi (yoş yigitning Yovvoyi Ğarbga kelişi), ammo keyingi voqealar bu janrga xos stereotiplarga qarşi çiqadi. Eski vesternning kulminatsion nuqtasini taşkil etgan töpponçadan otiş Uillyam va Heç kimning ruhiy sayohati uçun şunçaki bahona. Jarmuşning aytişiça, u şunday bir vesternni eslay olmaydi, unda boş qahramon Uillyam Bleyk kabi passiv va taşqi holatlar taʼsiriga şunçalik böysungan bölsin. Depp közlaridagi böşliq, buyuk şoir va jinoyatçining begona maqomlari atrofdagilar tomonidan qahramonga uning irodasisiz proyeksiya qilinayotganini taʼkidlaş uçun möljallangan.

Rejissyor dastlab Blyk hikoyasini vesternlarga öxşatişga intilmagan. Jarmuş hikoyalari tuzilişi bilan vesternlar örtasidagi çuqur qarindoşlik şundaki, rejissyor boşqa barça janrlardan köra özining metaforik ohangiga ega road-muviyni afzal köradi. Biroq road-muvi janri aynan vesterndan paydo bölgan; vestern ham «nomaʼlumga sayohat»ni nazarda tutadi va köp hollarda metaforik içki maʼnoga boy böladi.

Jarmuş uçun vestern — bu oçiq kinematografik şakl bölib, unga anʼanaviy ravişda Amerika qadriyatlari haqidagi mulohazalar, qasos, tavba, fojia kabi keng axloqiy-falsafiy tuşunçalar haqidagi fikrlar joylaştiriladi. Rejissyor Sem Pekinpaning vesternni tarixning muayyan davri bilan taşqi boğliq bölsa-da, har doim bugungi voqealar haqida gapiriş imkonini beradigan universal şakl sifatidagi fikriga qisman qöşiladi.

«Mertvets» haqida Jarmuşning boşqa filmlaridan köra köproq yozilgan. Avstraliyalik kinotanqidçi Edrien Martin uni «içidan kuygan, noaniq, ezuvçi maqsad uçun qurilgan vesternning arvohlar karkasi» deb taʼriflagan. Köplab tanqidçilar bu maqsadni vesternning qurilgan qadriyatlar poydevorini yöq qilişda körişgan. Jarmuşga vestern şakli, göyo, uni içidan portlatiş va Yovvoyi Ğarb haqidagi afsonaning soxtaligini oçib beriş uçun kerak. Klassik vesternning tarkibiy qismlari rejissyor tomonidan dahşat mantiqi asosida qayta dasturlangan.

Eng amerikaça janrdan boşlab, Jarmuş Amerika madaniyati va tsivilizatsiyasi haqidagi idealizatsiyalangan tasavvurlarni tizimli tanqid qiladi; bu tasavvurlar anʼanaviy ravişda şu janr filmlarida öz ifodasini topgan. Oldingi filmlarida uning nişonida isteʼmolga asoslangan Amerika turmuş tarzining maʼnaviy böşliği bölgan, ammo «Mertvets»da tanqid ostiga, göyo, hindularning suyaklari ustiga qurilgan va ularning noyob madaniyatini yöq qiliş hamda tabiiy muhitini ifloslantiriş evaziga qurilgan Amerikaning özi tuşadi. «„Mertvets“da Amerikaning Ğarbi yöq. Faqat ğalaba qozongan Amerika aholisidan böşatib, kapitalistik qassobxonaga aylantirgan manzara bor», — deb fikr yuritadi maşhur publitsist Kent Jons.

