Elephant

Filmning nomi Alan Klarkka töğridan-töğri işora qiladi, uning şu nomli qisqa metrajli filmi Van Sent uçun namuna bölgan. Alan Klark 2003-yilga kelib allaqaçon vafot etgani sababli, Van Sent Klarkning filmini prodyuserlik qilgan Denni Boylga murojaat qilib, nomdan foydalanişga eʼtiroz bormi, deb söradi; Boyl rozilik berdi.

Van Sent filmni işlab çiqayotganda sarlavhani notöğri talqin qilgan edi. U buni közi ojizlar va fil haqidagi masalga işora deb tuşunardi: közi ojizlar filni paypaslab, uning nima ekanini bilişga urinişadi va har biri hayvonning faqat bir qismini paypaslay olgani uçun xato qiladi. Aslida esa Klark sarlavha bilan inglizça «elephant in the room» iborasiga işora qilgan bölib, bu hamma eʼtibor bermoqçi bölmagan oçiq muammoni anglatadi.

Aleksning uyidagi sahnada devorda osilgan fil tasvirlangan rasmni köriş mumkin. U ekranda bir neça daqiqagina körinadi.

Rejissyor — Gus Van Sant

Ssenariy muallifi — Gus Van Sant

Prodyuser — Dani Vulf, Jey Ernandes, JT LeRoy (hamprodyuserlar)

Ijroçi prodyuserlar — Diane Keaton, Bill Robinson

Operator — Harris Savides

Montaj — Gus Van Sant

Badiiy rassom — Benjamin Hayden

Kostyum rassomi — Merrick Mass (titrlarda körsatilmagan)

Ovoz rejissyori — Leslie Şatz

«Elephant» tarixi Gus Van Santning «Columbine» voqealari asosida telekanal uçun hujjatli film suratga oliş ğoyasidan boşlandi. Bu ğoya rejissyorga fojiadan söng darhol paydo bölgan, biroq amalga oşmagan. Loyihaning dastlabki bosqiçlarida Van Sent bölajak film uçun mablağ topa olmadi. HBO telekanalida işlagan aktrisa Diane Keaton loyihaga qiziqib, unga HBO Films rahbari Colin Callenderdan pul olişda yordam berdi.

Van Sent prodyuserlik qilgan «Bolalar» filmining ssenariysini yozgan Harmony Korine «Şimoliy Irlandiyadagi zöravonlik» haqida Alan Klarkning «Elephant» qisqa metrajli filmi ruhida bir narsa yaratişni taklif qildi va hatto ssenariyni özi yozmoqçi bölgan, biroq buni qilmagan.

Öz ssenariysini JT LeRoy (yozuvçi Laura Albertning taxallusi) taklif qildi, ammo Van Sent uni juda anʼanaviy deb hisobladi. Natijada rejissyor özining oldingi filmi — «Gerry» (2002) tajribasiga murojaat qilişga qaror qildi: öşa filmda birinçi syomka kunining arafasida ssenariy Van Sent va aktyorlar Matt Damon va Casey Affleck tomonidan kuydirilgan va barça dialoglar oxir-oqibat improvizatsiya qilingan edi. «Elephant» uçun Van Sent töliq ssenariy örniga reja tayyorladi, şuningdek, uç döstning suhbati eskizini yozdi. Matn hajmi taxminan yigirma sahifani taşkil etdi (soliştiriş uçun: Van Santning birinçi töliq metrajli filmi «Mast keça» ssenariysi 110 sahifa edi, standart hajm esa 90 dan 120 sahifagaça).

Asosiy rollarga professional bölmagan aktyorlar — Portlend maktablarining yuqori sinf öquvçilari taklif qilindi. Filmda ularning personajlari öz ijroçilarining ismlarini oladi. Van Sent italiyalik neorealistlar tajribasidan ilhomlangan edi, ularning filmlarida professional bölmagan aktyorlar özlarini öynaydi. «Elephant»da kattalar rollarini ijro etgan uçta aktyorgina tajribali edi (Timothy Bottoms, Matt Malloy va Ellis Williams). «Elephant»da ösmirlarni ijro etgan ayrim aktyorlar (Alex Frost, John Robinson, Elias McConnell) keyinçalik kino va televideniyeda surat olişda davom etişdi.

