Fahrenheit 9/11

«Fahrenheit 9/11» («9/11 Farengeyt böyiça»; ingl. Fahrenheit 9/11) — amerikalik rejissyor va siyosiy faol Michael Moore tomonidan 2004-yilda suratga olingan hujjatli pamflet film. U AQŞ prezidenti Jorj Bush-kiçikka qaratilgan tanqid va turli ayblovlardan iborat bölib, uning 2001-yil 11-sentyabr voqealariga aloqadorligi ham şular jumlasidandir. Filmda Michael Mooreʼning Afğoniston va Iroqdagi uruşlarning sabablari haqidagi qaraşi ifodalangan.

Film 2004-yil 25-iyunda AQŞ va Kanada kinoteatrlarida namoyiş etildi va $222 million (şundan 119 million AQŞda, 103 million boşqa mamlakatlarda) yiğib, butun tarix davomida hujjatli filmlar orasida kassa böyiça birinçi örinni egalladi. Şuningdek, film AQŞ prezidenti qatnaşgan filmlar orasida AQŞdagi kassa böyiça uçinçi örinda turadi.

«Fahrenheit 9/11» 2004-yilda Kann kinofestivalining «Oltin palma şoxçasi» mukofotiga sazovor böldi. 2009-yilda The Daily Telegraph gazetasi bu filmni «XXI asrning eng yaxşi filmi» deb atadi.

Filmning nomi va uning şiori «Fahrenheit 9/11 — erkinlik yonadigan harorat» Rey Bredberining «451 daraja Farengeyt böyiça» antiutopiyasi nomi va uning epigrafi «451° Farengeyt böyiça — qoğoz alangalanib yonadigan harorat»ga işora qiladi. Amerika ingliz tilidagi qabul qilingan qoidalarga köra, sana yozilganda oy nomi yoki raqami kundan oldin qöyiladi, şu sababli 2001-yil 11-sentyabr terror hujumlari sanasi «September 11» yoki 9/11 şaklida yoziladi.

Filmda Buşning 2001-yil 11-sentyabr voqealariga ehtimoliy aloqadorligi, 2000-yilgi AQŞ prezidentlik saylovlarida uning foydasiga qalbakilaştirişlar qilinganligi va uning Usama bin Laden bilan uzoq yillik ish aloqalari haqida işora qilinadi. Film, şuningdek, Michael Mooreʼning Afğonistondagi va Iroqdagi uruşlarning haqiqiy sabablari haqidagi muallifona versiyasini ham öz içiga oladi.

Michael Moorening sözlariga köra, «Fahrenheit 9/11» 2004-yilgi AQŞ prezidentlik saylovlarida Jorj Bush-kiçikning qayta saylanişiga yöl qöymaslik maqsadida suratga olingan. Şunga qaramay, Demokratik partiya siyosatçilari, jumladan prezidentlikka nomzod Jon Kerri, filmdan va undagi Jorj Buşga qaratilgan ayblovlardan uzoqlaşdilar. Filmning prokatga çiqişiga baʼzi Respublikaçi partiya siyosatçilari ham eʼtiroz bildirdilar.

Film işga tuşirilişi va keyinçalik prokatga çiqarilişi paytida köplab muammolarga duç keldi. Mel Gibsonning kompaniyasi Icon Production moliyalaştirişni dastlab öz zimmasiga olgan bölsa-da, 2003-yil may oyida öz majburiyatlaridan voz keçdi. Loyihani davom ettirgan Miramax kinokompaniyasi esa öz egasi Walt Disney Picturesʼdan işni töxtatiş haqida bir neça bor talab oldi. Taqiqlaşga qaramay, ish davom ettirildi.

«Fahrenheit 9/11» suratga oliş tugagaç, oxir-oqibat filmga huquqlarga ega bölgan Walt Disney Pictures öz talablarining buzilganini körib, filmni kompaniya formatiga mos kelmagani sababli prokatga çiqarişdan boş tortdi. Miramax prodyuserlari, Vaynşteyn akalar, filmga bölgan huquqlarni 6 million dollarga sotib oldilar va kartinani mustaqil ravişda prokatga çiqarişga kirişdilar.

2004-yil Kann kinofestivalining «Oltin palma şoxçasi» mukofoti.

