Enter the Dragon

«Enter the Dragon» (sözma-söz: «Ajdarhoni kiriting», anʼanaviy xitoyça 龍爭虎鬥) — Robert Clouse tomonidan 1973-yilda suratga olingan, AQŞ va Gonkong hamkorligidagi jangovar sanʼat haqidagi film. Bruce Lee dan taşqari, boş rollarni aktyor John Saxon va karate böyiça jahon çempioni Jim Kelly ijro etgan. Suratga oliş uç oy davom etdi va nisbatan kiçik byudjetga qaramay, oxir-oqibat tijorat muvaffaqiyatiga erişdi. Bu surat Bruce Lee iştirokidagi sönggi tugallangan film böldi; u premyeradan olti kun oldin vafot etgan edi.

Syujetning asosida obröli biznesmen Xan tomonidan begona orolda taşkil etilgan jang turniri yotadi. Turnir taşkilotçisi giyohvand moddalar savdosida gumon qilinadi, ammo uning aybiga dalil yöq. Şu sababli politsiya vakillaridan biri köplab jangçilar qatorida musobaqalarda iştirok etişga taklif qilingan Şaolin rohibi Leeʼdan yordam söraydi. Giyohvand moddalar qiroli — şarq jangovar sanʼatining ham ustozi, ammo yovuz va şafqatsiz bölgan bu odamni yengiş va orolni tirik holda tark etiş uçun kung-fu ustasi monastirdagi çarçatuvçi maşğulotlar yillari davomida töplagan barça mahoratini işga solişga majbur böladi.

«Enter the Dragon» jangovar sanʼat haqida Gollivudda yaratilgan birinçi film böldi. Suratga oliş AQŞ kinokompaniyasi «Warner Bros.» va gonkonglik «Golden Harvest» hamkorligida, Bruce Leeʼning öz studiyasi «Concorde Film» iştirokida amalga oşirildi. Köplab tanqidçilar filmni jahon kinematografining «klassikasi» qatoriga kiritadi va uni Bruce Leeʼning kinodagi eng yaxşi asari deb hisoblaydi. «Enter the Dragon» madaniyatga katta taʼsir körsatdi va 2004-yilda AQŞ Milliy kinoni saqlaş kengaşi tomonidan Kongress kutubxonasida saqlaş uçun tanlangan filmlar röyxatiga kiritildi.

«Way of the Dragon» filmini suratga oliş tugagaç, Bruce Lee «Game of Death» filmi uçun sahnalar ustida işlay boşladi. Bu filmning ssenariysi hali yöq edi, ammo syujetning asosiy rivoji allaqaçon öylab qöyilgan edi. Öşa vaqtga kelib Bruce Lee allaqaçon taniqli aktyor bölib, unga turli kinokompaniyalardan tez-tez takliflar kelardi.

Gollivuddagi «Warner Bros.» kinostudiyasi ham Bruce bilan qöşma loyiha yaratişga qaror qildi va jang sanʼati ustasiga köp yillar davomida kutgan taklifini berdi: endi u AQŞ filmida boş rolni olişi va jang sahnalariga rahbarlik qilişi mumkin edi. Şunday qilib, «Game of Death» ustidagi ish töxtatildi va 1972-yil oktabrida Bruce Lee va prodyuser Raymond Chow şartnomani imzolaş hamda aktyorlar va rejissyor bilan uçraşiş uçun AQŞ ga uçib ketişdi.

Filmni suratga oliş 1973-yil 25-yanvarda boşlandi va öşa yilning 2-aprelida tugadi. Suratga oliş boşlanişigaça Bruce Lee kinostudiyani filmning kelajakdagi nomini özgartirişga köndirdi: «Blood and Steel» örniga «Enter the Dragon» nomi tanlandi. Rejissyor lavozimiga öşa vaqtda atigi ikkita töliq metrajli film muallifi bölgan Robert Clouse taklif qilişga qaror qilindi. Robertning özi aytişiça, uni tanlaşgan sababi Bruce Lee uning suratga olgan janglaridan biri taassurot qoldirgani bölgan. Robert Clouse Gonkongga kelganda, Bruce Lee uni özining iştirokidagi filmlardan birini köriş uçun kinoteatrga olib bordi, toki rejissyor kino atmosferasini his qilsin va kim bilan işlaşini bilsin. Film byudjeti juda kamtarona bölgani uçun aktyorlardan biri — Rocky Tarkington suratga oliş boşlanişidan uç kun oldin ketib qoldi. Uning örniga karate böyiça jahon çempioni Jim Kelly keldi.

