Do Bigha Zamin

Balraj Sahni — Şambxu Mehto, dehqon

Nirupa Roy — Parvati «Paro» Mehto, Şambxuning xotini

Nana Palsikar — Dhangu Mehto, Şambxuning otasi

Ratan Kumar — Kanxaya Mehto, Şambxu va Paroning öğli

Murad — thakur Harnam Singh

Meena Kumari — thakurani

Naseer Hussain — rikşaçi

Mehmood — Pritam

Jagdeep — Lalu Ustad, oyoq kiyim tozalovçi

Rajyalakşmi — Nayabji

Krişnakant — sudya

«Do Bigha Zamin» filmini yaratişga Royni italiyalik rejissyor Vittorio De Sikaning 1948-yildagi «Ladri di biciclette» filmi ilhomlantirgan. Bu film Mumbaydagi 1-xalqaro kinofestivalda namoyiş etilgan.

Film Salil Çoudhuri tomonidan yozilgan «Rickşawalla» qissasiga asoslangan. U Royning şu paytda parallel suratga olingan boşqa filmi «Zamjin»da (Married) bastakor sifatida işlagan. Kartina nomini Rabindranat Tagorning maşhur sheʼri (bengal tilida Dui Bigha Jomi) şarofati bilan olgan. Dastlab Bimal Jayraj yoki Trilok Kapurni boş rolga olmoqçi bölgan, unga esa Naseer Hussainni tavsiya qilişgan. Lekin oxir-oqibat u «Hum Log» (1951) filmida körgan Balraj Sahnini taklif qildi. Uning tanlovi şubha bilan kutib olindi, çunki Sahni uruş yillarida London BBCda işlagan, ança maʼlumotli bölgan, Yevropalikka öxşab körinardi va kambağal dehqonga öxşamasdi. Rolga yaxşiroq tayyorlaniş uçun aktyor vazn yöqotdi va bir muddat rikşaçi bölib işladi. Natijada u rolga şunçalik singib ketdiki, yangi hamkasblari uni özlaridan biri deb öylaşdi.

Boş ayol rolini Bimal Nirupa Royga berdi. U bundan oldin asosan mifologik filmlarda maʼbuda rollarini öynagan edi. Uşbu filmda unga Çor Bazardan sotib olingan iflos va arzon kiyimlar kiyiş hamda makiyajdan voz keçiş kerak böldi. Ammo aktrisa makiyajsiz işlaş osonroq ekanini aytdi; uning sözlariga köra, bu birinçi film edi, unda yiğlaş sahnalarida glitserindan foydalanişga töğri kelmadi. «Zamjin»da boş rolni öynagan Meena Kumari «Do Bigha»dan bir neça kadrni körib, suratga olişda iştirok etişni istadi. U «Aaja ri aa» qöşiğida kiçik rolda paydo böldi.

«Do Bigha Zamin» katta muvaffaqiyat qozondi va «Yöl qöşiği» (1955) filmi Satyajit Rayga qadar Hindistonning eng yaxşi filmi hisoblandi. Bu jiddiy, ötiş davri filmi bölib, u Italiya neorealizmining hind tilidagi kinoga taʼsirini körsatdi. Şu paytgaça hind kinosi asosan komediya va sarguzaşt filmlariga yönaltirilgan edi. Roy anʼanalardan butunlay voz keçmadi va syujetga qöşiq va raqs sahnalarini kiritdi, bu esa tomoşabinga filmni tuşunişga yordam berdi. Şu bilan birga, yangi naturalistik elementlar 1970-yillardagi yanada murosasiz va şaklan innovatsion siyosiy kino uçun zamin tayyorladi. «Do Bigha»ni Çetan Anandning «Neeça Nagar» (Şahar vodiyda) va Khwaja Ahmad Abbasning «Dharti Ke Lal» (Yer farzandlari) filmlari bilan bir qatorga qöyiş mumkin (ikkalasi ham 1946).

Bimal Roy kinoda birinçilardan bölib, Hindiston mustaqillikka erişgandan söng yirik zavodlarning paydo bölişi natijasida feodal ezilgan va iqtisodiy tanazzulga uçragan qişloqlardan şaharlarga aholi köçişi jarayonini aks ettirdi. U oçlikdan va kambağallikdan qoçgan olomonni katta şaharlarning örmoniga haydagan sabablarni oçib berdi.