«Oltin malina» mukofoti:

Eng yomon aktyorlik dueti — Jorj Bush, Kondoliza Rays va «Buşning sevimli uy eçkisi»

Eng yomon erkak roli — Jorj Bush

Eng yomon ikkinçi darajali ayol roli — Britni Spirs

Eng yomon ikkinçi darajali erkak roli — Donald Rumsfeld

«Fahrenheit 9/11» Moorening özi yozgan «Mening mamlakatim qayerda, döstim?» kitobi materialiga asoslangan. Moore uruş sabablari Bush bilan bin Laden örtasidagi şaxsiy nizolarda yotadi, AQŞ armiyasiga yollaş xizmati esa yoş yigitlarni askarlikka jalb qiliş uçun noadolatli usullardan foydalanadi, deb taʼkidlaydi. Bundan taşqari, Moore taqdim etgan materialdan Bush bilan bin Ladenning köp yillik özaro manfaatli hamkorligi haqida xulosa çiqariş mumkin, bu hamkorlik Bush-katta bilan bin Laden oilasi örtasidagi kelişuvlarga asoslangan. Filmda bu hamkorlikning qamrovi va predmetlari — neft, qurol yetkazib beriş, şartnomalar va boşqalar yoritilgan.

Film 2000-yilgi prezidentlik saylovlarini tanqidiy tahlil qilişdan boşlanadi, öşa saylovlarda raqibi Al Gor köproq ovoz töplagan bölsa-da, ğolib deb Jorj Bush eʼlon qilingan edi. Filmning boşida Moorening «Fox News» kanaliga Jorj Buşning siyosiy ittifoqçilari (jumladan uning amakivaççasi Jon Ellis) bergan intervyu parçalari qöşilgan, ular Buşni muddatidan oldin ğolib deb eʼlon qilişni taklif qilişadi. Keyin Moore Floridadagi bahsli ovoz beriş natijalari masalasini kötaradi, u yerda Jorj Buşning ğalabasi uning ukasi, ştat gubernatori Jeb Buşning yordami va qora tanli saylovçilarning saylov huquqlarini çeklaşga qaratilgan manipulyatsiyalar orqali taʼminlangan edi.

Buşning prezidentligining birinçi yilidagi faoliyatini keyingi tahlil qiliş şuni körsatadiki, Bush 2001-yil 11-sentyabrgaça ish kunlarining 42 foizini taʼtilda yoki dam olişda ötkazgan («Washington Post» statistikasi), şu jumladan 54 kunini özining Krouford rançosida, 38 kunini Kemp-Devid prezident şahar taşqarisidagi qarorgohida va yana 4 kunini Men ştatida ota-onasi huzurida ötkazgan. Bu maʼlumotning vizual körinişi sifatida Buşning oilasi bilan golf öynaşi, baliq ovlaşi va itini boqişi tasvirlangan sahnalar keltiriladi. Kiriş lavhasida Bush maʼmuriyatining turli aʼzolari, jumladan Kolin Pauell, Pol Volfovits, Kondoliza Rays va Donald Rumsfeldni efirga çiqişga tayyorlayotgan vizajistlar tasvirlangan kadrlar körsatiladi.

2004-yil may oyida Michael Moore rasmiy bayonot berib, Walt Disney Pictures kompaniyasi (Miramax distribyutorining egasi) Miramax kompaniyasiga uning sönggi hujjatli kartinasini tarğib qilişga tösqinlik qilayotganini aytdi. Öz navbatida Disney vakillari qaror 2003-yil mayda qabul qilinganini va öşanda ham ular Miramaxga bu filmning distribyutorlik funksiyalaridan voz keçişni maslahat berganini javob sifatida bildirdilar.

Ijroiya direktori Maykl Eyzner zaharli ohangda Mooreni Kann kinofestivalida tanqidçilarning eʼtiborini tortiş uçun ommaviy janjalni ataylab qözğatganlikda ayblagan. Öz navbatida Moore, Eyznerning oddiygina qörqoq ekanini, Disneylend va Florida ştatidagi köplab mehmonxonalardan olinadigan soliqlarning oşişidan qörqayotganini aytgan. Maʼlumki, Florida gubernatori Jeb Bush — filmda qattiq tanqid qilingan AQŞ prezidenti Jorj Buşning sadoqatli akasi.

