Excalibur

Nayjel Terri — Qirol Artur

Helen Mirren — fe Morgana

Key Maklaren — keksa fe Morgana

Barbara Byorn — yoş Morgana

Nikolas Kley — ser Lancelot

Cheri Lungi — qiroliça Gvinevera

Pol Jeffri — ser Persival

Nikol Uilyamson — Merlin

Korin Redgreyv — Kornuol gersogi

Patrik Styuart — qirol Lodegrans

Kit Bakli — ser Urien

Klayv Svift — ser Ektor

Liam Nisson — ser Gaveyn

Gabriel Byorn — qirol Uter Pendragon

Robert Eddi — şahzoda Modred (baloğlik davrida)

Charli Burmen — yoş Modred

Ketrin Burmen — Igreyna, Kornuol gersoginyasi

Kiaran Hayndz — qirol Lot

Nayl ÖBrayen — ser Key

Amerika kino instituti veb-saytida xabar berilişiça, artur eposi Jon Burmenni butun hayoti davomida qiziqtirgan va 1970-yillarning boşida u United Artists studiyasi uçun şu material asosida filmning umumiy rejasini tayyorlagan. Studiya egalari öşa paytda bunday filmni suratga olişga qiziqmagan. 1974-yilda Burmen artur eposi asosida ssenariy tayyorlagan va 1976-yilga qadar film suratga oliş rejalarini eʼlon qilgan; asosiy rollarni, muallif rejasiga köra, Maks fon Sydov (Merlin), Şon Konneri va Li Marvin ijro etişi kerak edi. Bu reja amalga oşmadi, ammo 1977-yilda Burmen Rospo Pallenberg bilan hamkorlikda Warner Bros. uçun yangi ssenariy yozdi, uning işçi nomi «Merlin» edi. Natijada 1979-yilda Burmenga Orion Pictures kinostudiyasi uçun film suratga oliş topşirilgani eʼlon qilindi; bu film Warner Bros. uçun yaratilgan ssenariyga asoslangan edi va uning titrlarida Pallenbergning «Artur ölimi» moslaşuvi muallifi sifatida nomi tilga olinadi.

Dastlab Artur rolini yoşligida va voyaga yetganda ikki turli aktyor ijro etişi, ular suratga oliş davomida ösib borişi rejalaştirilgan edi, Merlin roli esa Klaus Kinskiga taklif qilingan. Ammo oxir-oqibat Arturni syujet oxirigaça yoşligidan bitta ijroçi — Nayjel Terri öynadi, Merlinni esa Nikol Uilyamson ijro etdi. Rejissyor suratga olişga öz oila aʼzolarini ham jalb qildi — qizi Ketrin gersogina Igreyna rolini, öğli Charli esa bolalik davrida Modredni öynadi. Aktyorlar olti oy davomida örta asr qöl jangi usullarini jang sahnalari postanovşigi Uilyam Xobbs rahbarligida maşq qildilar. Burmen Kamelot uçun haqiqiy örta asr qalʼasidan foydalanmoqçi edi, ammo zamonaviylaştirilmagan va şu bilan birga yaxşi saqlangan birorta ham qalʼa topa olmadi va rejissyor pavilon dekoratsiyalari bilan qanoatlanişga majbur böldi. Tabiiy suratga olişlarning köpçiligi Burmen yaşagan Irlandiyadagi Uiklou grafligida olib borildi; eng gözal joylar orasida Pauerskort şarşarasi, Irlandiya dengizidagi Uiklou-Xed burni va Kerri grafligidagi «tinç» sohil bor edi. Suratga olişni 1979-yil oktabrida boşlaş rejalaştirilgan edi, lekin keyin mavsumning katta qismida uzluksiz işlaş uçun boşlanişi 1980-yil martiga surildi. Asosiy suratga oliş öşa yilning iyulida yakunlandi; umuman olganda, film yaratuvçilarga 11,5 mln dollarga tuşdi. 1980-yil oxiriga kelib film nomini «Excalibur»ga özgartirdi.

Film 1981-yil 10-aprelda keng prokatga çiqdi va debyut dam oliş kunlarida AQŞda 4,5 mln dollardan ortiq yiğdi. Prokat davomida «Excalibur» AQŞ va Kanadada jami 34,967 mln dollar yiğdi.