«Gerry»dagi kabi barça dialoglar töğridan-töğri syomka maydonçasida improvizatsiya qilindi. Van Sentning sözlariga köra, u ijroçilarga haqiqatda gaplaşişlari mumkin bölgan mavzuni şunçaki aytib qöyardi. Ösmirlar deyarli özlarini öynagani uçun kamera oldida işonarli suhbatlaşiş ularga qiyin bölmadi. Rejissyor Nathan Tyson va Carrie Finklea ijro etgan personajlar suhbati sahnasiga misol keltiradi, unda unga bolalar özlariga tegişli, lekin tomoşabinlarga tuşunarsiz bölgan narsa haqida gapirişi kerak edi:

Men şunçaki dedim: «Istagan narsangiz haqida gapiring». Bu, ehtimol, har qanday aktyor uçun eng qiyin topşiriq, lekin bu bolalar aktyor emas edi, şuning uçun ular buning qiyinligini bilişmagan va bu ajoyib bölgan.

«Elephant» atigi ön yetti kunda suratga olindi. Syomka Portlenddagi Whitaker örta maktabi binosida (avvalgi John Adams nomidagi maktabda) olib borildi; syomka vaqtida maktab allaqaçon yopilgan edi, 2007-yilda esa bino butunlay buzib taşlandi. Yoritiş asboblari işlatilmadi, film töliq tabiiy yoruğlikda suratga olindi.

Musiqiy jör sifatida Bethovenning «La minor bagatelli» («Elizaga») va «14-fortepiano sonatasi» («Oy sonatasi») asarlari işlatilgan. Van Sent dastlab saundtrek uçun alohida bastakorni taklif qilmoqçi edi, ammo syomkaning bir kunida boş rol ijroçisi Alex Frostning pianinoda «Oy sonatasi»ni çalayotganini eşitgaç, filmga Bethoven kompozitsiyalarini kiritişga qaror qildi.

Van Santning filmi professional tanqidçilardan noaniq, ammo umuman olganda ijobiy qabul qilindi. Tanqidçilar reaksiyasining raqamli ifodasini «Rotten Tomatoes» sayti beradi. Saytda «Elephant» reytingi 71 % ni, eng obröli tanqidçilar orasida esa 76 % ni taşkil etadi. Bu şuni anglatadiki, saytda şarhlari jamlangan tanqidçilarning uç ikkidan ortiği filmga ijobiy baho bergan. Şarhlovçilarning «Elephant»ga bergan taʼriflari keng doiradan iborat — «şedevr» va «yil eng asosiy filmi»dan tortib «muvaffaqiyatsizlik»gaça.

Obröli tanqidçi Jonathan Rosenbaum filmni 2003-yildagi eng yaxşi önta filmi qatoriga ikkinçi örinda qöydi, 2004-yilda esa uni özining eng sevimli ming filmi qatoriga kiritdi. «Chicago Reader» gazetasidagi qisqa şarhida u filmni «eʼtiborni tortadigan va taassurot qoldiradigan» deb atadi. Ijobiy şarhni Roger Ebert («Chicago Sun-Times») ham bergan, u «Elephant»ga tört yulduzli eng yuqori bahoni qöygan. U yozadiki, Xollivud kinoişlab çiqariş qoidalarini buzgan, yulduzlarsiz va katta byudjetsiz suratga olingan bu filmni yaratiş jasoratli va radikal qadamdir. Los-Anjeles Times — Ğarbiy qirğoqning eng yirik gazetasi — dan Manohla Dargis şuni taʼkidlaydiki, şakl va mazmun «Elephant»dagidek garmonik uyğunlaşgan kamdan-kam holatlar böladi. Peter Travers («Rolling Stone») özining mötadil ijobiy şarhida filmning soddaligi bilan klassik dahşat filmi «Texas Chainsaw Massacre»dagi har qanday narsadan qörqinçliroq ekanini yozadi.