Bruce Lee özi ijro etayotgan qahramonga juda qiziqardi: uning uçun Ğarb xitoylik qahramonni qabul qiladimi va vatandoşlari uning harakatlarini töğri tuşunadimi, bu muhim edi. Robert Clouseʼning aytişiça, ssenariy muallifi Michael Allin bu haqda kinoya bilan gapirgan: uning fikriça, filmni suratga olişni boşlaşning yagona sababi uning arzonligi va şu bilan birga Bruce nomi hisobiga maşhurlikni kafolatlaşi edi. Bruce va Michael örtasidagi munosabatlar keskinlaşdi va bir kuni Lee u bilan işlay olmasligini va işlamasligini, şuningdek, ssenariy qayta yozilişi kerakligini aytdi. «Warner Bros.» ssenariyning yangi variantini yuborişdi, ammo bu safar u faqat falsafaga asoslangan edi va unda harakat yetişmasdi. Filmni suratga oliş Bruce Leeʼsiz boşlanişi kerak edi, ammo uning rafiqasi Linda boşqalarni işontirardi, u albatta qaytişi kerak. Film ustida ish boşlanganidan keyin faqat ikki hafta ötgaç Linda uni rozi qilişga muvaffaq böldi.

Suratga oliş boşidanoq hamma narsa silliq ketmadi. Eng katta qiyinçiliklar aktyorlar tarkibi aralaş bölgani uçun yuzaga keldi: xitoylar va amerikaliklar. Tarjimonlar yetişmasdi va köpinça u yoki bu gapning bu ikki tildagi mos ekvivalentini topiş mumkin emas edi. Suratga oliş maydonçasini jihozlaş uçun material yetişmasdi: baʼzi dekoratsiyalar loy va simdan yasalgan edi. Şuningdek, kaskadyorlar va statistlar örtasida tez-tez janjallar kelib çiqardi, çunki ular xitoy guruhlarining raqobatlaşayotgan «klan»lariga mansub edi. Boşqa kaskadyorlar qatorida öşa vaqtda hali maşhur aktyor bölmagan Jackie Chan va Sammo Hung ham suratga tuşişgan. Sammo filmning boşidagi Bruce bilan jangda iştirok etgan, Jackie esa orol qöriqçilaridan biri rolida körinadi, u Lee tomonidan yengiladi.

Bruce Lee ijro etişi kerak bölgan birinçi sahna xonadagi qiz bilan bölgan epizod edi. Öşa kuni uning yuzida asabiy titraş paydo bölgan bölib, bu yirik planlarda körinardi. Şunda kameralarning turli burçaklari bilan tajriba qilişga qaror qilişdi va tuşlikdan keyin Bruce öziga kelib qoldi. Bruce Lee zör yukni kötardi: u jang sahnalarini önlab marta takrorlaşga majbur bölardi, hatto aktyorlardan biri replikasini ötkazib yuborsa yoki notöğri tomonga qadam taşlasa ham. Şu bilan birga issiq, namlik, bel oğriği va suvsizlaniş Bruceʼning holatini barbod qilardi — u keskin vazn yöqota boşladi. Keçasi u uxlay olmas va jang sahnalarini maşq qilardi. Leeʼdan öyinga yuqori talablar qöyilardi, şu bilan birga Bob Wall öz xotiralarida Robert Clouse boş aktyor ingliz tilida töğri gapira olmaydigan filmni suratga olişdan qançalik norozi bölgani haqida gapirgan:

Aynan Clouse özi Michael Allinʼdan Bruceʼni tuzoqqa ilintiriş uçun ssenariyda ingliz agentining ismini özgartirişni söradi. Clouse qahramonning ismini Braithwaiteʼga özgartirdi, çunki bilardiki, Bruce bu sözni aytiş qiyin böladi: «Ha, janob Braithwaite; yöq, janob Braithwaite» — bu sözni aytganda u Donald Duck kabi eşitiladi. Men heç qaçon Bruceʼning Clouseʼning yuziga urmaslik uçun özini qanday tutganini tuşuna olmayman… Bruce özining aktyorlik qobiliyatiga töliq işonçi komil emas edi, lekin u har doim harakatlarga rahbarlik qila olardi — Clouse bunday narsa haqida tasavvurga ega emas edi.