Tanqidçilar kostyumlar, dekoratsiyalar, maxsus effektlar va operator işini öz içiga olgan badiiy-bezak jihatini maʼqullaşdi, ammo dizaynlarning tarixiy davrga mosligini turliça baholaşdi: şarhlovçi Rojer Ebert filmni qirol Artur davrini yorqin tiklaş deb taʼriflagan bölsa, New York Times gazetasidan Vinsent Kenbi dekoratsiyalar va kostyumlar ataylab heç qanday haqiqiy tarixiy davrga işora qilmasligini, Modred kiyib yuradigan oltin zirhlar va niqobli dubulğa hatto Burmenning öz filmi «Zardoz»dagi kelajak tasvirlarini eslatişini yozgan. Filmda V asrdagi voqealar tasvirlanişiga qaramay, u ataylab «mavhum örta asrlar» dekoratsiyalarida suratga olingani haqida «Excalibur» mualliflarining özlari ham gapirgan. Keven Manuoring (The Big Picture) sözlariga köra, filmning ikkinçi yarmidagi «ajoyib darajada ğamgin melanxolik estetikasi» öz ildizlarini prerafaelitlar rasmiga olib boradi, ular esa öz navbatida bevosita örta asr sanʼatidan ilhom olganlar. Manuoring yozişiça, filmdagi zirhlar va qiliçlar haqiqatga yaqin darajada oğir körinadi va unda loy hamda qon yetarliça. Ammo Ebert mualliflar kadrni xiralaştiriş va tuman effektidan haddan taşqari foydalanişgan deb hisoblaydi, bu esa hatto final sahnasini — dengizga suzib ketayotgan kemani — xiralaştiradi.

Vinsent Kenbi filmni daʼvogarlik va çözilib ketganlikda tanqid qilib, u «Nibelunglar uzugi» tsiklidan ön barobar uzun körinayotganidan şikoyat qilgan. Uning söziça, syujet oğir, alohida epizodlar orasida harakat rivojlanmaydi va epizodlar bir-biridan mantiqiy kelib çiqmaydi. Kenbi «Excalibur»ni «Yulduzlar uruşi» bilan soliştiradi, u örta asr afsonalari syujetlari va qahramonlaridan jasorat bilan foydalangan va Burmen filmi foydasiga emas, degan xulosaga keladi, uning fikriça, filmda hazil yetişmaydi. Rojer Ebert qahramonlar şaxsiyatini işlab çiqilişiga tanqidiy munosabatda bölib, Dumaloq stol ritsarlari obrazlarining andozaviyligini körsatadi. U Robert Bresson filmi «Ozyor köli Lancelot»ga parallel keltiradi, u yerda rejissyor ritsarlarni ataylab bir-biridan farqsiz qilgan va Burmen ham buni beixtiyor tarzda erişgan, degan xulosaga keladi. Manuoring, aksinça, hikoya pafosini juda yuqori baholaydi va barça eski ittifoqçilar va duşmanlar uçraşadigan sahnani yunon fojiasi bilan soliştiradi. U, şuningdek, film yaratuvçilari köplab boşqa mualliflar kabi standart usullar va kinematografik maxsus effektlar tuzoğiga tuşib qolmasdan, syujetni inson munosabatlari atrofida jamlay olganlarini ham hisoblaydi.

Aktyorlik öyiniga baholar turliça. Xususan, Manuoring bir qator ijroçilar işini maʼqullaydi — Artur rolidagi Nayjel Terri, Gvinevera rolidagi Cheri Lungi, fe Morgana rolidagi Helen Mirren va yoş hamda voyaga yetgan Modred rollaridagi ikki aktyor, — Nikol Uilyamsonni esa artur eposi ekranlaştirişlari tarixidagi eng yaxşi Merlin deb ataydi. Kenbi faqat ikki aktyor — Uilyamson va Mirren öyinini ijobiy baholaydi, qolgan barça qahramonlarni esda qolmas deydi, Ebert esa ijobiy şarhni faqat Uilyamson bilan çeklaydi va hatto Arturning obrazi film oxirida fonga qöşilib ketayotganini qayd etadi.

«Excalibur» eng yaxşi operator ishi uçun «Oskar»ga nomzod bölgan (Alex Tomson). Film, şuningdek, eng yaxşi qöyiliş uçun «Hugo» mukofotiga nomzod bölgan va «Saturn» mukofotiga oltita nomzodlikka ega bölib, bitta toifada — «Eng yaxşi kostyumlar» (Bob Ringvud) ğolib çiqqan. Kann kinofestivalida Jon Burmen badiiy hissasi uçun mukofotga sazovor bölgan.