«Elephant»ga salbiy şarhlarda asosan filmning mafkuraviy tomoni tanqid qilingan. Xususan, tanqidning asosiy sababi — filmda «Columbine» fojiasi nima uçun mumkin bölganini va uning sababi nima ekanligi haqidagi savolga aniq javoblarning yöqligi. Bu umuman ijobiy bölgan Ruth Stein («San Francisco Chronicle») şarhida kamçilik sifatida qayd etildi va Todd McCarthyʼning «Variety»dagi tanqidiy şarhiga sabab böldi. U filmda personajlarning rivojlanişi yöqligini körsatdi va şu sababli Aleksning otişma boşlanişidan oldingi iborasi («Asosiysi — zavqlaning») unda taassurot qoldirmagan. Tanqidçi film texnik jihatdan maqtovga sazovor ekanini tan olgan bölsa-da, «Elephant»ni oğriqli mavzu uçun yangi dramatik usul izlaşdagi muvaffaqiyatsiz uriniş deb atagan.

Columbine voqeasiga öxşaş narsa haqida film suratga olib, taxminlar va tuşuntirişlar bermaslik — bu eng yaxşi holatda maʼnosiz, eng yomon holatda masʼuliyatsiz körinadi.

Bu McCarthy şarhidan olingan iborага Roger Ebert eʼtiroz bildirgan, uni «Guardian» gazetasiga bergan intervyuda rejissyor Gus Van Sent ham bahslaşgan. Şu bilan birga, Kirk Hanicutt («The Hollywood Reporter») McCarthyʼning daʼvolariga qöşilib, «Elephant»ni «texnika maşqi» deb atagan.

Yana bir keskin salbiy şarhni Charles Taylor (Salon.com) bergan. U «Elephant»ni haddan taşqari formalistik deb hisoblab, uni ekspluatatsion kino bilan soliştiradi, çunki uning fikriça, filmning asosiy poydevori — uning mavzusi («Columbine» voqealari böyiça sanʼat loyihasi). Taylorning fikriça, «Elephant» Van Santga bir neça Xollivud filmidan keyin yöqotilgan mustaqil rejissyor obrösini qaytariş uçun yaratilgan. Tanqidçiga yana şu tuyulgan ediki, «Elephant»da maktab Xollivudça bölmasa-da, şunga qaramay yuzaki va tabiiysiz körsatilgan.

«Elephant»ning jahon premyerasi 2003-yil 18-mayda 56-Kann festivalida bölib ötdi. Kann festivalidan taşqari film Karlovy Vary, Nyu-York, Rotterdam, Moskva va boşqa köplab kinofestivallarda namoyiş etildi.

Şveytsariya 2003-yil 17-oktabrda «Elephant» prokatga çiqqan birinçi mamlakat böldi (faqat italiyaga sözlaşuvçi qismida). 22-oktabrda Fransiyada va Şveytsariyaning frankofon qismida namoyiş boşlandi. 24-oktabrda AQŞda çeklangan prokat boşlandi. Boşlanişidan oldin Van Sent filmni Portlendda yoş uysizlarga yordam beradigan «Outside, Inc.» taşkiloti foydasiga namoyiş etdi. Keyingi yil davomida «Elephant» dunyoning köplab boşqa mamlakatlari kinoteatrlarida namoyiş etildi.

AQŞ hududida «Elephant»ning distribyutori «Fine Line» kompaniyasi böldi. Film prokatda «R» reytingini oldi. Taxminan 3 million dollarlik byudjetda tasma Şimoliy Amerika prokatida atigi bir million va yigirma beş ming dollar yiğdi. Bunga dunyoning qolgan qismidan yanada salmoqliroq $8 745 067 qöşiladi. Şunday qilib, «Elephant»ning jahon böyiça kassa yiğimi — 10 012 022 dollar.

