Farewell My Concubine

Ikki aktyorning ijodiy yölining hikoyasi. Ular butun umrlarini Pekin operasining bitta dramasi — «Farewell My Concubine» ni ijro etiş bilan ötkazadilar. Dramada kanizak öz imperatoriga sodiq qoladi va hukmdori yölining oxirida öz joniga qasd qiladi. Film Pekin operasi sahnasidan boşlanadi: unda bir aktyor ayol qiyofasiga kirib, xöjayinining kanizagini tasvirlaydi, ikkinçisi esa imperator rolini öynaydi. Ular yigirma yillik tanaffusdan va önta yillik döstlikdagi uzilişdan keyin teatr sahnasida yana uçraşadilar.

1928-yil. Fohişa bölib işlaydigan yoş qiz öğli Douziʼni köça operasi spektakliga olib keladi. U bolani şu yerda qoldirmoqçi, çunki bola fohişaxonada yaşaş uçun allaqaçon juda katta. Douziʼning çap qölida oltita barmoği bor, şu sababli ustoz unga rad javobini beradi. Qizning boşqa çorasi yöq, bolasini boqişga qodir emas. Şu zahoti u bolaning ortiqça barmoğini qiliç bilan kesib taşlaydi. Bola maktabda qoladi va qattiq maşğulotlardan ötadi. Bolalar yetakçisi Şitou Douziʼning ustidan hukmronlik qiladi, ular orasida mustahkam döstlik paydo böladi. Ustoz ularni şafqatsiz usullar bilan öqitadi, ularni bir xil darajada jazolaydi va rağbatlantiradi. Douziʼning gözal qiyofasi tufayli uni ayol rollariga alohida maşq qildiradilar. Öşa paytda teatrda ayol rollarini erkaklar ijro etardi. Bu Douziʼda içki norozilik uyğotadi (u ayol obrazida nima deyişi kerakligini heç örgana olmaydi), uning qatʼiyati esa ustozning ğazabini qözğatadi va ustoz uni kaltaklaydi. Şitou esa unga ğamxörlik qiladi.

1932-yil. Şaharga katta hurmat bilan teatr boşqaruvçisi va Pekin operasi aktyorlari keladi. Umumiy gavjumlikda Douzi va baʼzi bolalar, jumladan uning dösti Laizi, Şitou söramasa ham «Farewell My Concubine» operasiga şaharga qoçib ketadilar. Qaytib kelgaç, hammasi jazolanadi. Şu orada Laizi, operadan çuqur taassurot olgan holda, maşğulot zalida özini osib qöyadi. Boşqaruvçi operа truppasi uçun bolalarni tanlaş maqsadida maktabga keladi va Douziʼga alohida eʼtibor beradi. Biroq u sözlarni çalkaştiradi, noz-karaşma qiladi va hammani xijolatga qöyadi. Bu Şitouda ğazab uyğotadi va Douzi şoşilib ketayotgan boşqaruvçi köz öngida jazolanadi. Şu paytda qoni oqayotgan holda u kanizak monologini heç xatosiz aytadi. Truppa uning ijrosidan hayratga tuşadi va u kanizak rolini oladi. Ajoyib çiqişidan söng Douzi yuqori lavozimli amaldorlardan biriga yoqib qoladi va «kanizakning ölimi» uçun, yaʼni intim xizmat uçun unga olib boriladi. Maktab eşigi oldida u va Şitou taşlab ketilgan çaqaloqni topadilar va uni maktabga olib kelişadi.

1937-yil. Ulğaygan Douzi va Şitou «Farewell My Concubine» operasining eng maşhur aktyorlariga aylanadilar. Uruş arafasidagi voqealar, talabalar ish taşlaşlari bölsa-da, bular göyo teatr va hayajonlangan olomon yonidan ötib ketadi. Ularning ijrosini maşhur teatr homiysi janob Yuan yuqori baholaydi. Biroq u Çenni kanizak obrazini mukammal yaratgani uçun maqtar ekan, Duanni operani talqin qilişda baʼzi erkinliklarga yöl qöygani uçun ayblaydi. Duan bunga beparvo qaraydi, u fohişaxonaga borişni afzal köradi, u yerda uning sevimli gözali Juxian bor. Asta-sekin Çen tarafidagi döstlik çegarasi öçadi: u oçiqdan-oçiq Duan bilan butun umrini ötkazişni istaşini aytadi, Duan esa teatr va haqiqatni ajratadi va hamma narsaga ança sovuqqonlik bilan qaraydi. Juxian mağrurlik bilan fohişaxonani tark etadi va boy Duanga turmuşga çiqadi. Bu Çenni qattiq ranjitadi. Çen janob Yuanning huzuriga boradi, u esa unga qimmatbaho sovğalar, jumladan haqiqiy qiliç ulaşib, uni özining «yaqin dösti» qilişga harakat qiladi. Ruhi tuşgan Çen Duanga endi ular bir sahnada çiqmasliklarini aytadi. Bosib olingan Pekinda Duanning pul bilan muammolari boşlanadi (hatto kostyumlarini garovga qöyişga majbur böladi) va uni hibsga olişadi. Juxian Çenning oldiga yordam sörab keladi va agar Çen Duanni qamoqdan çiqarib olsa, fohişaxonaga qaytişini vaʼda qiladi. Çen unga yordam beradi. Döstini qutqariş uçun u yapon işğolçilari uçun opera raqsini ijro etadi va Duanni ozod qilişadi. Juxian öz vaʼdasini bajarmaydi. Duanning hayoti ham oson emas: u Juxianning talabi va özining erkin hayot tarzi tufayli operani tark etgan, ammo boşqa ish topa olmaydi. Ular ustozning huzuriga boradilar, garçi ikkalasi ham allaqaçon katta bölsa-da, ustoz ularni bolaligidagidek jazolaydi. Ustoz vafotidan söng butun truppa tarqatib yuboriladi. Oxirgi bola, Xiaosi qoladi, u 1932-yilda topilgan öşa bola. Duan uni farzandlikka oladi.

