Do the Right Thing

Nyu-York. Muki (Spike Lee) — Bruklindagi Bedford-Stuyvesant mahallasida yaşovçi 25 yoşli yigit. Mahalla asosan qora tanlilar va puertorikaliklar bilan örnaşgan. Singlisi Jade (Joie Lee) ning boşiga çiqmaslik va öğli Gektor hamda qiz dösti Tinani (Rosie Perez) boqiş uçun u mahalliy muassasada pitsa yetkazib beruvçi bölib işlaydi. Muassasa italyan-amerikalik Sal (Danny Aiello) ga tegişli. Sal bu yerni köp yillardan beri saqlab kelmoqda va mahalliy muhitga yaxşi moslaşgan. Biroq uning öğli Pino (John Turturro) Muki işidan va atrofdagi qora tanli aholidan doim norozi. U otasi bilan, mahallani tark etişni xohlamagan otasi bilan, şuningdek, Muki bilan döstlaşgan kenja ukasi Vito (Richard Edson) bilan doim töqnaşib turadi.

Hikoya davomida köplab öziga xos mahalla aholisi körsatiladi: «Love Radio»da çiqiş qiladigan diskjokey Love Daddy (Samuel L. Jackson); aqli zaif va kekkaygan Smiley, qölda böyalgan Malkolm Iks va Martin Lyuter King kiçik suratlarini sotişga urinadi; Mother Sister (Ruby Dee) derazadan atrofni kuzatib turadi; mehribon keksa Da Mayor (Ossie Davis) içişni yaxşi köradi va Mother Sisterning iltifotiga sazovor bölişga intiladi; Radio Raheem (Bill Nunn) esa qayerga bormasin, magnitofonda Public Enemy guruhining «Fight the Power» qöşiğini tinglaydi.

Pitsaxonada dösti Muki, Buggin Out (Giancarlo Esposito) Saldan uning «Şon-şaraf devori»ni söraydi. Bu devor italyan kelib çiqişli maşhur amerikaliklarning suratlari bilan bezatilgan. U Saldan qora tanli taniqli şaxslarning suratlarini ham joylaştirişni talab qiladi, çunki muassasa qora tanlilar mahallasida joylaşgan. Sal bu uning ishi ekanini va devorga istalgan kişini qöyişi mumkinligini aytadi.

Kunduzi mahalliy öspirinlar haddan taşqari issiqdan salqinlaniş uçun yonğin gidrantini oçişadi. Şunda ötib ketayotgan italyan haydovçisining şikoyatidan söng, uning maşinasini suv bosgani uçun (Martin Lawrence) aralaşgan ofitserlar Mark Ponte va Gary Long vaziyatga aralaşişadi. Muki va Pino telefon qönğiroğidan söng bahsga kirişadi. Muki Pinoga afroamerikaliklarga bölgan nafratini aytadi, holbuki Pinoning sevimli maşhurlari qora tanli. Qahramonlar turli millatçilik nafratini ifodalaydi: Muki italyanliklarga, Pino afroamerikaliklarga qarşi, latino Stevie koreyslarga, oq tanli ofitser Gary Long puertorikaliklarga, koreys dökon egasi Sonny esa yahudiylarga qarşi. Radio Raheem Mukiga «Love» (sevgi) va «Hate» (nafrat) sözlari yozilgan kastetlarini körsatadi. Love Daddy qora tanli maşhurlarning uzun röyxatini sanab beradi. Sonnydan magnitofon uçun batareykalar sotib olayotgan Raheem bilan juftlik örtasida kiçik nizo boşlanadi. Mayor qora tanli bola Eddi ni muzqaymoqçi furgonining ortidan yugurib kelayotganida ğildiraklar ostidan olib qoladi. Muki Salga singlisiga yaqinlaşmaslikni aytadi, ularning döstona suhbatini bezovta qiliş deb qabul qilib. Mother Sister Mayorni jasorati uçun maqtaydi. Muki Tinaga pitsa olib boradi va uning yalang tanasini muz bölagi bilan işqalaydi. Sal muassasani «Salu öğillari bilan maşhur pitsaxona» deb qayta nomlaşni rejalaştiradi.

Keçasi Buggin Out boykotda iştirok etişga köplab rad javoblari olgaç, Radio Raheem va Smiley bilan birga muassasaga keladi va Saldan Şon-şaraf devorini özgartirişni talab qiladi. Sal Radioga magnitofonni öçirişni aytadi, lekin u rad etadi. Buggin egasi va uning öğillarini «gvineyalik badbaxtlar» deb ataydi va devor özgartirilmagunça pitsaxonani yopib qöymaslik bilan tahdid qiladi. Sal esa jahl bilan uni «nigger» deb ataydi va Radioning magnitofonini beysbol tayoği bilan sindiradi. Radio Salga hujum qiladi, janjal köçaga köçadi va odamlar töplanadi. Radio Salni böğayotgan paytda politsiya yetib keladi, janjalni töxtatadi va Radio bilan Buggin Outni hibsga oladi. Tomoşabinlar va hamkasbi Pontening iltimoslariga qaramay, ofitser Long tayoqça bilan böğiş hiylasini kuçaytiradi va Radioni öldiradi. Qilgan işini anglagan politsiyaçilar jasadni maşinaga joylaştirib, jönab ketişadi.

