«Qiyomat kuni» (ingl. Doomsday, şuningdek «Sudnik v den» deb ham ataladi) — 2008-yilda suratga olingan, fantastik postapokaliptik jangari triller elementlari bilan, rejissyor Nil Marshall filmi. Filmning syujetiga köra, 2008-yil bahorida Şotlandiyani nomaʼlum, öldiruvçi va davosiz virus pandemiyasi qamrab oldi. Uning asosiy belgilari: yaralar, qusiş va yuqori harorat. Şundan söng mamlakatning butun şu hududi karantinga olindi, halok bölişga mahkum aholi esa öz taqdiriga taşlab qöyildi. Şunga qaramay, film voqealar bölib ötadigan 2035-yilda «Reaper» («Joniqa») yana paydo böldi, bu safar ziç aholili Londonda. Buyuk Britaniya hukumati mayor Iden Sinklер (Rhona Mitra) boşçiligidagi maxsus kuçlar otryadini göyo butunlay ölgan Şotlandiyaga yubordi. Britaniya razvedka sunʼiy yöldoşi karantin zonasi içida odamlar borligi belgilarini aniqlagan edi, bu esa zona içida virusga qarşi vaksina topilganidan dalolat berardi. Karantin zonasi içida mayor Sinklер va uning hamrohlari ikkita tajovuzkor omon qolganlar guruhi bilan töqnaşadi: bir tomonda panklarga va qabilalarga öxşaş, odamxör talonçilar, ikkinçi tomonda esa örta asr ritsarlariga öxşaş konservativ, qoronğu fikrli kişilar.
Filmning konsepsiyasi dastlab rejissyor va ssenariy muallifi Nil Marşallning zamonaviy askarlarni örta asr ritsarlari bilan töqnaştiriş ğoyasiga asoslangan edi. Filmda kino iqtiboslari va klassik fantastik filmlarga, xususan, «Nyu-Yorkdan qoçiş», «Telbalik Maks» va boşqalarga köplab işoralar mavjud.
Marshall bu film uçun özining oldingi filmlari — «Uruş itlari» (2002) va «Tuşiş» (2005) byudjetlari yiğindisidan uç baravar katta byudjet töpladi. Suratga oliş Şotlandiyada (jumladan, maşhur Blackness qalʼasida) va Janubiy Afrikada ötkazildi. Janubiy Afrika postapokaliptik Şotlandiya rolini öynadi. AQŞ va Kanadada filmning premyerasi 2008-yil 14-martda bölib ötdi, Buyuk Britaniya va Rossiyada esa mos ravişda 2008-yilning 9-may va 27-martida. Film aralaş, ammo asosan salbiy tanqidiy baholarga sazovor böldi va prokatda muvaffaqiyatsizlikka uçradi.
1Rollarda
Rhona Mitra, Bob Hoskins, Adrian Lester
Rhona Mitraaktyor
Bob HoskinsaktyorALAdrian Lesteraktyor
Alexander SiddigaktyorDODavid O'Haraaktyor
Malcolm McDowellaktyorNNNora-Jane NooneaktyorCCCraig ConwayaktyorNMNeil Marshallssenariy muallifiTBTyler Bateskompozitor2Syujet
2008-yil 3-aprelda Glazgo (Şotlandiya) şahrida yangi virus epidemiyasi boşlanadi, unga norasmiy ravişda…
2008-yil 3-aprelda Glazgo (Şotlandiya) şahrida yangi virus epidemiyasi boşlanadi, unga norasmiy ravişda «Joniqa» nomi berilgan. Himoya kostyumidagi harbiylar Şotlandiyadan orolning janubiga çiqadigan barça yöllarni tösib qöyadi va qoçişga urinayotgan qoçqinlar — yuqtirilgan va yuqtirilmagan kişilar — olomoniga öq uzadi. Olomon askarlarga hujum qilib, ularni öldiradi. Qoçqinlar orasida qölida kiçik qizi bilan qoçişga urinayotgan ona ham bor. Bu qiz filmning kelajakdagi boş qahramoni Iden Sinklерdir. Tasodifiy öq qizçaning közini oladi. Ona qizini markaziy Angliyaga uçib ketayotgan sönggi vertolyotga askarlar yoniga ötqazişga muvaffaq böladi. Bu esa qizçani qutqariş uçun yerda qolgan şotlandiyalik askarning örniga böladi. Askar va Iden onasini esa olomon öldiradi.
