«Dyatlov dovonining siri» (ingl. Devilʼs Pass) — Şimoliy Uralʼda 1959-yil qişida sodir bölgan voqealarga qisman asoslangan, rejissyor Renny Harlin filmi. Filmning premyerasi 2013-yil 28-fevralda bir vaqtning özida Rossiyada bölib ötdi. AQŞ (çeklangan prokat) va Buyuk Britaniyada premyera 2013-yil avgust oyida böldi. AQŞda film Devilʼs Pass (ingl. — «Iblis dovoni») nomi bilan çiqdi.
1Treylerlar
▶2Rollarda
Gemma Atkinson, Richard Reid, Matt Stokoe
3Syujet
Igor Dyatlov boşçiligidagi töqqiz nafar tajribali sayyoh guruhining ğalati ölimi amerikalik talaba Holly…
Igor Dyatlov boşçiligidagi töqqiz nafar tajribali sayyoh guruhining ğalati ölimi amerikalik talaba Holly Kinğni tinçlantirmaydi. Grant olgan qiz beşta kişidan iborat guruh töplaydi: Holly, Denise, Jensen, JP va Andy. Döstlar 1959-yilda ekspeditsiya aʼzolari bosib ötgan yönalişdan yurib, ularning sirli halokati sabablarini oçişga qaror qilişadi. Döstlar Hollyʼning böynining öng tomonida farişta qanotи şaklidagi tatuirovkani payqaşadi.
Guruh Ivdelga yetib boradi va mahalliy barga kiradi. Bармен ularga samogon quyib beradi va 1959-yilda Dyatlov guruhi ham şu yerga kelib, amerikaliklar içgan narsaning özini içganini aytadi. Ular Vijayga olib boruvçi Sergey bilan tanişişadi. Talabalar Sergeyning Dyatlov guruhini qidirişda qatnaşgan xolasi bilan suhbatlaşadi. U 1959-yilda töqqiz emas, ön bir jasad topilganini aytadi. Hisobotlarda ikki nomaʼlum jasad körsatilmagan.
Yölda talabalar töxtab, lager quradi. Birinçi ertalab ular çodirlar atrofida odam oyoqlariga öxşaş, ölçami ğayritabiiy katta, yalang oyoq izlarini körişadi. Eng ğalatisi, izlarning boşi ham, oxiri ham yöq, göyo kimdir uçib yurib, baʼzan yerga qönganga öxşaydi. Talabalar darhol yölda davom etadi va yölda taşlab ketilgan meteorologik stansiyaga duç kelişadi, uning atrofida ham xuddi şunday izlar bor. Stansiya budkasida ular inson tilini topişadi. Talabalar dam oliş uçun töxtaşadi, Holly Jensenning yoniga ötiradi va kamerasini yoniga qöyadi. Ularning suhbati davomida tomoşabin uzoqda, orqa fonda ikki inson siluetining yugurib ötayotganini köradi.
Tösatdan amerikaliklar Dyatlov dovoniga kelib çiqişadi. Xarita böyiça ular bir kunda qandaydir tarzda 22 km yöl bosib ötişgan. Hammaning soati va GPSʼi işlamay qoladi. Baʼzi yigitlar keç bölmasdan toğdan çiqib ketişni taklif qilişadi, ammo Holly ularni yana kamida bir keça qolişga köndiradi. Keçasi Holly Jensen bilan birga Geiger hisoblagiçi yordamida nişab böylab yuqoriga çiqişadi. Nişabda baland, ammo ölimli bölmagan radiatsiya darajasi aniqlanadi. Talabalar bunkerning kiriş eşigini topişadi, uning eşigi faqat taşqaridan yopilişi maʼlum böladi. Eşik oçiq, şunçaki muzlab qolgan ekan. Holly Jensendan topilma haqida guruhdagilarga aytmaslikni söraydi, toki jamoada vahima tarqalmasin. Tong yaqinida, ertalab soat 6 atrofida ulkan qor köçkisi tölqini keladi, u Denisni öldiradi, Andyni yaralaydi, çodirlarni ağdarib taşlaydi va deyarli barça zaxiralarni yöq qiladi.
