Easy Rider

Beparvo haydovçi (ingl. Easy Rider) (1969) — Dennis Hopper rejissyorligidagi, Peter Fonda prodyuserlik qilgan va ikkalasi boş rollarda ijro etgan drama. Film «road movie» va «acid western» janrlarining boşlanişida turadi, amerikan mustaqil kinosi anʼanalari hamda Yangi Gollivud maktabiga mansub.

Film Kann festivalida premyerasini ötkazdi, u yerda «Oltin palma şoxçasi» uçun nominatsiyaga tuşdi, Hopper esa eng yaxşi debyut uçun mukofotga sazovor böldi. Şuningdek, Jek Nikolson birinçi marta eng yaxşi ikkinçi darajali erkak rol uçun «Golden Globe», «BAFTA» va «Oscar» nominatsiyalarida qayd etildi.

Taxminan 360 000 dollarlik byudjetga ega «Beparvo haydovçi» faqat AQŞning özida 40 milliondan ortiq yiğdi va byudjetini 111 marta qoplandi. Tanqidçilar filmning rejissurasi, ssenariysi, saundtreki va vizual effektlarini yuqori baholadi.

Kontrmadaniy belgi bölgan bu film «avlod uçun sinov toşi» sifatida milliy tasavvurni egallagan va 60-yillardagi yoşlarning ijtimoiy manzarasi, muammolari hamda keskinliklarini, jumladan xippi harakatining gullab-yaşnaşi, giyohvand moddalarni isteʼmol qiliş va jamoa bölib yaşaş turmuş tarzini örganadi. Marixuana va boşqa moddalar isteʼmoli körsatilgan sahnalarda haqiqiy giyohvand moddalardan foydalanilgan.

Filmning aldamçi ravişda syujetsiz naratsiya tuzilişi taʼsiri 70-yillar va ayniqsa 80-yillardagi köplab kam byudjetli amerikan filmlarida sezilib turadi. Jim Jarmuş filmi «Jannatdan ham ğalatiroq» (1984) va Gus Van Sant filmi «Mening şaxsiy Aydaho ştatim» (1991) şular jumlasidandir.

1998-yilda film «madaniy, tarixiy yoki estetik ahamiyatga ega» deb topilib, Milliy film reyestriga kiritildi.

Amerika kino instituti (AFI) röyxatida film 1998 va 2007-yillardagi «100 film» röyxatlarida mos ravişda 88-örin va 84-örinni egalladi, «Born to Be Wild» qöşiği esa AFI tomonidan tuzilgan «100 yil içida amerikan filmlaridan eng yaxşi 100 qöşiq» çartida 29-örinni oldi.

Peter Fonda — Uayatt («Kapitan Amerika»)

Dennis Hopper — Billi, Uayattning dösti

Jek Nikolson — Jorj Hanson, advokat, Uayatt va Billining yöldoşi

Toni Basil — Meri, bordel fohişasi

Karen Black — Karen, bordel fohişasi

Luk Eskyu — xippi avtostopçi

Fil Spektor — giyohvand moddalar savdogari

Hopper va Fonda tomonidan yaratilgan, atigi 340 ming dollarlik byudjetga ega va yetakçi Gollivud studiyalarining qöllab-quvvatlaşisiz suratga olingan «Beparvo haydovçi» 60-yillardagi motsiklçilar filmlari anʼanasiga mansub bölib, unga misol sifatida «Vahşiy fariştalar» (1966) filmini keltiriş mumkin; uning boş rolini ham Fonda ijro etgan edi.

Suratga oliş 1968-yilning yozida ötkazildi. Ish juda oğir keçdi. Hopper tajribasiz rejissyor bölişidan taşqari, öşa paytda köp içardi va giyohvand moddalarni isteʼmol qilardi. Suratga oliş maydonçasida anarxiya hukm surardi (aktyorlar, rejissyor, operator va guruhning boşqa aʼzolari ham giyohvand moddalarni isteʼmol qilardi), ssenariy esa parvoz davomida qayta yozilar, sahnalar doimiy ravişda qayta suratga olinardi.

Fransuz «yangi tölqin» tamoyillari taʼsirida köplab dialoglar bevosita suratga oliş maydonçasida öylab topilgan.

Filmga hujjatli kino bevositaligini aktyorlarning haqiqiy marixuana çekişi bergan (garçi kokain örnida şakarli kukun işlatilgan bölsa-da). «Yaxşi yomon yigitlar» töxtaydigan oşxonaning doimiy mehmonlaridan qattiq ohang oliş uçun Hopper ularga ssenariyga köra ular öz şaharlaridan bir qizni zörlab öldirganliklarini aytgan.

Hopperning formal yangiliklari sahnalar orasidagi göyo yopişib qoladigan ötişlarda namoyon böldi; ular final sahnadagi flesh-forvardni oldindan körsatadi. Qahramonlarning giyohvand moddalar taʼsirida ongning kengayişiga işora qilişi mumkin bölgan bu flesh-forvardlardan yakuniy montajda (uni Hopper nazorat qilmagan) juda oz qism saqlanib qoldi.