Keyin fohişa rollari uçun aktrisalarni tanlaşda muammolar boşlandi. Şunda haqiqiy fohişalarni yollaşdi va ular kuniga 150 dollar olişar edi, aktrisa Angela Mao esa ikki kun uçun 100 dollar haq olgan edi. Jonka sahnasidagi çigirtkalar jangini suratga oliş juda qiyin böldi, çunki ular jang qilişni xohlamas edi. Yana bir hodisa Bruce Lee va Bob Wall jangini suratga oliş paytida yuz berdi. Bu epizodda Bruce oyoği bilan raqibini bir qator stullarga urib yuboradi, şundan keyin Wall ikki şişa olib, ularning tublarini sindirib, «gul» yasaydi. Bob hujumga ötganida Bruce oyoq bilan zarba berdi va söng muşti bilan uriş uçun burildi, qöli esa şişa çetiga tegdi. Lee kasalxonaga olib borildi va barmoğiga ön ikki tikiş qöyildi. Şu voqeadan keyin Bruce Wallʼdan öç olmoqçi, degan miş-mişlar tarqaldi. Bob Leeʼga özi qönğiroq qilib, bular faqat miş-mişlar ekaniga işonç hosil qildi.

Keyingi favqulodda hodisa Bruce Lee Hanning bazasiga kirişga urinayotgan epizodni suratga oliş paytida yuz berdi. Uning kiriş joyi yonida kobra yotardi va har bir sinovdan oldin Bruce uning burnini yengil urişi kerak edi, toki uning boşi atrofida qalqon oçilsin. Bir kuni u Bruceʼni çaqdi, ammo, baxtga köra, suratga oliş boşlanişidan oldin uning zahari olib taşlangan edi.

Jonkadagi sahna, unda Bruce Lee orolga borib, unga bu taklifni bergan Parsons bilan jang qiliş örniga, uni qayiqqa ötqazadi va arqonini yeçib, uni öz qölidagi öyinçoqqa aylantiradi, maşhur yapon samuray Tsukahara Bokudenʼning anekdotiga asoslangan. Filmda faqat qayiqning suv ustida tez sirğalib ketişini köriş mumkin, ammo aslida bu paytdan bir neça soniya ötgaç qayiq ağdarilib, aktyor Peter Arçerʼni Xitoy dengiziga uloqtirgan.

Köpinça köça bolalaridan iborat uç yuz statistdan kimdir Bruceʼga kelib, uning öyinining haqiqiyligini şubha ostiga qöyardi. Köpinça jang sanʼati ustasi bunga eʼtibor bermasdi, ammo oğir holatlarda u raqibining oyoğiga uç marta yengil taqillatib, «Uç oyoqli Bruce» laqabini eslatardi va şu bilan hammasi tugardi. Bunday hollarda Lee kinoda öynaganda va hayotda kuraşganda farq nimada ekanini tuşuniş mumkin edi: plyonkada hamma narsa çiroyli bölişi kerak, hayotda esa samarali va oddiy bölişi kerak. Robert Clouseʼning sözlariga köra, Bruce Leeʼning qöli qanday zarba berişini köriş uçun kamerani soniyasiga öttiz ikki kadrgaça tezlaştirişga töğri kelgan, çunki oddiy tezlikda bunday narsani köriş mumkin emas edi.

Dastlabki ssenariyda Lee bilan Xan örtasidagi yakuniy jang uçun joy ajratilmagan edi: uşbu variantga köra orol egasi öz qölidagi piçoqli nasadkaga ilinib qolişi kerak edi. Operator Henry Wong tomonidan olingan baʼzi plyonkalarda filmga kirmagan jang sahnalari tuşirilgan edi. Işlar tugagaç, ular yöq qilindi va endi tiklanişi mumkin emas.