1945-yil. Yangi dunyoda uruşdan qaytgan askarlarni klassik opera unçalik qiziqtirmaydi. Ularning yaponlar bilan noörin soliştirilişi teatrda pogromga sabab böladi, şu paytda Juxian farzandini yöqotadi. Çen yaponlar bilan hamkorlik qilgani uçun hibsga olinadi. Juxian Duanni Çenga qarşi doimo qözğaydi, va hatto Çen janob Yuanga murojaat qilganda ham u aralaşadi, lekin bu safar Çenga yordam beradi. Sudda janob Yuan va Duan Çenning foydasiga guvohlik beradilar, ammo Çen yolğon gapirişdan boş tortadi. Şunga qaramay, uni ozod qilişadi va u teatrga qaytadi.

1948-yil. Navbatdagi hokimiyat almaşinuvi janob Yuanni lavozimidan çetlatişni talab qiladi, xalq uni inqilobga qarşi kayfiyatlari uçun ölimga hukm qilişni talab qiladi. Çenning ovozi afyun isteʼmol qilgani sababli zarar köradi, u endi şunday baland notalarni çiqara olmaydi. Duan Çenni giyohvandlikdan davolaşga harakat qiladi, şu asnoda u nihoyat Juxian bilan yaraşadi. Dunyodagi yangi kayfiyatlar endi davlat operasiga ham ötadi, Çen esa uni tan olişni rad etadi va faqat klassikaga sodiq qoladi, şuningdek eski öqitiş usullariga ham. Natijada Xiaosi uning yordamçi rolidan ketişga majbur böladi, buni u doim kam deb hisoblagan edi. Oxir-oqibat teatrda kanizak rolini Duan uçun Çen örniga aynan Xiaosi oladi. Bu haqda unga heç kim aytmagan, çunki Duan uni ogohlantirişga kuçi yetmagan, Xiaosi esa bu vaziyatni ataylab yaratgan edi. Duan çiqişdan butunlay boş tortadi, ammo unga tanlov qoldirilmaydi va u ön yil içida birinçi marta almaştirib bölmaydigan kanizak rolini almaştirişga majbur böladi. Çen esa Duanga yakuniy çiqiş uçun kostyum kiydiradi va teatrni tark etadi.

1965-yil. Madaniy inqilob arafasi. Çen döstlarining uyiga qaytadi, eşik orqali ularning yotoq sahnasini kuzatadi va heç kim sezmasdan ketadi. Çen Deyi Duanga bergan qiliç, şuningdek, Duanning ön yildan köproq vaqt oldin kommunistlar haqida aytgan sözlari va öttiz yildan köproq vaqt oldingi fohişaxonaga taşriflari sababli Duan söroqqa çaqiriladi. U yerda köp yillik taniş bölgan teatr egasi unga qarşi guvohlik beradi. Duanni, boşqa köplab aktyorlar kabi, hibsga olişadi, niqoblaşadi va şu holatda şahar köçalari orqali markaziy maydonga olib boradilar. Çen töliq kanizak kiyimida jim holda uning yordamiga keladi. Duan va Çen sinfiy duşmanlar va partiyaga qarşi unsurlar deb topiladi va ulardan jinoyatlarini tan olişlari talab qilinadi. Garangib qolgan Duan avvaliga Çenning operaga bölgan iştiyoqi haqida gapiradi, ammo bu yetarli bölmagaç, Çen qarşi guvohlik beradi: yaponlarga xiyonati va afyun çekkanini eslaydi, keyin esa Çen va janob Yuan örtasidagi munosabatlarga işora qiladi. Juxian uni töxtatişga urinadi, lekin Duan kostyumlari va qiliçini olovga taşlaganida ham u töxtamaydi. Eng yaqin döstidan xiyonat körgan Çen qörqoqlik bilan va adolatsiz ravişda Duanga emas, balki unga yordam berişga urinib bekor ketgan begunoh Juxianga qarşi guvohlik beradi. U Juxianni fohişalikda ayblaydi va Duanni uning oldidagi sevgisidan ommaviy ravişda voz keçişga majbur qiladi. Qaytib kelgaç, Juxian öz uyida özini osib qöyadi.

Film boşiga qaytadi, taxminan 1980-yilga. Çen va Duan özlarining maşhur operasidan sahnani ijro etişadi. Kanizakning öz joniga qasd qiliş sahnasiga yetganda, Çen Duanning ninaçasidan haqiqiy qiliçni tortib oladi va öziga ölimga olib keladigan yara yetkazadi. Sarosimaga tuşgan Duan uni haqiqiy ismi bilan çaqiradi.