Filmga tarqatuvçi topiş uçun vaqt ketdi. Oxir-oqibat faqat AQŞning özida u prokatda taxminan 19 million dollar yiğdi, yil eng kassa filmlari törtligiga kirdi va bir neça bor özini qoplagan.

«Bonni va Klayd» hamda «Bitiruvçi» muvaffaqiyati bilan birga Hopper filmining ğalabasi şuni tasdiqladiki, «ilğor», istablişmentga qarşi yoşlar filmning muvaffaqiyati yoki muvaffaqiyatsizligini belgilay olar edi.

Bu uç film eski studiya tizimining qulaşi va Yangi Gollivudning tuğilişini belgilab berdi.

«Beparvo haydovçi» Vetnam uruşi davridagi Amerika jamiyatining, konservativ repressiv istablişment tarafdorlari va norozilik kayfiyatiga ega bölgan yoşlar kontrmadaniyati örtasidagi yoriğini aniq aks ettirdi. Tanqidçi N. Agranovskiyning fikriça, bu filmning kino tarixidagi maqomini «davr ruhi» deb ataş kerak. U 1960-yillar oxiridagi amerikan yoşlarining qadriyatlarini şakllantirişga eng katta taʼsir körsatgan filmlar qatorida tez-tez tilga olinadi. Film motosikl poygalari, giyohvand moddalar isteʼmoli va rok-musiqa tinglaş bilan boğliq yoşlar submadaniyatini romantik qilib körsatdi.

Filmning Yevropadagi maşhurligi ham köproq badiiy bölmagan sabablarga ega edi: «Beparvo haydovçi» eng yaxşi debyut film uçun Palma şoxçasini olgan. Taniqli amerikalik tanqidçi Endryu Sarris 1970-yilda filmni özining yillik eng yaxşi filmlar röyxatiga kiritgan edi; uning fikriça, yevropaliklar bu filmni Vetnam uruşi prizmasi orqali körişgan. Ularni uzoq Amerikaning rivojlaniş yöllari va içki muammolarini yeçiş qiziqtirmasdi va bu kerak ham emas edi, lekin xippi motosiklçilar antimilitarist kayfiyatdagi tomoşabinlarda hamdardlik uyğotmay qolmadi.

Amerikada ham qabul qilinişning öz konteksti mavjud edi. «New York Times» muxbiri Manola Dargis 2010-yil 7-aprelda Hopper vafotiga bağişlangan katta maqolasida, amerikan sanoati birinçi navbatda filmning formal yangiliklariga emas, balki uning tijorat muvaffaqiyatiga eʼtibor qaratganini taʼkidlaydi (400 ming dollarlik byudjetda film prokatda 20 milliondan ortiq yiğdi).

SSSRda tanqid filmni eʼtiborsiz qoldirmadi, garçi u asosan mustaqil rejissyorlar qatori sifatida eslatilgan bölsa ham. «Mustaqil amerikalik rejissyorlar Gollivud studiyalari böyinturuğini va eskirgan burjua ideallarini instinktiv his qilişadi, ammo marksistik mafkura pozitsiyasidan muammolarni haqiqiy tuşunişga ularga hali ança yiroq». «Beparvo haydovçi»ning öziga rus tanqidçilari kam eʼtibor berişdi. Boşqaça aytganda, bu film haqidagi ijobiy eslatmalar (va ham juda möʼtadil şaklda) faqat filmning Amerikaga tanqidiy yönalişga ega ekanligi bilan izohlanadi. Filmdagi tanqidiy ruh va antimilitarist kayfiyat sovet tanqidçilarini filmga maʼlum darajada hamdardlik bilan qaraşga majbur qildi.

Andrey Plaxovning sözlariga köra, «öz vaqtida bu filmni körgan har bir inson erkinlikdan bahramand bölgan mahbusning tutilişini his qildi». Plaxov «Beparvo haydovçi»ni «60-yillarning giyohvand rok ritmlari ostida suzuvçi syujetsiz road movie» deb taʼriflaydi va u «Gollivudni deyarli yerga urdi» deb yozadi.

Kinoşunos Alena Siçeva filmning zamonaviy ahamiyati haqida fikr bildiradi: u 1960-yillarning bezovta davrini nozik aks ettirgani, şu bilan birga personajlari, munosabatlari va vaziyatlari har qanday davr uçun dolzarb bölib qolgani haqida yozadi. Uning taʼkidlaşiça, Hopper öz mavzusini yangi formal usullar bilan oçgan — improvizatsiya, noprofessional aktyorlar, pavilyonlarsiz suratga oliş, harakatlanuvçi kamera, qisqa kadrlarning keskin montaji va boşqalar. Bu Gollivudning yuqori uslubi va qatʼiy ssenariy qoidalariga qarşi edi, lekin tomoşabinni öziga jalb qildi. «Beparvo haydovçi»ning tijorat muvaffaqiyati yangi kinematografning — Yangi Gollivudning talab qilinişini isbotladi.