1973-yil 10-mayda Bruce Lee «Golden Harvest» studiyasida «Enter the Dragon» filmining ovozlantiriş işlarini bajarardi. Kiçik xonada kuçli issiqlik bor edi, çunki konditsioner şovqini yozuvga tuşmasligi uçun öçirilgan edi. Çarçatuvçi suratga olişdan dam olişga ulgurmagan Bruce bunday şaroitda bir neça kun işladi. Bir kuni u özini yomon his qilayotganini aytdi va yuzini sovuq suv bilan yuviş uçun hojatxonaga çiqdi. Yigirma daqiqadan keyin yordamçisi Leeʼni qidirib topdi: u yarim behuşlik holatida polda yotardi. Studiyaga qaytişda u yana yiqilib, nafas qisila boşladi.

Bruce darhol yaqin kasalxonaga olib borildi, u yerda uning harorati qirq darajagaça kötarilgani aniqlandi. Leeʼning közlari oçilib-yopilar, bir nuqtaga qarab fokuslana olmasdi. Şifokorlar tutqanoqning mumkin bölgan sabablari haqida öylaşdi va miyada ösma topilgaç, bu ehtimol serebral ödema tufayli kelib çiqqan deb qarorga kelişdi. Tibbiyot xodimlarining aytişiça, öşa paytda Bruce Lee ölimga yaqin edi va agar holati yaxşilanmasa, ular boş miya ustida operatsiya qilişga majbur bölişardi.

Şundan keyin Bruce Lee tugallanmagan «Game of Death» filmi ustida işladi: Bruce 1973-yil 20-iyulda miya şişidan vafot etdi, bu şiş hozirgaça nomaʼlum sabab tufayli yuzaga kelgan edi. Fojia «Enter the Dragon» ekranga çiqişidan oldin yuz bergan edi.

Filmning saundtrekini argentinalik kelib çiqişli taniqli jazz pianinoçisi va bastakor Lalo Sçifrin yozgan. Musiqa asosan jazz ansambllarida odatda işlatiladigan puflama asboblar yordamida yozilgan, bundan taşqari saundtrekka milliy rang beriş uçun baʼzi kuylarni ijro etişda anʼanaviy xitoy asboblari işlatilgan. Bastakor ovoz yöllarini aralaştiriş paytida tez-tez sempling usulini qöllagan, masalan, asosiy mavzuga Bruce Leeʼning jang qiçqiriği parçalari kiritilgan.

Osiyo va Yaponiyada filmning asosiy mavzusi alohida singl sifatida çiqarilgan, keyinçalik u oltin status oldi.

Prokat boşlanişi bilanoq «Enter the Dragon» juda maşhur böldi. Filmning byudjeti ançagina kamtarona — 850 ming $ edi, ammo şunga qaramay, Şimoliy Amerikadagi daromad 25 mln $ ni taşkil etdi. Butun dunyo böyiça bu summa 90 mln $ ga yetdi.

Gonkongda film 3,3 mln $ (mahalliy dollarda HKD) daromad keltirdi — öz davri uçun katta summa.

Allmovie sayti «Enter the Dragon»ni beş ballik şkalada tört yarim yulduzga baholaydi. Şarhlovçi Judd Blaze filmni kung-fu haqidagi barça davrlarning eng maşhur kartinalaridan biri deb yozadi. Uning fikriça, «Enter the Dragon» muvaffaqiyatga yaxşi qurilgan jang sahnalari tufayli erişgan. Rotten Tomatoes saytida film 97 % reytingga ega böldi (unga 36 ta yangi pomidor taşlangan va faqat bitta çirigan pomidor), önlik şkala böyiça örtaça ball esa 7,8 böldi. Filmcritic.com sayti filmni beş yulduzdan törtta yulduz bilan baholaydi va uni özini hurmat qiladigan har bir tomoşabin körişi kerak bölgan janr klassikasi deb ataydi. Turner Classic Movies saytidagi şarhda Lang Thompson Bruce Leeʼning AQŞ studiyasi bilan birinçi ishi Gonkong filmlarining barça dramatizmini özida jamlaganini yozadi, şuningdek, film öz janrining eng yaxşisi deb ataladi, çunki u faqat jang sanʼati ustalarigagina emas, balki boşqalarga ham yoqadi.