Zararlangan Şotlandiyani qolgan mamlakatdan ajratiş uçun hukumat qadimgi Hadrian devori yönalişi böylab, miloddan avvalgi II asrda rimliklar tomonidan qurilgan, 9,5 metr balandlikdagi beton devor quradi. Devordagi qorovullar unga yaqinlaşgan har bir kişini otib taşlaydi. Şotlandiyadan sönggi yuk maşinalari askarlar bilan çiqib ketadigan darvozalar payvandlanadi, dengiz çegarasi atrofida esa minalar qöyilib, patrullar taşkil etiladi. Şunday qilib, butun Şotlandiyani qamrab olgan karantin zonasidan heç kim va heç narsa çiqa olmaydi.
27 yil ötadi. Filmning asosiy qismi boşlanadigan 2035-yilga kelib, Buyuk Britaniya aslida politsiya diktaturasiga aylangan böladi. Uni marionetka boş vazir Jon Xetçer ortidan turib boşqaradi, mamlakatning haqiqiy xöjayini esa Maykl Kanaris hisoblanadi. Boş qahramon Iden Sinklер kapitan Nelson qöl ostida, maxsus tayinlangan DDS (ingl. The Departament of Domestic Security, Içki xavfsizlik bölimi) otryadida xizmat qiladi va mayor unvoniga erişadi. Bolaligida yöqotgan közi örniga u elektron protez-kamera örnatgan. Bu kamera tasvirni qölga taqiladigan yozuv qurilmasiga uzatişi mumkin va hatto közi olinib, masalan, polga taşlab qöyilganda ham işlaydi.
Şu orada politsiya truşçobalarga ötkazilgan reyd paytida jonli va ölik yuqtirilgan odamlar bilan töla xonani topadi. Bu şuni anglatadiki, Şotlandiyadagi birinçi epidemiyadan 27 yil ötgaç, «Joniqa» virusi yana ozod bölgan. Vazirlar mahkamasi Sitidan barça köpriklarni yopişga qaror qiladi. Şunda şahar, hukumat binosi bilan birga, taşqi dunyodan uziladi. Keng tarqalgan kasallikka qaramay, najot topiş imkoniyati bor. Kanaris va Xetçer kapitan Nelsonga ölik Glazgo köçalarida odamlarning harakatini qayd etgan sunʼiy yöldoş suratlarini körsatadi. Demak, u yerda virusga qarşi vaksina topilgan. Vaksina yaratiş ustida Glazgo markazidagi Sankt-Endryu kasalxonasida, öz epidemiologiya laboratoriyasida doktor Kein işlagan. Maxfiy ekspeditsiyani aynan öşa yerga yuboriş kerak. Nelson otryad boşliği sifatida Iden Sinklерni tanlaydi.
Kanarisdan 48 soat içida vaksinani topiş vazifasini olgan Iden vertolyotda Şotlandiya çegarasidagi devorga yetib boradi va u yerda yangi böysunuvçilari bilan uçraşadi: serjant Nortón, kapitanlar Çendler va Rid, Karpenter va Miller, şuningdek harbiy şifokorlar — doktorlar Talbot va Stirling. Harbiylar 2008-yilda payvandlangan darvozalarni oçadi va ekspeditsiya ikkita zirhli transporterda karantin zonasi içiga kiradi. Iden doktor Keynning sönggi radio murojaatlarini tinglaydi. Kein kasalxonada askarlar bilan birga himoyalangan edi. Ular epidemiya va oçlik tufayli vayron bölgan Glazgoda ommaviy ölim, zöravonlik dahşatlari va odamxörlikning guvohi bölgan edi.
Kasalxonani közdan keçirgan ekspeditsiya aʼzolari Keynning laboratoriyasi uzoq vaqtdan beri taşlab ketilganini tuşunadi. Şu orada omon qolganlar — piçoq va dastalar bilan qurollangan, rang-barang böyoq va tatuirovkalari bor, pank-rokçilarga öxşaş vahşiylar — otryadga hujum qiladi. Omon qolganlar dahşatli ğazab, ölimdan qörqmaslik va sado-mazoxistik moyilliklar bilan ajralib turadi. Jangda Karpenter va Miller halok böladi. Taşqarida zirhli transporterlarga yonuvçi aralaşmali şişalar otilgani sababli Iden maşinalarga kasalxonaning orqa çiqişiga ötiş buyruğini beradi. U öz jangçilari bilan pastga tuşuvçi lift orqali ajoyib tuşişni taşkil qiladi. U liftning kabinasida tez qotadigan aralaşmali maxsus granatani portlatib, qulaşni yumşatadi. Çendler kabinaga olib kelgan qiz esa huşiga kelib, unga piçoq bilan böğiz kesadi. Çendler binoga urilib, ölişdan oldin granata bilan özini va qotilini maşina bilan birga portlatadi. Kapitan Rid boşqargan ikkinçi zirhli transporter Iden, Nortón va ikkala şifokorni muvaffaqiyatli olib ketadi. Lekin hujumçilardan biri boltalab old oynani sindiradi. Yana biri aniq arbalet öqi bilan kapitan Ridni öldiradi va zirhli transporter yiğilgan vayron maşinalar uyumiga urilib ağdariladi. Nortón va Stirling qoçişga muvaffaq böladi. Iden va oyoğidan yarador Talbotni vahşiylar asir oladi.
