Dumb and Dumber

Dumb & Dumber — 1994-yilda suratga olingan amerikalik komediya filmi. Rejissyor Peter Farrelli bölgan. Ssenariy mualliflari — Peter Farrelli, Bobbi Farrelli va Bennett Yellin. Boş rollarda Jim Kerri va Jeff Daniels ijro etgan.

Film ikki işsiz yigitning hikoyasi haqida. Ular öz muvaffaqiyatsizliklari zanjirini töxtatiş umidida mamlakat böylab xavfli sayohatga çiqadi.

Öz vaqtida film tomoşabinlar orasida katta muvaffaqiyat qozondi va Farrelli aka-ukalarning rejissyorlik duetini dunyoga tanitdi.

Lloyd Christmas — taxminan 30 yoşli, yengil fikrli, quvnoq yigit. Uning tabiati heç qanday işga moyil emas, buning dalili uning köplab işdan böşatilişlari. U şunçalik sodda, körgan begona qizga butun yuragi bilan oşiq bölib qolişi mumkin, filmda ham şunday böladi. Syujetga köra u kurort şahri Aspenga boradi, sevgilisiga şaxsiy diplomatini qaytariş va u bilan umrining qolgan qismini ötkaziş uçun.

Harry Dunne — mehribon it sevargan va Lloydning eng yaxşi dösti, uning ham taxminan 30 yoş. Dösti bilan birga çuvalçanglar dökoni oçişni orzu qiladi va unga qisqa nom beradi: “Menda çuvalçanglar bor” (bu “Menda gijjalar bor” deb ham tarjima qilinişi mumkin). Lloydning Aspenga boriş niyatini bilib, u barça işlarini taşlab, u bilan birga ketadi.

Mary Swanson — boy zodagon xonim va Lloydning sevimli sevgilisi. Butun film davomida u döstlari oilasiga yaqin odam tomonidan öğirlangan eri Bobbi uçun taşvişli va ezilgan holatda böladi.

Nicholas Andre — filmning asosiy yovuz kişisi. Svanson oilasiga yaqinlaşib, Maryning erini öğirlaydi va uning uçun jiddiy tölov talab qiladi. Uning makkor rejasi Lloyd va Harryning iştiroki tufayli barbod böladi, ular bitimga FQB eʼtiborini tortadi.

Joe “Psix” Mentalino — semiz, tajribali gangster, şuningdek “Gazçi” nomi bilan tanilgan (kuçli gaz çiqarişi tufayli). Öğirlaşda şerik bölib, u Nicholas Andreʼga pulni topşiriş bitimini amalga oşirişda yordam beradi, lekin Lloyd va Harry bilan töqnaşadi. Birinçi uçraşuvdayoq u ularni öldirmoqçi böladi, lekin sayohat davomida kalamuş zahridan zaharlanib öladi.

J.P. Shay — Joe Mentalinoning şerigi. Filmning oxirida u, Nicholas Andre kabi, federal agentlar tomonidan hibsga olinadi.

Beth Jordan — qahramonlar bilan birinçi uçraşuvda yengiltak yoş qiz qiyofasida körinadi, u özini ahmoq döstidan qoçib Aspenga ketayotgan qizdek tutadi. Aslida u FQB agenti bölib, butun yöl davomida boş qahramonlarni kuzatib boradi, ular uni asosiy öğrigaça olib borişiga umid qiladi.

Sea Bass — şafqatsiz yuk taşuvçi haydovçi, sayohat davomida boş qahramonlar bilan töqnaşadi. Yöl çetidagi kafeda birinçi uçraşuvda Harry tasodifan unga tuzdonni boşiga uradi, buning evaziga Bass uning gamburgeriga tupuradi. Bu tuşunmovçilik tugagaç, qahramonlar hiylalar bilan yuk taşuvçini öz hisobini tölaşga majbur qilib, yöllarida davom etişadi. Ikkinçi uçraşuvda Bass Lloydni zörlamoqçi böladi, lekin Harry, oyoği yonib ketgan holda (u avval maşinaga benzin quyayotganda özini höl qilib olgan, söng yaqinda tanişgan Bet uçun sigaret tutatgan va gugurtni oyoği ostiga taşlaganini sezmagan), alangani öçiriş uçun hojatxona kabinasiga yugurib kiradi va yuk taşuvçini hojatxona eşigi bilan urib bexuş qiladi. Sea Bass personaji keyinroq “Men, yana men va Irene” (2000) va “Dumb and Dumber To” (2014) filmlarida ham paydo böldi, ikkala holatda ham bu rolni professional kanadalik xokkeyçi Cam Neely ijro etgan.