1969 — Kann kinofestivali

Eng yaxşi debyut uçun mukofot — Dennis Hopper

1970 — AQŞ kinotanqidçilari milliy jamiyati mukofoti

Eng yaxşi ikkinçi darajali erkak rol — Jek Nikolson

Maxsus mukofot — Dennis Hopper

1969 — Kann kinofestivali

Oltin palma şoxçasi — Dennis Hopper

1970 — BAFTA mukofoti

Eng yaxşi ikkinçi darajali erkak rol — Jek Nikolson

1970 — «Golden Globe» mukofoti

Eng yaxşi ikkinçi darajali erkak rol — Jek Nikolson

1970 — «Oscar» mukofoti

Eng yaxşi ikkinçi darajali erkak rol — Jek Nikolson

Ilgari naşr etilmagan materialga asoslangan eng yaxşi ssenariy — Peter Fonda, Dennis Hopper, Terry Southern

Filmning musiqiy treki pop musiqa tarixida xuddi film kino tarixida tutgan örni kabi muhim bosqiç böldi. «Beparvo haydovçi»gaça alohida plastinka sifatida faqat maʼlum filmga maxsus yozilgan original materialdan tuzilgan saundtreklar çiqarilardi. «Beparvo haydovçi» treki esa boşqaça yondaşuv bilan tuzildi. Filmda eşitilgan rok qöşiqlar töplamini Dennis Hopper öşa yillardagi kayfiyati filmga yaqin radio hitlaridan özi tanladi.

Film kam byudjetli bölgani uçun Hopperga qöşiqlarni saundtrekka kiritiş uçun yozib oluvçi kompaniyalarni köndiriş qiyin bölmadi (faqat Capitol Records lafzi istisno böldi, şuning uçun plastinkada The Band guruhining «The Weight» qöşiğining asl versiyasi emas, balki kaveri yangraydi).

Billboard 200 çartida plastinka 6-örinni egalladi va umumiy sotuvlar böyiça 1969-yildagi barça saundtreklardan oşib ketdi, faqat Nino Rota bastalagan «Romeo va Julyetta» filmi saundtreki bundan mustasno.

Filmda boşqalar qatorida Steppenwolfning «The Puşer» va «Born to Be Wild», The Band guruhining «The Weight», The Byrds guruhining «Wasnʼt Born to Follow», Jimi Hendrix Experience guruhining «If Six Was Nine» hitlari hamda kutilmagan (taʼsiri deyarli hazil bölgan) «If You Want to Be a Bird» (Holy Modal Rounders) va «Donʼt Bogart Me» (Fraternity of Man) kompozitsiyalari eşitildi.

Filmga yagona original qöşiq yozişni Hopper Bob Dylandan söradi, ammo maşhur musiqaçi — göyoki filmning finalini yoqtirmagani uçun — bir misra qoğozga yozib, The Byrds rahbari Rojer MakGuinga «işni yakunlaşni» sörab yuborgan. Şunday qilib «Ballad of Easy Rider» qöşiği tuğildi.

Filmning slogani şunday edi: «U Amerikani izlab ketdi, lekin uni heç yerdan topa olmadi».

Advokat roli dastlab Hopperning dösti, aktyor Rip Torn uçun yozilgan edi. Janubliklardan bölgan Torn ssenariyda öz yurtdoşlari qanday tasvirlanganidan xafa bölib, Hopper va Fonda bilan munosabatlarini aniqlaş çoğida deyarli piçoqlaşuvgaça borgan. Torn örniga öşa paytda kam tanilgan Nikolson taklif qilindi.

«Beparvo haydovçi»dagi sahnalarni Filip K. Dikning «Tumanlik» romanidagi qahramon huşsiz holatida köradi.

«Beparvo haydovçi»ning final dramatik sahnasi «Yangi Papa» serialida namoyiş etiladi. Ioann Pavel III papa kinoteatrida filmni tomoşa qiladi va keyin unga qoyil qoladi.

«Qattiq juftlik: Starski va Xatç» (2004) filmida boş qahramonlar yöl çetidagi barda motosiklçilarning işonçini qozoniş uçun «Beparvo haydovçi» qahramonlarining qiyofasidan foydalanadi; Xatç özini «Kanzas va Toto» deb taniştiradi.

2012-yilda asl 1969-yil filmi asosida va uning davomi sifatida «Easy Rider: The Ride Back» («Beparvo haydovçi egarga qaytdi» yoki «Beparvo haydovçi: qaytiş») filmi çiqarildi. Syujetga köra boş qahramon Morgan Uilyams (Fil Pitser ijrosida) Uayattning ukasi.