«Elephant»ning 56-Kann kinofestivalidagi muvaffaqiyati kutilmagan voqea böldi. Bu Gus Van Santning uşbu nufuzli kino körigidagi tanlovda birinçi iştiroki edi va şunga qaramay, «Oltin palma şoxi» uçun bahsda «Elephant» tanqidçilar orasida fаvorit hisoblangan Lars fon Trierning «Dogville»ini, şuningdek, oddiy tomoşabinlar orasida muvaffaqiyat qozongan Clint Eastwoodning «Mistic River» va Denys Arcandning «Barbarlar bosqini»ni ortda qoldirdi. Patrice Çéreau boşçiligidagi hakamlar hayʼati filmga bir vaqtning özida ikkita mukofot beriş qarorini qabul qildi va Van Sentga yana eng yaxşi rejissyor mukofotini topşirdi.

Amerika Qöşma Ştatlarida kino mukofotlari asosan «Elephant»ni çetlab ötdi. «Independent Spirit» mukofotiga atigi ikkita nominatsiya olgan film faqat bitta amerikalik mukofotga — Nyu-York tanqidçilar jamiyatining eng yaxşi operator ishi uçun mukofotiga sazovor böldi.

Röyxat IMDb maʼlumotlariga muvofiq keltirilgan.

Röyxat IMDb maʼlumotlariga muvofiq keltirilgan.

Hujjatli loyiha sifatida boşlangan «Elephant» öziga xos uslubi bilan ajralib turadi, uni «Village Voice»dan Jay Hoberman «estetizm va hujjatlilik kombinatsiyasi» deb atagan, Carlo Cavagna esa uni cinéma vérité uslubiga öxşatgan. Film hajmi kiçik (81 daqiqa), unda dialoglar kam, deyarli ovozli musiqa yöq. «Elephant»da uzun kadrlar faol qöllanilgan, ular montaj ulanişlarisiz suratga olingan va unda kamera uzoq vaqt davomida bitta yoki bir neçta personajni kuzatib boradi. Filmdagi eng uzun kadr 5 daqiqa 19 soniya davom etadi (uç qiz iştirokidagi sahna). Bu öta uzun kadrlar Andrey Tarkovskiy va Béla Tarr uslubini eslatadi, şu bilan birga ular Stenli Kubrikning «Porloq»idagi «Overlook» mehmonxonasi koridorlari böylab kameraning harakatlari bilan ham uyğunlaşadi (Kubrik filmidagi kabi, kameraning bitta obʼekt ortidan uzoq kuzatişi taranglikni kuçaytiradi). Andrey Plakhov ham şu munosabat bilan Aleksandr Sokurovning «Rus kemasi» filmini eslaydi — bir yarim soatdan ortiq davom etadigan, bitta kadr bilan suratga olingan film. Van Sent Kanndagi matbuot konferensiyasida Tarr, Tarkovskiy va Sokurovning, şuningdek Miklós Jancsóning asarlari «Elephant»ning vizual yeçimiga taʼsir qilganini tasdiqladi.

«Elephant»ning syomka uslubi tanqidçilardan yuqori baho oldi. Kameraning sodir bölayotgan voqealardan uzoqligi ularga ham hujjatli kinoni, ham dahşat filmlarini eslatdi, uning harakatlarining tasodifiyligi esa koridorlarda beparvo sayr qilayotgan maktab öquvçisini eslatdi. Uzun kadrlar «eʼtiborni tortuvçi» va hatto «gipnotik» deb atalgan. Operator Harris Savidesning ishi maqtovga sazovor böldi. «New York Times» gazetasi muharriri Elvis Mitçellning sözlariga köra, bu işda virtuozlik yöq, lekin bu ustaning ishi, u jozibador bölişi şart emas.

Filmning vizual yeçimi ham yoritiş asboblaridan voz keçib, tabiiy yoruğlikdan foydalanişga asoslangan — bunda rejissyor uçun namuna Stenli Kubrik bölgan, u ham «Apelsin qözğolon»ni suratga olişda şunday qilgan. Ekran nisbati 1,33:1 ham zamonaviy kinematograf uçun ğayritabiiy bölib, yana Kubrik uslubining taʼsiri bölişi mumkin. Van Sentning sözlariga köra, u va Harris Savides uçun 1,33:1 standart format ekanligi muhim bölgan: u televideniye va Amerika maktablarida körsatiladigan 16 millimetrli plyonkaga olingan filmlarning formatidir.

