Eyes Wide Shut

«Eyes Wide Shut» (ingl. Eyes Wide Shut, tarjimasi «Keng oçilgan közlar») — Stenli Kubrikning sönggi badiiy filmi. U avstriyalik yozuvçi Artur Şnitsler qissasi «Tuş haqida novella»ga asoslangan. Asl asardagi voqea 1920-yillardagi Venadan 1990-yillardagi Manhettenga köçirilgan. Boş rollarni öşa paytdagi turmuş örtoqlar Tom Cruise va Nicole Kidman ijro etgan. Film turmuş sadoqati masalalarini kötaradi va Freyd işoralariga töla. Boş qahramon, doktor Uilyam Harfordning Nyu-Yorkda sarson-sargardon yurişi tuş bilan haqiqat örtasidagi narsaga öxşaydi.

1968-yilda Stenli Kubrik 1925-yilda yozilgan Artur Şnitslerning «Tuş haqida novella» nomli erotik qissasiga qiziqib qoldi. Asarda turmuş sadoqati masalalari kötarilgan edi. Boş qahramonlar — Venada yaşovçi yahudiy şifokor Fridolin va işlamaydigan xotini Albertina. Er-xotin uzoq suhbat davomida yotoqda xiyonatga boğliq yaşirin jinsiy istaklari haqida bir-birlariga tan oladilar. Suhbat tugagaç, Fridolin keçaning qolgan qismini şaharda sarson-sargardon bölib, jinsiy vasvasalarga duç kelib ötkazadi. Voqealar girdobi boş qahramonni yaşirin orgiyaga olib boradi. Şnitslerning dekadent asarida haqiqat, xayol va tuş örtasidagi çegaralar xiralaşgan edi.

Kitob bilan tanişgaç, Kubrik uni xotini Kristiana Kubrikka öqişga berdi va keyinroq hamkasbi, ssenariy muallifi Terry Southernga qissa asosida taniqli aktyorlar iştirokida yumşoq pornografik film suratga oliş rejasi haqida gapirib berdi. «Tuş haqida novella»ni ekranlaştiriş huquqini rejissyor 1968-yildayoq sotib oldi. Ikki yildan söng Maykl Xofsess bilan intervyu doirasida Kubrik birinçi marta ommaviy ravişda Şnitsler qissasi asosida kinoadaptatsiya suratga oliş rejasi haqida gapirdi.

Şunga qaramay Kubrik loyihani amalga oşirişni keçiktirib, kuçini boşqa filmlar yaratişga yönaltirdi. 1987-yilda «Töliq metall qobiq» filmi ekranga çiqqaç, rejissyor ijodida pauza boşlandi. 1990-yillarda Stenli yakkalanib yaşaşni boşladi va deyarli jamoat oldida körinmadi. Bundan hatto rejissyor nomidan çiqqan soxta odamlar ham foydalanişdi. Şu davr mobaynida Kubrik ikkita ssenariy ustida işladi: «Sunʼiy aql» va «Ariy hujjatlari». Warner studiyasining yangi loyihalarga şubhali munosabatini körib va ularning kamçiliklarini tuşunib, rejissyor ularni amalga oşirişni keçiktirdi. U eski ğoyasiga qaytdi va «Tuş haqida novella»ni esladi.