Talabalar signal raketasini uçirib, yordam kutişadi. Holly bunker haqida gapirib beradi. Bir oz vaqt ötgaç, ikki kişi kelib, raketani körganlarini aytişadi, ammo Andy ularga işonmaydi, çunki ularning hatto xaltalari ham yöq va bunçalik tez yetib kelişlari mumkin emas edi. U ularni uşlab turiş uçun qoladi, qolganlarga esa qoçişni buyuradi. Nomaʼlum ikki kişi Andyni otib öldiradi va JPni yaralaydi. Holly, Jensen va yaralangan JP zörğa bunkerga kirib ulguradi. Nomaʼlum kişilar ularni u yerdan çiqarişga urinmaydi.
Amerikaliklar bunker yoritgiçini yoqişadi: yoruğlik xira va miltillaydi. Ular laboratoriyani topişadi, u yerda turli hujjatlar bor, jumladan, maşhur amerikalik telepotatsiya tajribasi haqida maʼlumotlar bor. Talabalar fonar ostida xuddi özlarinikiga öxşaş kamerani topişadi, bundan ham ğalatisi: unda ularning öz yozuvlari bor. Ulardan biri şu xonani suratga oliş yozuvi bölib, u aynan şu daqiqada ular öz kamerasiga olayotgan narsadir. Ular topilgan kamera kelajakdan kelganini tuşunişadi. Holly va Jensen JPning qiçqiriqlarini eşitişadi: uni ikki odamsimon mutant bölaklarga bölmoqda. JP ölgunça «Holly» deb qiçqirişni töxtatmaydi. Keyin mutantlar Holly va Jensenga hujum qilişadi. Terisi suyaklariga tortilgan skeletga öxşaş mutantlar telepotatsiya qiliş qobiliyatiga ega, şu sababli eşik taşqaridan yopilgan edi, çunki ularga uni oçiş şart ham emas. Jensen va Holly JP jasadini qoldirib, bunkerdan çiqib ketişadi va eşikni yopişadi. Ularni hayratga solib, mutantlar ularni quvmaydi. Tirik qolganlar orqaga qaraydi va qor bilan qoplangan dala örniga, katta dumaloq tunnel hosil qilgan toş qotgan şakllanişni körişadi. Talabalar bu mutantlarning telepotatsiya paytida ötadigan yöli ekanini tuşunişadi. Holly va Jensen bu yöl ularni qayerga, qaysi makonga yoki zamonga olib borişini bilişmaydi. Jensen, ular köçib ötmoqçi bölgan joyga aqlan diqqatni jamlaş kerak degan taxminni ilgari suradi. Ular bunkerdan taşqarida bölişni afzal körişadi. Ikkalasi uçun ham eng aniq tasavvur qilinadigan joy bunker kiriş eşigi yaqinidagi lagerning atrofi böladi. Ularning tunnelga kirişdan boşqa iloji qolmaydi.
Ular 1959-yilda Dyatlov dovonida paydo bölişadi, ammo köçiş paytida halok bölişadi. Qidiruv-qutqaruv guruhidagi sovet qiz ularning jasadlarini topadi va juda hayron böladi, çunki qutqaruvçilar ekspeditsiyaning töqqiz nafar iştirokçisining hammasini allaqaçon topgan edi. Yetib kelgan sovet harbiylari jasadlarni bunkerga olib ketişadi, bir mayor esa amerikaliklarning kamerasini olib qöyadi va nima ekanligini tuşunmaydi. Askar amerikaliklarni boşqa jasadlar oldiga olib bormoqçi böladi, ammo mayor ularni şifokor körigi uçun alohida xonaga qöyişni buyuradi. Halok bölganlarning kiyimlarini yeçayotgan askarlar ellinçi yillar uçun ğayritabiiy bölgan kiyimlarga hayron qolişadi. Alohida qafasdagi ilgaklarga askarlar ularning yalang jasadlarini osib qöyişadi, endi ular Holly, Jensen va JPga hujum qilgan mavjudotlarning jasadlariga öxşab qolgan. Sersjant kamerani fonar ostiga qöyadi. Hamma ketgaç, mavjudotlar jonlana boşlaydi: erkak boşini kötaradi va ayolga qaraydi, ayol esa nigohini kameraga qaratadi, uning böyni öng tomonida farişta qanotи şaklidagi tatuirovka körinib turadi.
4Şarhlar
Film tanqidçilardan turliça baholarga sazovor…

Film tanqidçilardan turliça baholarga sazovor böldi.