Aspen şahrida bölib ötadigan deyarli barça voqealar Brekenrij (Kolorado ştati) va Park-Siti (Yuta ştati) şaharlarida suratga olingan. Köplab sahnalar Estes-Park toğ çanği kurortidagi Stanley mehmonxonasida olingan (filmda u Danbury mehmonxonasi deb nomlangan). Bu mehmonxona Stenli Kubrikning maşhur “The Shining” filmi bilan ham maşhur bölib, bu Stiven King romani asosida yaratilgan. Harry va Maryning uçraşuvi haqiqatda Kuper toğining yonbağirlarida bölib ötgan.

Qahramonlar dastlab yaşaydigan Providens şahri Solt-Leyk-Sitida (Yuta ştati) suratga olingan. Limuzin bilan boğliq sahna (Lloyd avtobus bekatida turgan qiz bilan gaplaşganda) Beşyuzinçi Şarqiy köçada olingan. Qahramonlar yaşaydigan uy hovlisi (közi ojiz bola ölik tötiquş bilan körinadigan joy) xuddi şu köçaning burçagida suratga olingan. Mexanik karta ustidagi “xavfsiz” kampir bilan sahna öşa yerda, “Thomson & Burrows” antikvar dökoni fonida bölib ötgan. Lloyd va Harryning öz xonadoni şaharning tarixiy markazida, Birlaşgan Tinç okean temir yöl vokzali yonida joylaşgan. Mary Swansonning haşamatli uyi (filmning boşida körinadigan) Cottonwood Katta va Kiçik kanyonlari yaqinida joylaşgan “LaCaille” restoranidir. Aeroportdagi sahnalar ham Solt-Leyk-Sitida, mahalliy Xalqaro aeroportda suratga olingan.

Syujet nazarda tutgan joylarda haqiqiy lokatsiyalar filmda atigi bir neça kadrda körinadi. Bu kadrlar jumlasiga Providens şahrining, “Katta kök qönğiz” deb ataladigan diqqatga sazovor joyining körinişi, şuningdek şahar metropoliteni liniyalarining manzaralari kiradi.

Yöl çetidagi kafe sahnasi (Sea Bass bilan birinçi uçraşuv) dastlab Fort-Morgan şahrida rejalaştirilgan edi, lekin muassasa egasi u yerda nima bölişini bilgaç, suratga olişdan voz keçdi. Natijada suratga oliş guruhi 15 km ğarbdagi Viggins posyolkasiga borib, epizodni mahalliy restoranda suratga olişga majbur böldi.

Film ikki xil variantda — qisqartirilgan va töliq holda — prokatga çiqarilgan. Senzura sabablariga köra baʼzi nomaqbul sahnalar dastlab kesib taşlangan (şuningdek, bu PG-13 prokat reytingini oliş uçun ham qilingan), va uzoq vaqt tomoşabinlar faqat qisqartirilgan versiyani köra olgan. 2006-yilda eski filmlarni qayta çiqariş dasturi “New Line Home Entertainment Platinum Series” homiyligida New Line Cinema kompaniyasi töliq versiyani çiqardi.

Qisqartirilgan versiyada Joe Mentalino Pitini (Harryning tötiquşini) boşini uzmoqçi bölgan sahnada faqat “Oldinga, dadaga!” (ingl. I tawt I taw a putty tat!) degan jumla eşitiladi, söngra sahna darhol tugaydi. Töliq versiyada esa u ulkan barmoqlari bilan tötiquşning böynini qanday burişini körsatadi.