Voqealar qaçon bölib ötgani haqida poyezdda ötin taşuvçining «ötgan yili bir million dan ortiq bizon öldirilgan» degan iborasidan xulosa çiqariş mumkin. Rejissyor bu körsatkiç 1875-yilda oşib ketganini taʼkidlaydi: «Hukumat yöq qilişni qöllab-quvvatlagan, çunki „bizonlar yöq — hindular yöq“». Ammo mahalliy aholining genotsidida köçib kelganlarning özi, hatto xristian missionerlari ham aybdor edi. Filmda ulardan biri mahalliylar orasiga çeçak va sil yuqtirilgan adyollarni tarqatayotgani körsatiladi; şu bilan halokatli epidemiyalarni qözğatadi. Bizning davrimiz nuqtai nazaridan bu harakatlarni tinç aholiga qarşi biologik qurolni qöllaş deb baholaş mumkin.

Nemis ekspressionizmi ruhida böyoqlarni qalinlaştirib, Jarmuş — oldingi filmlaridagi kabi — notanişlik usulidan foydalanadi. Amerika tsivilizatsiyasining ramziy yuragi, Maşin şahri, taşqaridan kelgan begonaning, bu holda Uillyam Bleykning közi bilan körsatiladi. Uning çarçagan işçilari antiutopik «Metropolis» qahramonlariga öxşaydi. Şahar köçalarida bizonlarning boş suyaklari uyumlari va uylar devorlariga foydalanişga tayyor tobutlar suyab qöyilgani körinadi. Maşin şahri ustida zavod quvurlari hukmronlik qiladi va atrofdagi hamma narsani yupqa qurum qatlami bilan qoplaydi. Fabrika şahar ustida xuddi nomi bilan atalgan Kafka romanidagi qalʼa kabi hukmronlik qiladi. Fabrika egasi zöravonlikka odatlanib, buzilgan özboşimçadir; uni xuşomadgöy, kulib turadigan qöl ostidagilar örab olgan.

«Mertvets» Jarmuşning «Amerika»si Kafkaning tugagan joyidan boşlanadi — begunoh yoş qahramon sirli, çeksiz Ğarb böylab şoşilmoqda — ammo tez orada bizni Kafkaça psevdotsivilizatsiyaga qaytarib, Bleykni yomon mazmunsizlik olamiga taşlaydi.

Köplab sayohat filmlarida bölgani kabi, Uillyam Bleykning tsivilizatsiya markazlaridan nomaʼlum kengliklarga uzoqlaşişi ham timsoliy ölçovga ega. Heç kim — zamonaviy psixopomp — öz vazifasini Bleykni «suv oynasi»gaça olib borişda, yaʼni boşqa borliq darajasiga olib boradigan böyin sifatida köradi. Biroq u Bleykka uni «u yerdan kelgan joyiga» olib boriş niyatida ekanini aytganda, suhbatdoşi sodda tarzda bu uning tuğilgan Klivlendi haqida ekanini öylaydi.

Uning tabiatiga zid ravişda, holatlar Bleykni qonun tomonidan taʼqib qilinadigan jinoyatçiga, qotilga, fizik mavjudligi asta-sekin yupqalaşayotgan odamga aylantiradi. Tartibsiz va şafqatsiz dunyo örtasida u barça tirik narsalarning mörtligini anglaydi. Göyo u oynaning yuzasidan ötib, özini boşqa tomonda, avval unga nomaʼlum bölgan dunyoda topadi.

Bir tomondan, Uillyam Bleykning yöli uni hayotdan ölimga olib borsa, boşqa tomondan bu zulmatdan yoruğlikka sayohatdir. Filmda tasvirlangan «Maşin» degan maʼnoli nomli şaharning dunyosi — bu zulmat dunyosi. Rejissyorning sözlariga köra, Bleyk Dikinsonda işga kirganida, özini qabrgaça baxtsiz hayotga mahkum etgan bölardi. Hind bilan uçraşuv unga boşqaça va yaxşiroq mavjudlik umidini beradi. Heç kim uni Bleykning «Begunohlik taʼlimotlari»dan iqtibos bilan kutib olişi tasodifiy emas:

Odamlar nurga çiqadi,Atrofda esa tungi zulmat.Birlarini Baxt nuri kutadi,Boşqalarni esa Baxtsizlik zulmati.