Hodisa guvohlari yigitning ölimidan larzaga tuşib, ğazablanib, Sal va uning öğillarini ayblaşadi. Mayor olomonni Salning Radio ölimiga aloqasi yöqligiga işontirmoqçi böladi, lekin olomon unga quloq solmaydi. Muki axlat qutisini uşlab, pitsaxona derazasiga otadi va olomonni bostirib kirib, muassasani vayron qilişga undaydi. Smiley binoni öt qöyib yoqadi. Mayor Salni, Pinoni va Vitoni ğazablangan aholidan olib çiqib ketadi. Olomon esa Sonnyning dökoniga ötib, uni ham vayron qilişga tayyorlanadi, lekin vahimaga tuşgan koreys odamlarni bu niyatdan qaytarişga muvaffaq böladi. Politsiya yonğinçilar bilan birga voqea joyiga qaytib keladi va olomonni tarqatiş uçun harakat qiladi. Ogohlantirişdan söng yonğinçilar şlanglarini isyonçilarga yönaltiradi, bu yangi töqnaşuvlar va hibsga olişlarga olib keladi. Şu payt Muki va Jade trotuarda ötirib, hammasini hayron bölib kuzatişadi. Mayor qiçqirayotgan Mother Sisterni tinçlantiradi. Smiley yonib turgan binoga qaytib, Salning Şon-şaraf devorining qoldiqlariga özining «rasmlaridan» birini osib qöyadi.

Ertasi kuni Tina bilan janjallaşgandan söng Muki Salning oldiga qaytadi. Mayor Mother Sisterning uyida tunab, buzilgan mahallani közdan keçiradi. Sal pitsaxonaning kuygan qoldiqlari ustida ötirib, yigit uni xiyonat qilganini his qiladi. Muki özining haftalik haqini talab qiladi. Bahsdan keyin ular nihoyat yaraşişadi: Sal 250 dollar örniga 500 dollar tölaydi, pullarni buklab uning yuziga otadi. Muki ham xuddi şu tarzda Salga ikki kupyurani qaytaradi va unga yana 50 dollar qarzi borligini aytadi. Tinçlangan Sal Mukidan nima qilmoqçiligini söraydi. Muki oilasi uçun pul topişda davom etişini aytadi. Love Daddy şahar tumani meri rejalari haqida xabar beradi, şundan söng öldirilgan Radioga bağişlab qöşiq ijro etadi.

Titrlardan oldin zöravonlik haqida ikki xil qaraşni ifodalovçi ikkita iqtibos çiqadi: biri Martin Lyuter Kingniki, ikkinçisi Malkolm Iksniki. Ularga qora tanli huquqlar harakati rahbarlarining qöl berib körişayotgan va tabassum qilayotgan fotosurati hamroh böladi.

«Irqiy nizolarda adolatga erişiş vositasi sifatida zöravonlik amaliy emas va axloqqa zid. U amaliy emas, çunki barça va hamma narsani yöq qilişga olib boradigan pastga tuşuvçi spiraldir. Eski «koz uçun koz» qonuni hammani kör qilib qöyadi. Zöravonlik axloqqa zid, çunki u raqibni xor qilişni közlaydi, uni tuşunişga emas; u yöq qilişni közlaydi, uni öz eʼtiqodiga aylantirişga emas. Zöravonlik axloqqa zid, çunki u nafratda tarbiyalangan, muhabbatda emas. U jamiyatni vayron qiladi va birodarlikni imkonsiz qiladi. U jamiyatni dialogga emas, monologga majbur qiladi. Oxir-oqibatda zöravonlik özini özi yöq qiladi: tirik qolganlarda aççiqlik, vayron qiluvçilarda esa şafqatsizlik tuğdiradi.»

«Menimça, Amerikada yaxşi odamlar köp, lekin yomonlari ham kam emas, aynan yomonlar barça hokimiyatni qölida uşlab turadi va biz ehtiyoj sezadigan narsalarning hammasini namoyon etişga yöl qöymaydi. Şunday ekan, biz öz huquqlarimizni himoya qilişimiz va bu tartibga çek qöyiş uçun harakat qilişimiz kerak. Bu men zöravonlikni tarğib qilayotganim degani emas, lekin şu bilan birga men özini himoya qiliş uçun zöravonlikka qarşi emasman. Özini himoya qiliş haqida gapirganda, men uni «zöravonlik» demasdim, balki «oqilona çora» deb atardim.»

Film Amerikadagi qora tanli zöravonlik yoki irqiy zöravonlik qurboni bölgan oltita oila aʼzolariga bağişlangan: 1984-yilda politsiyaçi tomonidan öldirilgan Eleanor Bumpurs; 1986-yilda pitsaxona yonida oq tanli irqçilar tomonidan kaltaklanib, maşina bilan urilgan 23 yoşli Maykl Griffit; 1978-yilda hibsga oliş paytida böğiş hiylasidan vafot etgan Artur Miller kiçik; 1985-yilda qonun xodimi tomonidan otib öldirilgan 17 yoşli Edmund Perry; 1987-yilda malakasiz tibbiy yordam tufayli oyoğidagi tromb asoratlaridan hibsda vafot etgan 28 yoşli Ivonne Smallwood; va 1983-yilda hibsga oliş paytida kaltaklanib, komada vafot etgan 25 yoşli Maykl Styuart.