Yöl çetidagi kafede, qöpol yuk taşuvçi Sea Bass Harryning gamburgeriga tupurmoqçi bölganda, kamera Lloydga ötadi va jarayondan faqat öziga xos tovuş eşitiladi. Töliq versiyada kamera yuk taşuvçida qoladi va Bassning içki ajralmalari Harryning ovqatiga tuşganini körsatadi. Şuningdek, töliq versiyada şu kafe xodimasi bilan kiçik epizod bor — Harry unga “kolada” pufakçalar yöqligini aytadi, u esa stakanni olib, nayçadan suyuqlikka kuçli puflaydi va qaytarib berib: “Endi xursandmisiz?!” deydi.

Qisqartirilgan versiyada Lloyd va Harry yangi turmuş qurganlar uçun möljallangan motel xonasida bölganda bölib ötadigan ança uzun dialog yöq. Bu suhbat hojatxona hazillari bilan tölib-toşgan, masalan, Lloyd Harryda kökrak bölganida uni “qovurib yuborgan” bölardi, deb tan oladi. Şuningdek döstlar qöşni juftlikning sevişayotgan ovozlarini eşitib, ularga izoh berişadi.

Joe va Shay yölda töxtab, Lloyd va Harryning mikroavtobusini kutayotganda Shay butalar orasiga kirib: “Orqangga bur, limon siqişim kerak (ingl. Turn around, I gotta squeeze a lemon)” deydi va çökkalaydi. Qisqartirilgan versiyada bu sahna yöq, şuning uçun nega sayohatga faqat Joe qöşilganini tuşuniş qiyin.

Töliq versiyada Sea Bass yoqilği quyiş şoxobçasi hojatxonasida Lloydni kabinalardan birida topadigan sahna kengaytirilgan. Yuk taşuvçi quvonçdan: “Qanday omad!” deydi. Lloyd vahimaga tuşib, oldin sotib olgan nunçaku bilan özini himoya qiladi (bu sahnadan nunçakuning qayerga ğoyib bölgani ham maʼlum böladi) va bir xil jumlani takrorlay boşlaydi: “yaxşi narsani öyla, yaxşi narsani öyla, yaxşi narsani öyla” (ingl. find a happy place). Yuk taşuvçi esa şim yeçib, jinsiy aʼzosini tuzatib: “Men senga yaxşi narsani körsataman! (ingl. Iʼll show you a happy place!)” deb javob beradi.

Töliq versiyada yoqilği şoxobçasidan keyin qöşimça sahna bor: mikroavtobus rulida ötirgan Harry yonidagi Lloydni masxara qila boşlaydi. U tizzalab turib, şimi tuşirilgan katta odam bilan nima qiliş mumkinligini söraydi. Lloyd ğazablanib, xafa böladi.

Asl versiyadan Crash Test Dummies guruhining “The Ballad of Peter Pumpkinhead” qöşiği olib taşlangan. Bu qöşiq Lloyd, Harry va Joe Mentalino yöl çetidagi restoranda bölgan sahnalardan birida yangragan edi. Ehtimol, bu qadam senzuraga aloqador emas, qöşiq mualliflik huquqlari bilan boğliq muammolar tufayli çiqarib taşlangan.

Aspenda Harry Mary Swanson bilan uçraşuvga tayyorlanayotganda, qisqartirilgan versiyada kiçik sahna yöq. Lloyd döstiga yangi qisqa lyjalar kostyumida erkaklik aʼzosi juda börtib turganini aytadi. Harry buni Yevropa modasi ekanligi bilan oqlaydi. Lekin oxir-oqibat u kostyum juda oçiq ekanini tan oladi. Şuning uçun keyingi sahnada (çanği bazasida) u qizning oldida aynan şu kostyumda körinişi, lekin ustida qizil şorti bölişi sababi ayon böladi.

Mary bilan ikkinçi uçraşuvda Harry iç ketiş dorisi taʼsirida hojatxonaga yugurib kiradi va buzilgan unitazga köp miqdorda iç böşatadi. Qisqartirilgan versiyada oşxonada turgan Mary unitaz buzilganini baqiradi. Harry javoban faqat tiş yuvayotganini va soqol olayotganini aytib baqiradi. Töliq versiyada bu lahza ança batafsil körsatiladi, jumladan, Harry hojatxona derazasini oçib, unitazdagi barça narsani köçaga tökişi körsatiladi.