Iden vahşiylar asirligida huşiga keladi. U yerda uni omon qolganlar yetakçisi, telba sadist va odamxör Sol kaltaklaydi. Doktor Talbot odamxör qabilaning bayramida asosiy taomga aylanadi: uni tirik holda katta grilda qovurişadi, bölaklarga bölişadi va yeyişadi. Iden kameradan qoçişga muvaffaq böladi. U qöriqçilarni öldiradi va Solning sevgilisi Gadyukani uning öz qiliçi bilan çopib taşlaydi. Şu bilan birga, qöşni kameradan Kelli ismli qizni ozod qiladi. Qiz özini Keynning qizi ekanini aytadi. Ular radio orqali Nortón va Stirling bilan boğlanadi va Kellining dösti — kamon bilan qurollangan Joshua boşqargan poyezdda, beşovlon şahardan qoçib çiqişadi.
Kelli Solning, yaʼni ajib odamxör Solning, doktor Keynning öğli va uning akasi ekanligini tan oladi. Iden Kelli va Joşuani özi, Nortón va Stirlingni Keynning oldiga olib borişga majbur qiladi. Poyezddan tuşgaç, ular atom uruşi holati uçun qurilgan va epidemiya paytida har xil narsalar bilan töldirilgan eski boşpana orqali ötadi. Boşpana ortidagi örmonda ularni Keynning odamlari kutib oladi. Iden va uning hamrohlarini hayratga solgan holda, bu zirh kiygan, kamon va nayza bilan qurollangan otliqlar edi. Ular Joşuani öldiradi va Kelli bilan ekspeditsiya aʼzolarini arqon bilan boğlab, Kein hukmronlik qilayotgan qadimgi örta asr qalʼasiga olib boradi.
Doktor Kein özini Şotlandiya qiroli deb eʼlon qiladi va qalʼasida örta asr madaniyatini taqlid qiladi. Asosan bu qirol Artur davri haqidagi kinematografik tasavvurlarga tayanadi. U bu sodda va yopiq jamiyat eng oddiy va işonçli jamiyat ekanligiga işonadi. Bu jamiyat devor ortida hayot bor-yöqligidan qatʼi nazar mavjud böladi. Haqiqatda heç qanday vaksina yöq, Şotlandiyaning kam sonli omon qolgan aholisi şunçaki virusga immunitet işlab çiqargan. Hokimiyatini saqlab qoliş uçun u Iden va uning hamrohlarini qatl qilmoqçi böladi, qizi Kellini esa qizdirilgan temir bilan doğlaşni buyuradi. Iden esa qalʼa aholisini xursand qiliş uçun arenada kuraşişga majbur böladi: qölsiz, Keynning eng yaxşi jangçisi, zirh kiygan va tişigaça qurollangan Telamonga qarşi.
Şu orada Londonda Sitida qamalgan şahar aholisi «Joniqa»dan minglab halok bölmoqda. Kasallikning oxirgi bosqiçida bölgan va umidsizlikka tuşgan, yuqtirilgan osiyolik bir kişi hukumat binosiga kirib, qöriqçini boltalab öldiradi. U qöriqçining kesilgan qöli va boşidan foydalanib, barça himoya tizimlarini engib ötadi va axborot markaziga yetib boradi. Kapitan Nelson uni otib öldirişga muvaffaq böladi. Lekin yuqtirilgan kişining qoni boş vazir Xetçerning yuziga tuşadi va uni ham yuqtiradi. Kanaris boş vazirni kabinetiga qamaşni buyuradi. Xetçer u yerda özini öldiradi.