Ğarb madaniyati anʼanaviy perspektivasidan ölim — bu qoronği va faqat salbiy narsa. Ammo şarq donişmandlari va hind şamanlari uçun ölim — kengroq hayotning bir bölagi xolos va yiğlaş uçun sabab emas. Uill Tolstoyning Ivan Iliçiga öxşaydi, u buddizm taʼlimotiga töliq muvofiq holda ölayotganda ölimning özida yoruğlik körgan. Jarmuş ham hayot va ölim qarama-qarşiligini inkor etadi; uning badiiy koordinatalarida «ölim — hayotning boşqa ölçovdagi davomi» yoki, Bleyk-şoir ölim oldidan aytganidek, «qöşni xonaga ötiş».

Bu ötiş inson tanasining çeklangan nuqtai nazaridan yoqimsiz va adolatsiz tuyulişi mumkin, ammo ruh nuqtai nazaridan bu keraksiz pöstloğning tuşişi, öziga xos metabolik jarayondir. Film davomida Uill hayot va ölim orasidagi çegara şu qadar noaniq bölgan, aniq qaysi lahzada boş qahramonning «ölikka» aylanişi va, demak, yangi hayotga qayta tuğilişini aytib bölmaydigan çistilişdan ötadi. Ölim hikoyadagi aniq nuqta sifatida emas, balki bir vaqtning özida tanaviy parçalaniş va ruhiy tiriklik uyğonişining davom etayotgan jarayoni sifatida körsatiladi. Filmning har bir qahramoni xospis xodimiga öxşaydi; u Blekning jismoniy halokatini yaqinlaştirib, uning tanasiz ruhlar dunyosiga qaytişiga yordam beradi.

Uillyamning «ölikka» maqomi ssenariyda yöq, ammo suratga oliş maydonçasida Depp tomonidan öz-özidan ijro etilgan sahnada ovozsiz, ammo şu bilan birga kam körinarli bölmagan tarzda namoyon böladi. Örmonda unga otib öldirilgan bir bötaloq jasadi uçraydi. Bleyk ketma-ket uning va özining kökragidagi qonab turgan yarasiga tegadi, söngra aralaş qon bilan böyalgan barmoqlari bilan yuziga surtadi. Bu belgi bilan u ölik hayvon bilan qarindoşligini tan oladi.

Filmga Anri Mişo epigrafi qöyilgan: «Ölikka hamroh bölib sayohat qilmagan maʼqul». Bu öz turi böyiça yagona film bölib, rejissyor tomoşabinlarning har biriga boş qahramon ölimi hikoyaning qaysi nuqtasida yuz berganini, agar umuman yuz bergan bölsa, mustaqil hal qiliş imkonini beradi. Rejissyorning özi Heç kimning himoyasi tufayli Depp qahramonining filmning oxirigaça jismonan tirik qolganini öylaşni yoqtiradi, garçi harakat davomida u bir neça marta halok bölişi mumkin edi.

Filmning muxlislari orasida, biroq, Bleyk yölining eng boşida — qizni öldirgandan va derazadan yiqilgandan keyin ölgan degan fikr keng tarqalgan (osmonda ğayritabiiy katta yiqilayotgan yulduz uçib ötgan paytda, ehtimol uning ruhini ramziy qilib). Boş qahramonning erta ölimi syujetdagi bir qator nomuvofiqliklarni, masalan, qoçoqlarning sekin harakatini va bir paytlar buxgalterning öq otiş qurollarini çaqqonlik bilan işlatişini tuşuntirişga imkon beradi. Şunday bölsa, «ruhlar dunyosi»ning yölboşçisi bilan keyingi tanişuv va Heç kim bilan nomaʼlumga sayohat «oqtanli» qahramonning ölim oldidan gallyusinatsiyasi bölib çiqadi.