Qöşimça 24 daqiqadan taşqari, diskda ikkita muqobil yakun, ispança subtitrlar va boş aktyorlardan biri Jeff Danielsning izohlari yozilgan.

Filmga qöşiqlarni tanlaşda aka-ukalar Farrellining özlari bevosita iştirok etgan. Ularning tanlagan kuylari köpinça rok uslubida yozilgan. Bu uslub ularning barça keyingi asarlarida ham ustun böladi.

Crash Test Dummies (iştirokida Ellen Reid) — The Ballad of Peter Pumpkinhead (3:44)

Deadeye Dick — New Age Girl (3:28)

Eçobelly — Insomniac (4:15)

Pete Droge — If You Donʼt Love Me (Iʼll Kill Myself) (3:32)

The Primitives — Crash (The 95` mix) (3:14)

Willi One Blood — Whiney, Whiney (What Really Drives Me Crazy) (3:36)

The Sons (iştirokida Brett Reilly) — Too Much of a Good thing (5:15)

Deee-Lite — You Sexy Thing (4:06)

Gigolo Aunts — Where I Find My Heaven (3:25)

Butthole Surfers — Hurdy Gurdy Man (3:57)

The Lupins — Take (3:02)

Green Jelly — The Bear Song (2:41)

The Proclaimers — Get Ready (3:02)

Eslatma: “The Ballad of Peter Pumpkinhead” qöşiği Crash Test Dummies guruhining töliq versiyadagi filmda yöq.

Boom şak-a-lak — Apaçe Indian;

Hip hop solution — Ray Colcord;

Red right hand — Nick Cave and the Bad Seeds;

Rap me silly — Ray Colcord;

Permanent vacation — Tom Wolfe;

2 Ft öbutt crack — Circle the Wagon;

Mockingbird — Lloyd va Harry (asl ijroçi Carly Simon with James Taylor);

The rain, the park and other things — The Cowsills;

Mmm mmm mmm — Crash Test Dummies;

Country Adagio — Ian Hughes;

Snow bird serenade — Ray Colcord;

Can we still be friends — Todd Rundgren;

Oh, pretty woman — Roy Orbison;

Endangered species — Ray Colcord;

Rollin' down the hill — The Rembrandts;

What are words worth? — Tom-Tom Club;

The love affair — Dick Walter;

Trumpet voluntary — Jeremiah Clarke;

Should have known — Michael Alan Lerner;

Ride of Ms. Gulch — Harold Arlen;

Hallelujah from the Messiah — Georg Fridrix Gendel.

Film kassa tuşumi jihatidan ança muvaffaqiyatli çiqdi: AQŞda 127 mln $ yiğildi, butun dunyo böyiça esa 246 mln $. Va bu nisbatan kiçik umumiy byudjet — 17 mln $ bilan. 1994-yilgi Rojdestvo taʼtili davomida film kinematografning boşqa mahsulotlariga nisbatan eng muvaffaqiyatli çiqdi.

Rotten Tomatoes baholaş saytida film 60 % “yangilik” (tazelik) körsatkiçini oldi (mualliflarga 26 ta yangi pomidor va 17 ta çirigan pomidor taşlangan). Obröli amerikalik kinotanqidçi Roger Ebert öz rasmiy saytida filmga törtta mumkin bölgan yulduzdan atigi ikkitasini berdi (Jim Kerrining isteʼdodi va uzun dumli tötiquş bilan öldiruvçi hazili qaramay), qolgan şarhlar esa ijobiy edi. The New York Times gazetasi jurnalisti Stiven Holden Kerrini “yangi Jerri Lyuis” deb atadi, San Francisco Chronicleʼdan Piter Stak filmni “beboş” va “qöpol” deb atadi, şu bilan birga, nomiga qaramay, bu baribir “aqlli film” ekanini aytdi.

Amerikaning anʼanaviy kino mukofotlarisiz ham bölmadi, lenta MTV Movie Awards mukofotlarida katta muvaffaqiyat qozondi. Jim Kerri “Eng yaxşi komediya roli” nominatsiyasida ğolib böldi; ikkala boş aktyor ham “Ekrandagi eng yaxşi duet” mukofotini oldi; “Eng yaxşi öpiş” mukofoti ham şu filmning aktyorlariga, Jim Kerri va Lauren Xolliga berildi, ular örtasida suratga oliş maydonçasida haqiqiy romani boşlangan edi.