Baʼzi şarhlovçilar ovoz rejissyori Leslie Şatzning hissasini alohida taʼkidlaşgan, uning ishi realizm hissini kuçaytiradi. Sukunat, kuçaytirilgan taşqi şovqinlar va kam uçraydigan musiqiy parçalarning uyğunligi unga baʼzan maftunkor taʼsir berib, tomoşabinda bezovta qiluvçi qörquv hissini uyğotişga muvaffaq böladi. «Boston Globe»ning şarhlovçisi Wesley Morris ham musiqa tanlovidan hayratda qolgan: Bethoven tomoşabinda xavotirli hissni mustahkamlaş uçun işlatilgan.

«Elephant»ning hikoya tuzilişi ğayrioddiy. Kamera navbatma-navbat turli maktab öquvçilarini kuzatadi, otişma boşlanişidan oldingi taxminan yigirma daqiqa içidagi ularning harakatlarini körsatadi. Personajlarning yöllari vaqti-vaqti bilan kesişadi va ayrim lahzalar filmda turli nuqtalardan takrorlanadi. Van Sent bu holatda manba sifatida Béla Tarrning «Satan tangosi» filmini körsatgan. Bundan taşqari, intervyuda rejissyor Akira Kurosavaning «Raşomon»ini eslatgan, unda personajlar bir xil voqeaning öz versiyasini ketma-ket hikoya qiladi. Dastlab «Elephant»da butun voqea turli nuqtai nazardan körsatilişi rejalaştirilgan edi, ammo montaj bosqiçida Van Sent filmning tuzilişini hozirgi holatiga keltirişga qaror qildi.

Peter Travers Van Sentning personajlarini kuzatişga asoslangan filmida ayni voqealarga doimiy qaytiş orqali tomoşabinni «şunçaki tomoşa qilmaslikka, balki diqqat bilan qaraşga» çaqiradi, deb hisoblaydi. Şu bilan birga, Peter Rainer («New York Magazine») bu usulning qöllanişini asossiz deb hisoblaydi va uni «arzon artxaus fokusi» misoli deb ataydi.

Boş ijroçilar orasida professionallar bölmasa ham, ayrim tanqidçilar «Elephant»dagi aktyorlik darajasini yuqori baholagan. Van Santning oldingi filmlarini eslagan Ruth Stein rejissyorning yoş aktyorlar bilan işlaş qobiliyatini taʼkidlaydi. Tanqidçilarni ayniqsa qotillar rollarini ijro etgan Alex Frost va Eric Deulen hayratga solgan. Eric Harrison («Houston Chronicle») yozganidek, Van Sent köpçilik rejissyorlar professional bölmagan aktyorlarni taklif qilganda erişa olmaydigan narsaga erişgan — bu usul bilan işonçlilikka erişgan. Filmning tomoşabinlari ekranda hayotda taniş bölgan ösmirlarga öxşaş yoşlarni köradi. Aktyorlar öz ismlari ostida suratga tuşgani sababli, tomoşabinlarda ösmirlar özlarini öynayotgandek taassurot kuçayadi.

«Elephant» «Columbine» maktabidagi fojialar izidan suratga olingan birinçi film emas. Bir yil oldin xuddi şu Kann festivalida Michael Moorening «Columbine uçun bouling» hujjatli filmi namoyiş etilgan edi. «Columbine»dagi ommaviy qotillik bu filmning, yaʼni Qöşma Ştatlarda qurolni erkin saqlaş muammosiga bağişlangan filmning yaratilişiga sabab bölgan. Gus Van Sent intervyusida Mur filmini tomoşa qilganini va bu hujjatli kino ustasining muxlisi ekanini aytgan, ammo şunga qaramay, u voqeaga butunlay boşqa yondaşuvni taklif qilgan.