Dastlab Kubrik filmni Dublinda suratga olişni rejalaştirgan edi. Uning tasavvurida bu Stiv Martin boş rolni ijro etadigan qora komediya bölişi kerak edi. Biroq Warner studiyasi prodyuseri yuqori kassa tuşumlariga umid qilib, ikkala boş rolni ham «yulduzlar» ijro etişini talab qildi. Kubrik buga rozi böldi. Aynan şu paytda Angliyada suratga olişda bölgan Tom Cruise va Nicole Kidman turmuş örtoqlari, kinotanqidçilar ularni «AQŞdagi eng maşhur oilaviy juftlik» deb ataşgan: Cruise «Mission: Impossible» filmida rol öynagan, xotini esa Genri Jeymsning «Xonim portreti» asari ekranlaştirilişida suratga tuşgan. Kubrik aktyorlar bilan tanişib, ularni öz filmiga taklif qildi. Ikkalasi ham taniqli rejissyor bilan hamkorlik qilişni qattiq istab, uning qiyin xarakteri va noodatiy ish uslubi haqidagi miş-mişlarga qaramay taklifni qabul qildi. London «Times» gazetasi yozişiça, suratga oliş boşlanişidan oldin Cruise va Kidman ssenariyni faqat bir marta varaqlab çiqqan. Ikkalasi ham tugallanmagan loyiha böyiça Kubrik tugatgunça işlaşga rozi bölgan oçiq şartnomaga imzo çekdi. «Time» jurnaliga bergan intervyusida Nicole Kidman, Kubrik unga ssenariyni umuman körsatmagan taqdirda ham rozi bölişini tan oldi: «Menga ssenariyni öqişning hojati yöq edi. Men Stenli bilan işlaşni xohlardim».

Hollivud aktyorlarini boş rollarga taklif qilgan rejissyor, asar syujeti zamonaviy kontekstga yaxşi mos tuşişiga qaror qildi va voqea joyini 1990-yillardagi Manhettenga köçirdi.

Hammualliflikka Kubrik Frederik Rafaelni tanladi — serhosil ssenariy muallifi, uning işlari orasida Stenli Donenning «Yölda ikkovi» filmi ssenariysi bor edi. Rafael bir neça marta Kubrikning uyiga kelgan, lekin ish asosan telefon orqali muhokama qilingan. Yozilgan sahifalarni ssenariy muallifi rejissyorga faksga yuborgan. Kubrik yozilgan matnga tuzatişlar kiritgan.

Rafaelga rejissyor öylab topgan «Keng oçilgan közlar bilan» nomi yoqmagan. Işçi sarlavha «Rapsodiya» sözi edi. Bundan taşqari, Rafael boş qahramonlarning yahudiy kelib çiqişi haqida eslatib ötişni taklif qilgan. Bu esa kompaniyaning boş qahramonga qarşi antisemitik hujumlari epizodi mazmunini saqlab qolişga imkon bergan bölardi. Kubrik esa er va xotin mutlaqo amerikalik bölişini xohlagan. Buning sabablaridan biri — rejissyorning Cruise va Kidmanni boş aktyorlar sifatida saqlab qoliş istagi bölişi mumkin. Şuning uçun rejissyor qahramonlarni Bill va Elis Harford deb qayta nomladi. Familiya aktyor Harrison Fordga işora edi. Şu paytdan boşlab ssenariyga kiritilgan tuzatişlarga köra, guruh bezorilarining Billga qarşi haqoratlari antisemitik emas, balki gomofobik xarakterga ega böldi. Yahudiylik mavzusidan butunlay voz keçiş niyatida Kubrik voqea vaqtini Katta Rözadan oldingi kun örniga Rojdest arafasiga köçirdi. Yahudiy kelib çiqişini faqat Rafael kiritgan Zigler obrazi «saqlab qoldi» — u Billning boy va erkin fikrli bemori. Rafael qahramonlarning ötmişini, yaʼni Billning yoşlik va talabalik yillarini körsatişni rejalaştirgan edi. Kubrik hammuallifning taklifini rad etdi. Qahramonni taşqaridan körsatiş va Cruise mimikasiga eʼtibor qaratiş uçun rejissyor ssenariydan Billning ovoz orqali izohini olib taşladi.

Ilgari ijodida rejissyor tilga oid nozik uslubi bilan ajralib turadigan yozuvçilarning asarlariga murojaat qilgan: Vladimir Nabokov, Entoni Berjess, Uilyam Tekkerey. Biroq bu safar Kubrik Rafaeldan qahramonlar dialoglarini imkon qadar soddalaştirişni va murakkab iboralar hamda ötkir hazillardan voz keçişni söradi. Qahramonlarning replikalari sodda va oddiy bölib qoldi, faqat kamdan-kam monolog va dialoglar bundan mustasno — vengrning ayollarning turmuşga çiqişi maʼnosi haqidagi mulohazalari, Elisning eʼtiroflari, finaldagi Ziglerning hikoyasi.