2000-yilda Total Film jurnali öquvçilari “Dumb & Dumber”ni hamma vaqtda suratga olingan komediyalar orasida 15-öringa qöyişdi.

2006-yilda Britaniyaning “Five” telekanali tomoşabinlari va “Times” gazetasi öquvçilari örtasida oçiq ovoz beriş ötkazildi, hamma vaqtdagi eng yaxşi komediya unvoni uçun, “Dumb & Dumber” esa şarafli 13-öringa ega böldi.

Rossiyalik kinotanqidçi Sergey Kudryavtsev “3500 kinotanqid” kitobida filmga şunday munosabat bildirgan:

«Bu lenta hazilni allaqaçon töliq ahmoqlik, qöpol va fiziologik kulgiga olib keladi, uni faqat kutilmaganda tutgan dumaloq yötal bilan soliştiriş mumkin. Şu sababli “sababsiz kulgi” bilan boğliq kulgili isteriyaga tuşib, oxirgi kuçlar bilan köz yoşlar va yötalga qarşi kuraşiş mumkin, bu esa bizga bolalikdan maʼlumki, “ahmoqlik belgisi”dir. Jim Kerri iştirokidagi oldingi asarlarda baʼzan xafa qilgan nazoratsiz hiyla-nayranglar va oçiq körsatuvçanlik bu haqiqatan ham ahmoqona komediyada töliq oqlanadi.

Ikki boş qahramon, Lloyd va Xerri (köproq intellektual aktyor Jeff Daniels, u Vudi Allenning aqlli va ğamgin komediyalarida ham suratga tuşgan, Jim Kerri bilan birga jahon kinosidagi eng ahmoq juftliklardan birini taşkil etadi) faqat öz harakatlarining ahmoqligi böyiça bir-biri bilan raqobatlaşadi. Ehtimol, ahmoq isteʼdodi “kulgi effektini” yaratiş uçun aynan şunday “egri ikkiz”ga muhtojdir. Syujetga kelsak… Bu umuman ahamiyatga egami!»

1995-yilda Hanna-Barbera kompaniyasi asl film asosida köp qismli multfilm suratga oldi. Birinçi translyatsiyalar Amerikaning ABC köngiloçar telekanalida 1995-yil 28-oktyabrdan 1996-yil 1-fevralgaça, yakşanba ertalabki animatsion blokida ötkazildi. Lloydga ovoz bergan aktyor Matt Frewer, Harryga esa Bill Fagerbakke. Multfilmda qahramonlarga it şaklidagi mikroavtobus qaytadi, şuningdek yangi personaj — antropomorf binafşa qunduz Kitti paydo böladi, u köpinça ikki kattalar odamdan aqlliroq böladi. Animatsion multserialning ssenariysini asl kartinani yaratişda ham iştirok etgan Bennett Yellin yozgan.

2003-yilda “Dumb and Dumberer: When Harry Met Lloyd” nomli prekvel suratga olindi, u qahramonlarning yoşligi haqida hikoya qiladi, xususan, ularning tanişiş lahzasini tasvirlaydi. Asl kartina aktyorlari loyihada iştirok etişdan boş tortişdi va boş qahramonlar rollari yoş, kam tanilgan aktyorlar Derek Richardson va Erik Kristian Olsenga berildi. Film köp salbiy şarhlar oldi va kassa tuşumi jihatidan töliq muvaffaqiyatsizlikka uçradi.

2011-yil kuzida Peter va Bobbi Farrellining Kerri va Daniels iştirokida 1994-yilgi filmning davomini suratga olişni rejalaştirayotgani maʼlum böldi. Keyinroq Jim Kerri sikvelda suratga tuşişni xohlamasligini bildirdi, çunki Warner Bros. kompaniyasi loyihaga yetarli iştiyoq bilan qaramayotgan edi. Biroq keyinçalik aktyor loyihaga qaytdi, Warner Bros. esa uni qöllab-quvvatlaşdan butunlay voz keçdi. “Dumb and Dumber To” filmini tarqatiş Universal kompaniyasi zimmasiga tuşdi.