«Rolling Stone» jurnali «Enter the Dragon»ni tört yulduzdan uçtasiga baholaydi. David Liebski yozgan şarh xabar beradi: agar kung-fu — bu janjalkaşlarning yangi tili bölsa, unda Bruce Leeʼning ğazablangan közlari bilan «Enter the Dragon» uning grammatikasi böyiça birinçi darsdir. «Time» jurnali barça jang sahnalari juda silliq bajarilganini va ular köp miqdorda taqdim etilib, syujet uçun kam joy qoldirganini yozadi. Maqolada yana film kung-fu bayrami bölib, hatto tajribali tomoşabinni ham kiçkina bolalarga aylantirişi mumkinligi aytiladi. «Enter the Dragon» britaniyalik «Empire» jurnali tomonidan tuzilgan eng yaxşi beş yuz film röyxatiga kiradi va unda 474-örinni egallaydi.

Baʼzi tanqidçilar «Enter the Dragon»ni James Bond haqidagi arzon film, «Doctor No»ning Fu Mançu elementlari bilan qilingan remeyki deb ataşdi. Doktor Craig D. Reid özining «Little Dragonʼs Exit» (Bruce Lee filmlarini suratga oliş sahnalari ortidan qaraş) maqolasida yozadi: «Köpçilik jang sanʼati ustalari bir fikrda — bu ajoyib film edi, ammo jang sahnalari juda Gollivudça»: «Boloni Yon va John Saxon örtasidagi janjalni öylab topgan prodyuserlar nimani hisoblaganini tasavvur qiliş qiyin, çunki Saxon jang mahorati böyiça ança orqada edi». U, şuningdek, filmda jang sahnalarini sahnalaştirişda muammolar borligini hisoblaydi.

«Enter the Dragon» — Amerika kinematografida kung-funing birinçi namoyon bölişlaridan biri, şuning uçun Bruce Lee şaxsida Ğarb dunyosiga çiqqan şarq jang sanʼati ustasi jang sanʼatli filmlarning ommalaşişi va keyingi rivojlanişiga katta taʼsir körsatdi. Masalan, boşqa taniqli karateçi kinoaktyor Jean-Claude Van Damme bu filmning taassurotlari ostida kontakt sport turlari bilan şuğullangan, Bruce Leeʼni özining butparasti deb bilgan va unga taqlid qilişga harakat qilgan.

Bundan taşqari, bu taʼsir kompyuter öyin sanoatiga ham katta taʼsir körsatdi — deyarli barça janrdagi fayting kompyuter öyinlarida Bruce tomonidan işlab çiqilgan va filmda faol qöllanilgan jeet kune do uslubini qandaydir darajada nusxalaydigan qahramon bor. Janrdagi asosiy öyin seriyasi Mortal Kombatʼning syujeti «Enter the Dragon» bilan töliq bir xil — dunyoning eng yaxşi jangçilari xuddi şunday orolda turnirda qatnaşiş uçun töplanişadi, asosiy qahramon Liu Kang esa xuddi şunday Şaolin monastirining tarbiyalanuvçisi. Bruce Lee filmda bajargan köplab harakatlar Tekken öyinlari qahramonlari Marshall va Forest Law tomonidan qöllaniladi. Beşinçi qismda Marshall Law hatto Bruceʼning janglardan birida kiygan kiyimini kiyadi va uning kökragida yakuniy jangda Hanning pölat qölining çangallari tufayli Bruceʼga yetkazilgan xuddi şunday jarohatlar körinadi. Street Fighter seriyasi öyinlarida Bruce Lee köpinça Fei Long nomli qahramon bilan boğlanadi, u birinçi marta Super Street Fighter IIʼda paydo bölgan (u ham qora şim, uşu uçun tapoçka kiyadi va kökragida ham çangal izlari bor). Dead or Alive seriyasida jeet kune do texnikalarini Yann Lee qöllaydi, Virtua Fighter öyinlarida esa Jacky Bryant. 1993-yilda Sega Genesis uçun çiqarilgan Eternal Champions öyinida bu uslubdan Mitchell «Midnight» Middleton foydalanadi, bu esa uning öyindagi tarjimai holida töğridan-töğri körsatilgan. Bruce Lee filmda namoyiş etgan nunçaku harakatlari Soulcalibur öyinidagi Maxi nomli jangçi uçun asos böldi. Double Dragon maşhur jangovar öyinlar oilasining yaratuvçilari bir qator personajlarni filmning qahramonlari şarafiga nomlaş orqali «Enter the Dragon»ga öziga xos hurmat körsatişgan: Williams, Roper, ÖHara va Bolo.