«Keng oçilgan közlar bilan» filmini suratga oliş 1996-yil 5-noyabrda boşlandi. Kubrik samolyotda uçişdan qörqqanligi uçun filmni Angliyada suratga olişga qaror qildi. Nyu-York köçalari London «Pinewood Studios» studiyasida «qurildi». Suratga oliş boşqa joylari esa Çelsi va Vestminster şifoxonasi, «Hamleys» öyinçoqlar dökoni, «Madam Jo Jös» kabaresi, Hiklir qalʼasi, Brekneldagi tadqiqot markazi, Mentmor Taurs böldi. Film yaratilgan davrda Tom Cruise va Nicole Kidman ikki farzandlikka olingan bolalari bilan «Pinewood Studios» studiyasi yaqinidagi uyda yaşaşdi. Turmuş örtoqlar ish vaqtining iloji boriça köpini bir-birining yonida ötkazişni xohlaşgan. Ammo Kubrik buga yöl qöymagan va aktyorlarni alohida-alohida suratga olişga harakat qilgan. Kidmanning qahramoni dengiz zobiti bilan tunni ötkazadigan sahna yopiq suratga oliş maydonçasida olingan. Cruise esa bu yerda bölmagan.

Mukammalparast bölgan Kubrik dam oliş kunlarisiz işlagan va suratga oliş davri mobaynida ssenariyga özgartirişlar kiritgan. Tuzatişlar haqida u aktyorlarni ertalab soat törtda faks orqali xabardor qilgan. Rejissyor har bir sahna ustida tinimsiz işlagan, ularni qayta yozgan, repetitsiyalar ötkazgan, aktyorlardan fikr söragan. Nicole Kidmanning sözlariga köra, «Stenli har bir lahzani puxta işlab çiqişni xohlardi». Ssenariyda Elisning Rojdest bayramidagi mast holati haqida heç narsa aytilmagan. Ammo uzoq repetitsiyadan söng Kidman zerikib, bir stakan şampan içişga qaror qildi. Suratga oliş maydonçasida aktrisani kuzatgan Stiv rejissyor ham öz qahramoni «mast» bölişini qaror qildi.

Suratga oliş davomida filmni ikki aktyor tark etdi. Dastlab Viktor Ziglerning rolini Harvey Keitel ijro etardi. Kubrik aktyorni u bilan janjallaşganidan keyin loyihadan çiqarib yubordi. 2016-yildagi telefoniy intervyusida Keitel rejissyor suratga oliş maydonçasida unga nisbatan hurmatsiz munosabatda bölganini tan oldi. Jennifer Jason Leigh ham rolni rad etdi. Aktrisa otasini yöqotgan ayolni öynaşi kerak edi. Rad etişning sababi Lining ziç jadvali böldi: u parallel ravişda «Existenz» filmida ham suratga tuşardi. Kubrik örniga Sidni Pollakni va Meri Riçardsonni tanladi.

Kubrik vaqt bilan çeklanmagan va har bir sahnaga öziga kerakli miqdorda dubl sarflagan. Natijada suratga oliş sekin ketdi va juda çözilib ketdi. Sidni Pollak iştirokidagi birinçi epizod (Rojdest keçasi boşlanişi) atigi ikki soatda suratga olingan. Aktyor öz sahnalari uçun uç kundan köp vaqt sarflamasligiga işongan. Ammo Ziglerning Bill bilan bilyard stoli yonidagi suhbati bölgan ikkinçi sahnaning özi uç hafta davom etdi. Domino fohişa rolini ijro etgan Vinessa Shaw suratga olişga ikki hafta sarflaşni rejalaştirgan edi, lekin filmda ikki oy suratga tuşdi. Aktrisaning xotirlaşiça, rejissyor Dominoning kvartiraga kiriş epizodini suratga olişga 70 ta dubl sarflagan, şundan söng prodyuser Yan Harlan «Töliq metall qobiq» ustida işlaganda Kubrik örnatgan rekord buzilganini aytgan. Tom Cruisening sözlariga köra, aktyorlar improvizatsiya qilişlari, ssenariydagi dialoglardan çetga çiqişlari mumkin edi, şuning uçun juda köp dubl bölardi. Cruisening «Nima olişni xohlaysan?» degan savoliga Kubrik şunday javob bergan: «Men sehrni xohlayman».