Bunday talqin imkoniyatiga nafaqat filmning nomi, balki Heç kimning (sözma-söz No-body, «tanasiz») birinçi uçraşuvdayoq Bleykni «ölik» deb ataşi va unga ğalati savol berişi ham işora qiladi: «Sen öldirgan odamni öldirdingmi?» Maşin şahri köçalarida boş qahramon tobutlarni uçratadi; uning hamrohi peyot taʼsiri ostida Bleykning çarçagan yuz xususiyatlari ortida arvohdek boş suyagi paydo bölayotganini kuzatadi. Film davomida Bleyk özini bir neça bor öliklarning örniga qöyadi, xususan, örmonda öldirilgan bötaloq yonida yotib, uning holatini takrorlaydi. Filmning finalida dafn kiyimiga öralgan Bleyk dafn qayiğida dengizga suzib ketadi. Köplab xalqlar uçun qayiq azaldan «moddiy dunyodan ruhiy dunyoga ötiş vositasi» sifatida tasavvur qilingan: tiriklikni kutayotgan ruhlar uçun ramziy beşik.

Adabiyotşunoslikda bunday hikoya usuli «soxta davomi» deb ataladi. Mavzu va tuzilişi jihatidan «Mertvets»ga Xorxe Borxesning «Janub» (1949) hikoyasi yaqin turadi; unda muallifning alter-egösi ajdodlar mamlakatiga ölim sayohatiga çiqib, öz tasavvurida har doim orzu qilgan ölimni keçiradi. Amerika adabiyotiga «soxta davomi» usulini Ambroz Birs maşhur «Sovuq ariq köprigidagi voqea» (1891) hikoyasida kiritgan. Film bilan öxşaşlik ayniqsa aniq, çunki hikoya taxminan öşa davrda Amerikaning örmonzorlarida bölib ötadi.

Boş qahramon sayohatining majoziy maʼnosi uni XVIII asr oxiridagi buyuk provider-mistik nomi bilan atalişi bilan kuçaytiriladi. Bleyk ismi ssenariyga Jarmuş buyuk romantikning ğoyalari va sheʼrlari «xuddi hind ruhi bilan singdirilgandek» ekanligiga eʼtibor qaratgandan keyin kiritilgan. Qahramonning film davomidagi içki rivoji ham şoir Bleyk uçun markaziy bölgan «begunohlik» va «tajriba» toifalari bilan uyğun. Tanqidçilar taʼkidlaganidek, ssenariy va dialoglarning Bleyk ijodi bilan hamohangligi nafaqat tarixiy istiqbolni çuqurlaştiradi, balki içki syujetni Bleykning rivojlanişni davriy, doiraviy hodisa sifatida körgan nazariyasi bilan boğlaş imkonini beradi.

«Mertvets» ssenariysi böylab Bleyk asarlariga işoralar hovuç-hovuç soçilgan. Heç kimning nutqi Bleykning «Dözax maqollari»dan aforizmlar bilan töla bölib, uning tezkori haqida heç narsa bilmagan buxgalter bu aforizmlarni hind folklori deb qabul qiladi. Bleykdan xuddi şunday xalqçil taassurot qoldiradigan iqtiboslar («Qarğadan örganib, burgut vaqtini behuda ötkazadi») tomoşabinda ham şunday taassurot uyğotişi kerak. Hatto syujetni harakatga keltirgan qizning ismi ham Bleykning «Tel kitobi» (The Book of Thel, 1789) nomidan olingan. Bleykning «Turğun suvlar zahar yaşiradi» (Expect poison from standing water) degan aforizmi esa haqiqatan ham moddiylaşadi: Koul öz hamrohini örmondagi kölmakdan içmoqçi bölgan paytda öldiradi.