«Enter the Dragon»ga işoralarni kino sanoatining boşqa köplab mahsulotlarida ham köriş mumkin. Masalan, oynalarni sindiriş bilan yakunlangan final sahnasi «Conan the Destroyer» va «The Shadow» filmlari yaratuvçilari tomonidan özlaştirilgan. «Griffins» multserialining «No Chris Left Behind» epizodida jang sahnasi bor, unda Ernie jöja oynani sindiradi va qornidagi jarohatlarni körib, qonni barmoği bilan artib, tatib köradi — xuddi Leeʼning Han bilan sönggi jangida bajargan harakatlari kabi. «Jackie Chan Adventures» seriyasining «Re-Enter the J-Team» epizodi töliq «Enter the Dragon»ga asoslangan. Ghetto multfilm-situatsion komediyasining «Granddadʼs Fight» epizodida ham filmga işoralar bor. Masalan, Huey bobosi bilan suhbatda Bruce Leeʼni iqtibos keltiradi: «Bu nima edi? Namoyiş? Hissiyot kerak, ğazab» (ingl. What was that? An exhibition? You need emotional content). Şuningdek, Huey maşğulot sahnasida Lee kiygan kiyimga öxşaş kiyim kiyadi. «Fist of the North Star» animatsion filmining boş qahramoni Kenşiro obrazi köp jihatdan Lee obraziga asoslangan. «The Last Dragon» boevigi boş qahramoni Bruce Lee qahramoni bilan özini bir xil deb bilgan. Maşhur yapon anime rejissyori Şiniçirō Watanabe «Enter the Dragon»ni özining sevimli filmi deb hisoblaydi va bir intervyusida u bu kartina «Cowboy Bebop» teleserialini suratga olişga köp jihatdan taʼsir qilganini ham taʼkidlagan. «Enter the Dragon»ning parodiyalari «Balls of Fury» va «Kentucky Fried Movie» filmlaridir.

Film musiqa sanoatida ham biroz iz qoldirdi. Britaniyalik Jamiroquai guruhi saundtrekdagi ovoz yöllaridan «Dynamite» albomidagi qöşiqlarga kiriş sifatida foydalangan. Ska-pank uslubida ijro etuvçi Inner Terrestrials guruhi saundtrekning kaverini yaratib, original musiqaga öz matnini qöşgan. Filmning asosiy mavzusi maşhur yapon «Takeşiʼs Castle» öyin şousining «Asal labirint» sinovi uçun musiqiy jörlik sifatida yangradi. Bundan taşqari, filmning yetakçi kompozitsiyasi Koreya musiqiy avtomatlarida «Pump It Up» seriyasida mavjud, u yerda u Janubiy Koreya guruhi jtL tomonidan qayta aralaştirilgan variantda taqdim etilgan. «Raven in My Eyes» albomidagi bir neçta treklar repper Andre Nickatinaʼning «Enter the Dragon» qöşiği bilan boşlanadi va tugaydi, repper Kool G Rap repertuarida esa «Enter the Dragon» nomli qöşiq bor. Film Leningradlik «Aquarium» guruhining «Radio Africa» albomi yozilişiga ham taʼsir qildi: bu jangovar filmni videoda köp marta tomoşa qilgaç, Boris Grebenşçikov «Yana bir pastga tuşgan» kompozitsiyasining finalida Şaolin rohiblari xorini ijro etişga qaror qildi: «A-mito-bo, a-mito-bo…». «Enter the Dragon» nomi bilan sovet-rossiyalik rokçi Rikoşetʼga bağişlangan tribyut albomi çiqarildi.

Viktor Tsoy boş rolni ijro etgan maşhur «Igla» filmida uning iştirokidagi jang sahnalari «Enter the Dragon» filmining sahnalariga asoslangan. Viktor Tsoy qahramoni (Moro) yuzida Bruce Lee qahramoni olgan jarohatlarga öxşaş jarohatlar oladi — yonoğida bir neça tirnaliş. Maʼlumki, Viktor Tsoy Bruce Lee muxlisi bölgan va uning filmlari taassurotida özi ham şarq jang sanʼati bilan şuğullangan. Bu uning qöşiqlarida ham aks etgan — xususan, «Legenda» qöşiğida.