Afişa.Ru sayti muharriri Mariya Kuvşinova filmga nisbatan neytral fikr bildirdi:
«Agar odatiy "çet el odam rus ruhini tuşunmadi" degan daʼvolardan çalğisak, umuman olganda, "Dyatlov dovonining siri"ni nafis asar va xalqaro koproduksiyaning namunasi deb tan oliş kerak. Gollivudlik fin Harlin, rossiyalik prodyuserlar Rodnyanskiy va Melkumov hamda rus-çilili operator Denis Alarkon qadimgi sovet afsonasini janr tilida qayta hikoya qilişadi — natijada qabr sovuği esadigan, göşt va qonsiz (qon sovuqda muzlab qoladi) horror çiqadi, unda kulminatsiya yeçim bilan bir vaqtga töğri keladi: haqiqatda nima bölganini faqat eng sönggi daqiqada taxmin qiliş mumkin (garçi yölda maslahatlar yetarli bölsa ham)».
gazeta.ru sayti muharriri Yegor Moskvitin filmga bir xil bölmagan xulosa çiqardi:
«"Dyatlov dovonining siri" — qörqinçli bölmagan, ammo qiziqarli qörqinçli film, u eng qiziqarli sovet sirlaridan biriga asoslangan».
«Kommersant» gazetasi şarhlovçisi Lidiya Maslova şunday deb yozgan:
«"Dyatlov dovonining siri"da, u har qanday tuşunarsiz mistika va konspirologiyani oçiqçasiga mensimasa-da, qörqinçli yoki haqiqatan qiziqarli biror narsa bor deb aytib bölmaydi: hozir kimdir kinematografçilardan 1959-yilda Dyatlov guruhini kim öldirgani haqida biror işora olişga sabrsizlanayotganini tasavvur qiliş qiyin: harbiylar, NLO, yetti yoki şunçaki tabiat kuçlarimi. Biroq Renny Harlin filmida kulgili narsalar ham uçraydi — masalan, "dyatlovçilar" halokatining ehtimoliy sabablaridan biri sifatida muhokama qilinadigan "paradoksal yeçiniş": toğ şamoli doimo uvillab turgani uçun sayyohlarning ruhiyati buziladi, termoregulyatsiya izdan çiqadi va ular sovuqda göyo issiq bölgandek kiyimlarini yeça boşlaydi, şundan söng sovqotib halok bölişadi. Qiziqarli, garçi başorat qilinadigan bölsa-da, janr sahnasi Vijay posyolkasida bölib ötadi — ekspeditsiya iştirokçilari halokatli dovonga yöl olişdan oldin ötadigan sönggi aholi punkti: keçqurun amerikaliklar toğga yurişdan ham köproq asablarini qitiqlaydigan mahalliy barga taşrif buyurişadi, u yerda bармен (Sergey Lobanov) amerikaliklarning Dyatlov izidan borayotganini bilib, ularga 1959-yilda halok bölgan ötmişdoşlari içgan narsaning özini içişni taklif qiladi — tabiiyki, samogon».
Kinotanqidçi Yelena Gagarina:
«Kutişlar oqlanmadi. Rus ruhi yana bir bor tuşunilmay qoldi. Muhokama qilişga heç narsa yöq. Bir narsa tuşunarsiz: rejissyor çiqqan mahsulotning sifatsiz bölib çiqqanini tuşunmayaptimi? Nega suratga oliş kerak, agar özing ham nima va nega suratga olayotganingni oxirigaça tuşunmasang? Oçiğini aytsam, heç bölmaganda yeti yoki heç bölmaganda musofirlarni körişni kutgandim, ammo, ehtimol, Amerika kinematografi Stefani Mayerning "alacakaranlik" taʼsirlaridan hali ham çiqib keta olmagani uçun gap zombilar haqida ketdi. Xöş... Balki bu hatto dolzarbdir. Biroq fojiali voqeadan fentezi epopeyasi yasaş nafaqat ahmoqona, balki qandaydir hurmatsizlik ham».
5Kadrlar
3
1 · TMDB
2 · TMDB
3 · TMDBMatn: maqola tarjimasi «Тайна перевала Дятлова» — rusça Vikipediya, litsenziya CC BY-SA 4.0. Kadrlar va poster: TMDB.