2013-yil 25-sentyabrda Jim Kerri va Jeff Daniels Twitterdagi blogларида “Dumb and Dumber To” komediyasi suratga oliş maydonçasidan birinçi fotosuratlarni eʼlon qilişdi.

Ikkala boş qahramon ham maşhur sokin kino komigi Harold Lloyd şarafiga nomlangan.

Aeroportda fonda dispetçerning ovozini eşitiş mumkin: “Oq zona faqat yölovçilarni tuşiriş va çiqariş uçun möljallangan, oq zonada töxtaş taqiqlanadi” (ingl. The white zone is for loading and unloading passengers only, no parking in the white zone). Bu “Aeroplan!” nomli boşqa kultli komediyaga işora bölib, u yerda terminal diktori aynan şu jumlani aytadi.

Közi ojiz bola tötiquşni silaganda, tösatdan şunday deydi: “Polli cracker istaydi” (“Polly wants a cracker”). Bu Nirvana guruhining “Polly” qöşiğidagi birinçi satr.

Yöl çetidagi kafeda qahramonlar yuk taşuvçilardan birini hiyla bilan öz hisobini tölaşga majbur qiladi. Keyin ular maşinada ketayotganda Harry Lloyddan bunday hiylani qanday öylab topganini söraydi. Lloyd bunday hiylani kinoda körganini aytadi. Aslida bu “Wild Thing” filmiga işora bölib, unda Jeff Danielsning personaji Rey Liottaning personaji bilan xuddi şu işni qilgan edi.

Qahramonlar Joe Mentalino bilan birga maşinada ketayotganda, Lloyd “dunyodagi eng yoqimsiz tovuş”ni çiqaradi. Bu hazil dastlab ssenariyda bölmagan, u Jim Kerrining sof improvizatsiyasi edi.

Keçki ziyofat oldidan qahramonlar kiyim dökoniga smoking sotib olgani boradi. Klassik qora va oq ranglardan voz keçib, Lloyd va Harry mos ravişda zaharli töq sariq va havorang ğayrioddiy keçki kostyumlarni tanlaydi. Bunday kiyimlar filmning muxlislari orasida butun bir moda yaratdi, şuningdek köplab zamonaviy modelyerlarning uslublariga asos soldi.

Aspen baridan çiqayotganda Lloyd devorda eski gazetadan kesib olingan parçani köradi va hayqiradi: “Yöq... bu mumkin emas. Biz Oyga qöndik!” (ingl. No way... thatʼs crazy. Weʼve landed on the Moon!). Bu hazil ssenariyda bölmagan, Jim Kerri uni suratga oliş paytida özi öylab topgan.

Filmning oxirida avtobusdagi bikinili qiz, uni şved aktrisasi Anna Aberg ijro etadi, leksikonida bir neça şved sözini işlatadi. Masalan, qahramonlarga “Hej allihopa” (“Hammaga salom”) deb salom beradi, xayrlaşganda esa “Hejdå” (“Xayr”) deydi.

Jim Kerridan taşqari, Lloyd Christmas rolini Stiv Martin va Martin Short kabi maşhur aktyorlarga ham taklif qilişgan, ammo ular rad etişgan.

Filmga muqobil yakun ham suratga olingan. Unda mehmonxona şveytsari, qahramonlar yaşagan joyda, Lloyd va Harryga öz kiçik nevarasini parvariş qiliş uçun dayalik qilişni taklif qiladi. Nevara filmning boşida Lloyd ölik tötiquşni sotgan közi ojiz bola bölib çiqadi. Şuningdek, Lloyd va Harry bikinili qizlar bilan birga ketişga rozi böladigan yakunni suratga oliş ham rejalaştirilgan edi, ammo Kerri bu işda iştirok etişdan boş tortdi.

Keçki ziyofatda Lloyd va Harry oldidan bir ayol ötganda, Lloyd şunday deydi: “Men uning jigarini loviya garniri va bir şişa çianti bilan yeyişni xohlardim”. Bu “Silence of the Lambs” filmiga işora.