Agar Michael Mur bu zöravonlik harakatining (va unga öxşaş boşqa harakatlarning) sabablarini örganib, oxir-oqibat öz talqinini taklif qilsa, Van Sent aksinça qiladi: u qotillarning motivlari haqidagi savolga öz javobini berişga urinmaydi. Uning filmi «Columbine uçun bouling»dan farqli ölaroq, qurol haqida emas, ijtimoiy yoki siyosiy muammolar haqida emas, bu «sheʼriy falokat filmi» yoki rejissyorning özi aytganidek, «qiyin yoş haqidagi sheʼr».

Sodir bölgan voqealarning muallif talqini filmda yöq, garçi tomoşabinga köpinça bunday hodisalar bilan boğliq böladigan mumkin bölgan sabablar töplami taklif etiladi: qotillar Aleks va Erik qandaydir şafqatsiz video öyin öynaydi, televizorda Adolf Gitler haqida hujjatli film tomoşa qilişadi, Aleksning uyi devorida Marilyn Manson plakatini köriş mumkin. Bu omillarning barçasi «Columbine» fojiasi bilan boğliq holda eslatilgan: u 20-aprelda sodir bölgan (Gitlerning tuğilgan kuni); qotillar Eric Harris va Dylan Klebold «Doom» va «Wolfenstein 3D» öyinlarining muxlislari, «Rammstein» va Mansonning ixlosmandlari bölgan. Van Sent «Columbine»dagi fojiaga nima sabab bölişi mumkinligi haqida öz taxminlari borligini, biroq ularni tomoşabin bilan bölişiş uning vazifasiga kirmasligini taʼkidlagan. U tomoşabinga kuzatişlarni özi qiliş va bu savolga mustaqil javob beriş imkonini beradi.

Zamonaviy kino vaʼz şaklini oladi. Siz öylamaysiz, faqat axborot olasiz. Bu film vaʼz emas. Bu filmning mazmunini rejissyor sizga buyurmaydi. Umid qilamizki, talqinlar tomoşabinlar soniga teng böladi.

Rejissyor bilan prodyuser Diane Keaton ham rozi. U özi ijroçi prodyuser sifatida ösmirlar va ularning ota-onalari örtasidagi uzilişga eʼtibor qaratgan, ammo har bir tomoşabinning öz talqini bölişi mumkinligini tan oladi.

Haqiqatan ham, turli tanqidçilar filmni turliça talqin qiladi. Baʼzilar nomdan kelib çiqib, filmning vazifasini muammoga eʼtibor qaratişga çaqiriq deb izohlaydi. Jonathan Rosenbaumning fikriga yaqin: Van Sent nega heç kim fojia yaqinlaşayotganini payqamagan, degan savolni qöyadi. Filmda kuçli hind mazmuni borligi haqida ham fikr mavjud.

Rejissyor, avvalo, tirik odamlarni körsatişni xohlagan. Manohla Dargis, xuddi «Gerry»dagi kabi, personajlarning orqasidan uzluksiz harakat qiladigan kamera hayotning metaforasi deb hisoblaydi. Kamera yoşlarning gözalligiga qoyil qoladi, ular maktab böylab harakat qiladi va öz hayotini yaşaydi, bu hayot aynan şu kuni tugaşini bilmaydi. Kuzgi maktab kuni mutlaqo oddiy va öziga xos bölmagan holda körsatiladi, personajlarning özi esa stereotiplarni ifodalaydi — sportçi öz sevgilisi bilan, havaskor fotograf, uyatçan qiz va hokazo. Şunday qilib, filmning mavzulardan biri (Jay Hobermanning ifodasida) — mavjudlik va kelajakdagi yöqlik, uning yaqinlaşişini oldindan bilib bölmaydi.

Duş sahnasidagi öpiş epizodi biroz eʼtibor tortdi. Oçiq gey Van Santning köplab asarlari gomoseksualizm mavzusiga murojaat qilişiga qaramay, Manohla Dargis bu epizodni personajlarning noanʼanaviy yönalişiga işora sifatida talqin qilmaslikka çaqiradi. Bu öpiş köproq ösmirlarning izolyatsiyasi va öz örnini topa olmasligiga işora qiladi.