Kann kinofestivalidagi namoyişdan söng kartina tarixdagi kinoforum uçun eng uzoq olqişlarga sazovor böldi: OAVda 15 dan 25 daqiqagaça raqamlar keltirilgan.

Mukofot topşirilgan kunga kelib, bu Kann festivalining boş mukofoti — «Oltin palma şoxçasi»ni qölga kiritgan ikkinçi hujjatli film edi. Bu yölda birinçi bölgan kartina maşhur sayohatçi Jak-Iv Kustoning 1956-yildagi «Le Monde du silence» filmi edi.

Birinçi marta hujjatli film uikend davomida eng köp kassa yiğgan filmlar röyxatiga yetakçilik qildi. Bundan oldin heç bir hujjatli janrdagi kartina beştalikka kira olmagan edi.

Suratga oliş davomida Moore amerikalik hamkasbi Nikolas Berg bilan intervyu yozib olgan edi, keyinçalik Bergni iroqlik terrorçilar öğirlab, öldirişgan. Ammo Moore bu suhbatni yakuniy versiyaga kiritmaslikka qaror qildi. Michael bu intervyu heç qaçon jamoatçilikka taqdim etilmasligini, çunki barça asl suratga oliş materiallarini u Bergning qarindoşlariga topşirişga qaror qilganini bildirdi.

«451 daraja Farengeyt» fantastik asari muallifi Rey Bredberi Moorening kartinasi nomiga nisbatan norozilik bildirdi. «U mening ğoyamni öğirladi», — deb matbuotga xabar berdi ranjigan yozuvçi.

Heç qaçon hujjatli filmlar bunçalik katta miqdordagi ekranlarda namoyiş etilmagan. Birinçi uikend (25–27-iyun) — 868 ekran, ikkinçi uikend (2–5-iyul) — 1725 ekran, uçinçi uikend (9–11-iyul) — 2011 ekran.

Birinçi marta raqobatçilariga nisbatan eng kam ekranlarda namoyiş etilgan kartina boks-ofisga yetakçilik qildi.

«Fahrenheit» çiqişidan oldin eng kassabop hujjatli film sifatida Michael Moorening özining «Kolumbin uçun bouling» nomli kinoetyudi hisoblanardi. 2002-yilda bu kartina 24 million dollar yiğib olgan edi. «Fahrenheit» esa bu natijani namoyişning birinçi uikendidayoq takrorladi.

Michael Moore özining rasmiy matbuot bayonotida şunday dedi: «Mening filmim, avvalo, saylovlarga heç qaçon bormaydigan 50 foiz odamga qaratilgan. Şu vaqt içida ular elitaga aylandimi? Ular boyidimi? Yaxşi maʼlumotlimi? Yöq! Ular hamon qaşşoq. Bu 50 foiz kim? Bu, avvalo, işçi sinf, yolğiz onalar, savodsiz yoşlar va afroamerikaliklarning köpçiligi».

Michael Moore filmning pirat nusxalarini internetda tarqalişiga qarşi kuraşişga hatto urinmadi, çunki filmning maqsadi umuman katta miqdordagi pul yiğiş emas, balki 2004-yil oxiridagi AQŞ prezidentlik saylovlari arafasida har bir potensial amerikalik saylovçini maʼrifatlaştirişdir.

Dastlab film «R» reytingini oldi. Michael Moore MPAA assotsiatsiyasini işontirişga urindi, bu kartinani 15 yoşli ösmirlar ham körişi kerak, çunki ular bir neça yildan söng AQŞ qurolli kuçlariga yozilib, Iroqdagi xizmatga tuşişi mumkin. U norozilik bildirib, kartina reytingini «PG-13» gaça yumşatişni talab qildi. Biroq norozilik rad etildi va kartina «R» reytingi bilan prokatga çiqdi, rasmiy sabab sifatida «filmdagi hayajonli sahnalar hamda köplab sökinişlar» körsatildi.

Filmda Bloodhound Gang guruhining «Fire Water Burn» qöşiği işlatilgan, çunki u Iroqdagi harbiylar orasida maşhur edi.