Iden arenada Telamonni yengadi. U trofey sifatida olgan çekan bilan uning dubulğasini teşib yuboradi. Nortón va Stirling kameradan qoçib, granatalar bilan qalʼa minorasini portlatadi. Umumiy tartibsizlikdan foydalanib, ular, Iden va Kelli otlarda qoçişga muvaffaq böladi. Keyn ularning ortidan öng qöli — kansler Falko boşçiligidagi quvğinni yuboradi. Qahramonlar boşpanaga yaşirinadi. U yerda epidemiya kunlarida bu yerga yaşirilgan turli mollar orasidan haşamatli Bentley avtomobilini, unga yoqilği va radiotelefonni topadi. Kansler Falko Nortonni kamondan otib öldirişga muvaffaq bölsa ham, Iden, Stirling va Kelli Bentleyda jönab ketişadi. Iden telefon orqali Kanarisga vazifa bajarilganini xabar qiladi.
Biroq, ularni magistralda maşinalar kolonnasi kutib oladi. Bu yana öşa taniş odamxörlar bölib, ularni Gadyukaning jasadi yoniga ötirgan, qasos olişga intilayotgan Sol boşqaradi. Şiddatli quvğin davomida odamxörlarning köp maşinalari halokatga uçraydi. Sol Bentleyning tomiga sakrab çiqadi va bir muddat maşina içiga kirib olişga ham ulguradi. Lekin u yana tomga çiqqanda, Iden odamxörlarning avtobusini uradi va Solning boşi uzilib tuşadi.
Harbiy vertolyotdan askarlar va Kanaris tuşadi. Iden unga Kellini va uni kuzatib borayotgan Stirlingni topşiradi. Qizda immunitet paydo bölgani uçun uning qonidan zarur vaksinani oliş qiyin bölmaydi. Kanaris Idenga vaksinani darhol işlatişni niyat qilmayotganini aytadi. U pandemiya butun dunyoni qamrab olişini kutmoqçi. Şunda u vaksinaning yagona egasi sifatida butun sayyorani öziga böysundiradi. Iden u bilan va Kelli bilan uçişdan boş tortadi va uning örniga Glazgoga qaytadi. Iden eski uyida, sovğa qilingan konvertdagi manzil böyiça, kapitan Nelsonni topadi. Nelson ham boşqa vertolyotda Şotlandiyaga uçib kelgan edi. Iden unga Kanarisning köz protezi orqali yozib olingan iqrorlari yozilgan diskni beradi. Bu esa Nelsonga Kanarisni adolat qöliga topşiriş imkonini beradi. Iden esa Solning kesilgan boşini odamxör vahşiylarga körsatadi, ular uni özlarining yangi yetakçisi sifatida qarşi olişadi.
3Boşqa filmlar bilan aloqasi
Rejissyor va ssenariy muallifi Nil Marshall özi tan olganidek, filmni 1970–1980-yillardagi klassik…
Rejissyor va ssenariy muallifi Nil Marshall özi tan olganidek, filmni 1970–1980-yillardagi klassik postapokaliptik filmlarga bağişlov sifatida yaratgan. U şunday deb tuşuntiradi: «Boşidanoq men filmim şunday filmlarga bağişlov bölişini xohladim va buni ataylab qildim. Men bu filmlarni kinoteatrda körmagan, ehtimol umuman körmagan hozirgi tomoşabinlar uçun film yaratmoqçi edim. Ular meni öşa filmlar qanday hayratga solgan bölsa, şunday hayratga solişini istayman. Lekin uni zamonaviylaştiriş uçun harakat, qon va içak-çavoqlar qöşdik».
«Nyu-Yorkdan qoçiş» (1981). Rejissyor özi faqat ğoyalar — agressiv köça tödalari va tösiqlar bilan öralgan makon konsepsiyasini olganini taʼkidlagan bölsa-da, Karpenterning kult filmidan olingan köplab syujet burilişlarini sezmaslik mumkin emas: vazifani bajariş uçun vaqt çeklovi, şaharga bostirib kiriş, aqldan ozgan olomonning hujumi, boş qahramonning asirga tuşişi, uning kaltaklanişi, qurollangan xöppozga qarşi arenadagi duel va uning bolğa bilan kallasini sindirişi, vayron maşinalar qoldiqlari orasidagi poyga va filmning yakunida qahramonning öz ish beruvçi diktatorini «sotişi». «Qoçiş»ga aniq işora sifatida Iden Sinklер (xuddi «Qoçiş» qahramoni Snake Plissken kabi) bir közli ekani ham körinadi. Bundan taşqari, «Qiyomat kuni»da «Qoçiş»ga oid aniq vizual işoralar ham bor. Masalan, Şotlandiya tösiğining elektron xaritasi grafik uslubi jihatdan Nyu-Yorkning xuddi şunday xaritasini aniq takrorlaydi. Iden bir neça epizodda közida taqib yuradigan boğiç Snakening boğiçiga juda öxşaydi. Iden otryadi qurol olayotgan sahna esa «Qoçiş»dagi xuddi şunday sahnani aniq nusxalaydi. Hatto filmning saundtreki, kompozitor Tom Beyts yozgan musiqa, Karpenterning asl musiqasiga juda öxşaydi.