Sidni Pollak Kubrik bilan işlaş haqida quyidagiça fikr bildirdi:

Suratga oliş 1998-yil iyunigaça davom etdi. Kubrik ajratilgan 65 million dollarlik byudjet doirasida qoldi. Bu rejissyorning kiçik texnik guruhdan foydalaniş odatiga boğliq edi. Oğir va uzoq suratga olişga qaramay, Nicole Kidman keyinçalik Stenli Kubrik bilan işlaş unga foydali tajriba bölganini tan oldi. Aktrisaning sözlariga köra, u har bir dublda özi uçun yangi narsani kaşf etişni örgangan.

Warner Bros. studiyasi filmga keng reklama kampaniyasini taşkil qildi. Urğu Kubrikning «Apelsin qözğaloni» filmi bilan maşhur bölgan noaniq rejissyor sifatidagi obrösiga qaratildi. Şu bilan birga «Keng oçilgan közlar bilan» filmining mazmuni studiya tomonidan qatʼiy sir tutildi. OAVʼda Kubrik pornografik triller suratga olayotgani, Cruise va Kidman esa öz ustida jinsiy tajribalar ötkazadigan va bemorlari bilan ham şunday qiladigan psixoanalitik turmuş örtoqlarni öynayotgani haqidagi miş-mişlar tarqaldi. Tomoşabinlar filmda köz oldiga keltirib bölmaydigan narsani körişni kutişdi, garçi öşa paytga kelib erotika va pornografiya tomoşabinlarga oçiq edi.

Cruise, Kidman va studiya rahbariyati uçun oldindan premyera 1999-yil 1-martda Nyu-Yorkda bölib ötdi. Tor doiradagi tomoşabinlarning reaksiyasi ijobiy böldi. Kubrik natijadan mamnun edi. Biroq Nyu-Yorkda körsatilgan filmning dastlabki versiyasi tört oydan keyin kinoteatrlarda namoyiş etilgan versiyaga mos kelmagan. AQŞda «R» toifasini oliş uçun (17 yoşgaça bölganlar uçun kattalar hamrohligi majburiy), Kubrik kompyuter grafikasidan foydalangan va orgiya sahnasidagi intim tafsilotlarni «yaşirgan». James Naremore bu tsenzura turini «şarmanda barglar» deb atadi. Kinotanqidçining taʼkidlaşiça, retuşsiz ham orgiya juda bölmagan, çunki yaqin planlar va jinsiy aʼzolar yoki orgazm nolalari körsatilmagan. Kubrik «Warner Brothers» studiyasiga yakuniy montaj versiyasini ölimidan tört kun oldin — 1999-yil 3-martda topşirgan.

Boşqa manbalarda aytilişiça, Kubrik ish tugamasdan vafot etgan va ovoz miksini tugatib, oldindan körsatişda özi sezgan kamçiliklarni bartaraf eta olmagan. Orgiya sahnasidagi intim lahzalarni montaj qiliş haqidagi qaror, göyo, endi u tomonidan emas, Warner studiyasi rahbariyati tomonidan qabul qilingan. Amerika prokatida orgiya odamlar siluetlarini taqlid qiliş orqali tsenzuradan ötkazilgan: tasvirga tomoşabinlar öz örinlaridan turib, tanalari bilan proyeksiya yoruğligini tösib qöyayotganidek effekt qöyilgan.