Ammo «Yer farzandlari» va «Bahtsizlar» (1950) filmlarida dehqonlarning fojiali taqdiri bilan soliştirganda, Şambxuning şaxsiy fojiasi birinçi qaraşda oddiy dehqonning hayotidagi alohida holat bölib, katta ijtimoiy ahamiyatga ega emasdek tuyuladi. Şu sababli Hind xalq teatrlari assotsiatsiyasi (IPTA) naşr etgan «Unity» jurnalidagi şarh Royni «jiddiy mafkuraviy kamçiliklarda» aybladi, xususan, «Ş. Mehtoning hayoti qişloqdagi boşqa dehqonlarning hayotidan butunlay ajralgan» deb yozdi. Ammo dehqonlarning yersiz qoliş jarayonini faqat umumiydan xususiyga yöl bilan emas, balki bitta aniq dehqon misolida ham körsatiş mumkin.

Filmida Roy öşa davrdagi maşhur tendensiyadan — «qişloqni» «şahar»ga qarama-qarşi qöyib idealaştirişdan çetga çiqdi. Şahar buzuqlik maskani sifatida tasvirlangan edi. Royda esa asosiy qahramonlar kelib çiqqan qişloq yalanğoç oçközlik namoyon böladigan joy. Zamindor irodasi bilan yerini yöqotgan Şambxuning hikoyasi juda oddiy. Asosiy rolni ijro etgan Balraj Sahniyning sözlariga köra, unga film syujetini sözlab bergan rikşaçilardan biri özi ham şunga öxşaş holatni boşdan keçirganini va yerini qutqariş uçun Kolkatada 15 yil davomida pul topganini aytgan. Boşqa tomondan, Bimal Roy şahar hayotining şafqatsizligi haqidagi tasavvurida ham şunçalik oçiq: u şaharning qöpolligi va befarqligini körsatadi. Şaharda biror insoniylik namoyon qilgan yagona odamlar — yaqinda qişloqdan kelgan muhojirlar böladi.

Ellinçi yillar maşhur kinosida Royдан taşqari faqat Raj Kapoor va Guru Dutt öz filmlarida katta şahardagi yolğiz odam taqdirini tasvirlagan. Şunday qilib, «Do Bigha Zamin» vaqtinçalik işçi va şahar proletariati nuqtai nazaridan şaharga qaraşga kinoda qilingan kam sonli urinişlardan biridir. Kolkata filmda — qattiq pyoda yöllar, truşçebalar va çarçagan rikşaçilar şahri. Kartina Royning ilgari «Udayer Pathe» (1944) dramasida kötargan mavzusini davom ettiradi; u Kolkatadagi işçi sinf bilan boy şahar aholisi örtasidagi kuçayib borayotgan qutblanişni jasorat bilan tanqid qilgan edi.

Filmning muhim sahnalaridan biri — boy yölovçi qahramonga, agar u sevgilisi bölgan aravaçani quvib yetsa, yaxşi haq vaʼda qiladigan epizod. Şambxu barça kuçini sarflab, ot qöşilgan karetaning yoniga yetib boradi. Rikşaçi yalang oyoq, terga botgan holda, tez-tez nafas olib yuguradi, unga parallel ravişda ot ham xuddi şunday yuguradi. Şu orada yölovçi hayajonda qöllarini silkitadi, göyo yuguruvçini qamçi bilan turtkilamoqçidek. Bu poyga şaharning mehnatkaş qişloq aholisini qanday qilib hayvon holatiga keltirişining ramzidir.

Olti ön yildan köproq vaqt ötgan bölsa-da, Hindistonda deyarli heç narsa özgarmadi va «Do Bigha Zamin» bugun ham dolzarbligiça qolmoqda. Yerini yöqotgan minglab fermerlar Vidarbxada va Maharaştra, Andxra-Pradeş, Karnataka, Madxya-Pradeş, Çxattisgarx ştatlarining boşqa hududlarida öz joniga qasd qildi. Bu voqealar hind dehqonlarining ayançli ahvoli mavzusini kinoda qayta tirilgan, u «Mother India» (1957) va Upkaar (1967) filmlari çiqqanidan keyin unutilgan edi. Bu mavzu The Damned Rain, «Dehqonlar» va «Piplining hayoti» kartinalarida yana paydo böldi.

Hind mukofotlari

1954 — eng yaxşi rejissyor uçun Filmfare Award — Bimal Roy

1954 — eng yaxşi film uçun Filmfare Award

1954 — eng yaxşi badiiy film uçun Milliy kino mukofoti faxriy yorliği

Xalqaro mukofotlar

1954 — Kann kinofestivalining xalqaro mukofoti

1954 — Kann kinofestivalining Oltin palma şoxçasi uçun nominatsiya

1954 — Karlovy Vary kinofestivalida ijtimoiy taraqqiyot uçun mukofot