«Telbalik Maks» (1979), «Telbalik Maks 2: Yöl jangçisi» (1981) va «Telbalik Maks 3: Momaqaldiroq gumbazi ostida» — bu kult filmlardan odamxörlarga oid epizodlarning «pank» uslubi olingan. Bundan taşqari, bu filmlar boş qahramoni Maks Rokatanskiyning obrazi Iden Sinklер obrazining şakllanişiga katta taʼsir körsatgan. «Qiyomat kuni» oxiridagi avtomobil poygasi trilogiyadan ayrim epizodlarni töğridan-töğri olib, «Telbalik Maks»ga aniq bağişlov hisoblanadi.
«Excalibur» (1981) — Kein qalʼasidagi epizodlarning grafik bezagi asosan aynan qirol Artur haqidagi bu film taʼsirida yaratilgan.
«Jangçilar» (1979) — rejissyor Uolter Xill filmlarining keskin, zöravonlikka töla uslubidan ilhomlangan va ularning «köça tödalari uruşi vizual uslubini» yetkazişga harakat qilgan.
«Heç bir ötloq» (1970) — Marşallning fikriça, bu birinçi ingliz postapokaliptik filmi keyingi ingliz fantastikasiga, jumladan «28 kundan keyin» va «28 haftadan keyin» filmlariga ilhom bergan. U öz filmini esa bunçalik qalbsiz qilmaslikni umid qilgan.
«Omega odam» (1971) — rejissyor bu kult filmda körsatilgan ölik şahar obrazlaridan ilhomlangan va «Qiyomat kuni»da Glazgoning xuddi şunday qoronğu, bezaksiz obrazlarini yaratişga harakat qilgan.
«Bola va uning iti» (1974) — «Qiyomat kuni»da paydo böluvçi odamxörlik mavzusi şu filmning oxiriga bağişlov hisoblanadi.
«Musofirlar» (1986) — Iden otryadining qurollari, ularning bronejiletlari, zirhli transporterlari va bu transporterlar bilan boğliq epizodlar (xususan, ularni hujum qilingan jangçilarni qutqariş uçun kasalxonaning orqa tomoniga haydaş) «Musofirlar»dagi öxşaş qurol va texnikani hamda tegişli epizodlarni juda eslatadi.
«Suv dunyosi» (1995) — rejissyor bu ğayrioddiy «dengiz» postapokaliptikasidan atmosfera elementlari va «qarğalar» mavzusini olgan.
«Gladiator» (2000) — Idenning arenada Telamon bilan jangi ham jang uslubi, ham suratga oliş usuli jihatidan «Gladiator»dagi janglarni takrorlaydi.
«Inson bolalari» (2006) — bu antiutopik film «Qiyomat kuni» bilan bir vaqtda işlab çiqilgan, lekin ança oldinroq, 2006-yilda çiqqan. Uni tomoşa qilgan Marshall Alfonso Kuaron filmining ayrim jihatlari öz filmiga juda öxşaşligidan hayratga tuşgan va öz filmida qon va qora yumor miqdorini oşirişni lozim topgan.
«Indiana Jons: Yöqolgan ahd sandiğini izlab» (1981) — bomba boşpanasi orqali ötiş vaqtida, çeksiz çözilgan quti uyumini körib, Stirling şunday deydi: «Ular bu yerda nimani saqlaydi — yöqolgan ahd sandiğinimi?». Bu ulkan ombor panoramasi aslida Indiana Jons filmining yakuniy sahnasidan olingan vizual iqtibosdir.
«Sönggi skaut» (1991) — Keyn qalʼasidagi sahna, unda asirga tuşgan Iden öziga urgan qöriqçiga: «Yana bir marta urasan — seni öldiraman», deydi va keyingi zarbada haqiqatan ham uni burun suyagiga urib öldiradi. Bu sahna, xuddi şu ibora kabi, «Sönggi skaut»dan aniq iqtibosdir.
«13-chi okrug» (2004) — muhim bir şaxsning iqrori yaşirin kameraga yozib olinadi, keyin esa film oxirida butun mamlakat oldida foş qilinadi.
4Kadrlar
5
1 · TMDB
2 · TMDB
3 · TMDB
4 · TMDB
5 · TMDBMatn: maqola tarjimasi «Судный день (фильм)» — rusça Vikipediya, litsenziya CC BY-SA 4.0. Kadrlar va poster: TMDB.