Şunga qaramay, hindning Bleyk sheʼriyatiga qiziqişida xronologik nomuvofiqlik bor: «Begunohlik taʼlimotlari»ning birinçi naşri 1866-yilda Londonda çop etilgan, yaʼni filmda tasvirlangan voqealardan ön yil oldin. Heç kimning öşa paytda Londonda bölişi juda ehtimolsiz; uning sözlaridan körinadiki, u vatanga 1850-yillarda qaytgan. Şunday qilib, Heç kimning Angliyada bölgan davri Bleyk nomi viktorianlar tomonidan butunlay unutişga topşirilgan davrga töğri kelgan.

Film qora-oq tusdagi kulrang palitrada suratga olingan, çunki boş qahramon hamma odatiy narsalardan voz keçadi, ranglar esa, aksinça, «bizni hayotdan taniş anʼanaviy rang uyğunliklari bilan boğlaydi». Oltmişinçi yillarda şunday chang-kulrang rang gammasida suratga olgan vestern mualliflari bu rang rangli manzarani neytrallaştirişini va zarur tarixiy masofani taʼminlaşini bilişgan. Rejissyor Robbi Myullerning negativlar ustidagi işini juda yuqori baholagan, u «barça mumkin bölgan kulrang ohanglarni aks ettiriş, şu bilan birga qora va oq örtasidagi qatʼiy kontrastni saqlaş uçun, göyo rangli plyonka hali ixtiro qilinmagandek» işlagan. Bu kontrast şunçalik kuçliki, ekran obrazlarini «Amerika Ğarbi kuyçisi» — Ansel Adams manzara fotosuratlari uslubiga ongli ravişda moslaştiriş haqida gapirişga imkon beradi.

Jarmuşning birinçi yirik asari bölgan «Jannatdan ham ğalatiroq» (1984) filmida u sahnalar orasidagi ötişlarni bir neça soniyalik töliq qoronğilikka qadar asta-sekin xiraylaştiriş orqali amalga oşirgan. «Mertvets»da rejissyor bu usulga qaytdi, çunki u qirqinçi yillardayoq keng qöllanilganini va kinoda anʼanaviy hikoya texnikasi bilan boğliqligini eslagan. Natijada film ritmi sekinlaşdi. Tanqidçilar bunday «vizual punktuatsiya» tomoşabinning meditatsiyaga öxşaş «gipnotik sekin ritmi»ni taʼminlaşini qayd etgan. Rejissyorning nuqtai nazaridan, har bir sahnaning töliq qoronğilikka qadar xiraylaşişi oğir yaralangan boş qahramonning davriy öçib turgan ongini aks ettiradi. Film qora ekran bilan tugaganda, tomoşabinga xulosa çiqariş qoldiriladi: Bleyk öldimi — yoki bu uning ongining yana bir vaqtinçalik «öçişi»mi.

Ğarbga sayohat Nil Yangning meditativ kantri-rok musiqasi bilan kuzatiladi. Saundtrek asosan Yang film tomoşa qilayotganda ijro etgan gitara akkordlaridan iborat. «Mertvets»dan keyingi Jarmuşning «Ot yili» filmi bu afsonaviy musiqaçining ijodiy yöli va uning «Telba ot» guruhi haqida hikoya qilgan. Yangning musiqasi syujetga tabiiy mos keladi, çunki ssenariy ham şu jörlik ostida yozilgan. Rejissyorning eʼtirof etişiça, uning filmlari mazmunining yarmi vizual emas, balki ovozli tarkib orqali oçiladi. Jarmuşning fikriça, Nil Yang öz saundtreki bilan butun filmni yuqori darajaga kötardi, hikoyaning ruhini unga bölgan musiqiy-hissiy munosabati bilan birlaştirdi.

Klassik Gollivudda «qattiqqöl yigit» tipini yaratgan aktyor Li Marvinga hurmat belgisi sifatida Jarmuş Bleyk izidan borayotgan kal şeriflarga Li va Marvin ismlarini berdi. Legendar Iggi Pop qahramoni bilan olov atrofida ötirgan ovçilardan ikkitasi ssenariy böyiça Tom Petti guruhi The Heartbreakers aʼzolarining ismlarini olib yurişadi.