2006-yilda «Töliq metall qobiq» filmida suratga tuşgan aktyor va nafaqadagi harbiy Lee Ermey intervyu berib, rejissyor suratga olingandan keyin «Keng oçilgan közlar bilan» filmidan juda norozi bölganini aytdi. Ermeyning sözlariga köra, telefon suhbatida Kubrik filmni «dahşatli» va öziga «jirkanç» deb atagan. Lee Ermeyning hikoyasi rejissyorning yaqinlari, şu jumladan qizi Katarina, dösti Todd Field va kuyovi tomonidan rad etildi. Kubrikning prodyuseri Yan Harlan Kubrik «Keng oçilgan közlar bilan» filmini öz filmografiyasidagi «eng muhim» film deb hisoblaganini taʼkidlagan.

Uilyam Harford — gullab-yaşnayotgan nyu-yorklik şifokor. Işda erkak ayol xodimlar bilan öralgan, gözal qizlar uning bemorlari orasida ham bor. Qahramon Elis bilan töqqiz yildan beri turmuş qurgan va xotinini öz-özidan tuşunarli narsa sifatida qabul qiladi. Bill xotiniga har doim u ajoyib körinişda ekanini aytadi, garçi şu paytda uning yuziga qaramagan bölişi ham mumkin. U Elisning sadoqatiga şubha qilmaydi va bal paytida uni tinçgina yolğiz qoldiradi. Biroq xotinining yaşirin jinsiy istaklari haqida tan olganidan keyin Bill göyo «oy urgan odam»ga aylanadi, uning hayotsevarligi va jozibasi yöqoladi.

Filmning oxirida Bill xotiniga hammasini tan oladi va sönggi bir kun içidagi «sarguzaştlari»ni gapirib beradi. Bu qadam ruhiy maʼnoga ega va tan olişga öxşaydi. Tavba muallif tomonidan oilani saqlab qolişning yagona yöli sifatida körsatilgan. Şu bilan birga, filmda Billning aybdorlik hissini tuşuntiruvçi yana bir lahza bor, çunki qahramon xotiniga xiyonat qilmagan (na tuşida, na öngida). Boy şifokorni Zigler iştirokidagi jinoiy işlarga könikişi tufayli azoblar kutib turişi mumkin. Bill boy bemorining barça qilmişlarini yaşirib saqlaydi. Harfordlarning yuqori turmuş darajasi ularning daromad manbalari haqida ham savollar tuğdiradi: bu Billning noqonuniy xususiy amaliyoti yoki Rojdest balidagi hammomda körsatgan tibbiy xizmatlari kabi bölişi mumkin.

Qahramon uçun pul muhim ahamiyatga ega. Film Billning «Hamyonim qayerda?» degan iborasi bilan boşlanadi. Uilyam işsiz xotinini özining «sotib olinganligi» deb hisoblab saqlaydi. U sotuvçini, fohişani va taksi haydovçisini sotib oliş yoki maftun etiş uçun pulidan foydalanadi.

Baʼzi dastlabki tanqidiy tahlillarda asosiy rol ijroçisi Tom Cruise filmning zaif böğini sifatida körsatilgan va uning aktyorlik öyini «yoğoç» deb taʼriflangan. Molli Xaskell yozişiça, muvaffaqiyatsizlikda aktyor emas, rejissyor aybdor va «tomoşabinlar Cruiseга Kubrikning göyoki dahosiga işonib, suratga olişga uç yil sarflagani uçun minnatdor bölişlari kerak». Tanqidçining fikriça, yoş Cruise özini örta yoş inqirozini boşdan keçirayotgan, öziga işonçsiz ziyolining qiyofasiga kirita olmagan. Cruise özi ham öynagan qahramonga umuman öxşamasligini tan olgan. Aktyor Bill Harfordni «yopiq va muloqotga moyil bölmagan» inson deb atagan, unga odatiy hayot yoqadi. Şunga qaramay, Tom Cruise aktyorlik öyini haqida ijobiy şarhlar ham uçragan. Chicago Tribune gazetasidan Maykl Vilmington filmni boş aktyorsiz tasavvur qiliş qiyinligini taʼkidlagan. Tanqidçi Rod Dreherning fikriça, Cruise munosib öynagan, lekin u «öz muhitida emasligi» sezilib turadi.