«Ota Sergiy» (1918) — Yakov Protazanov rejissyorligidagi sukut saqlagan badiiy film. Lev Tolstoyning şu nomdagi qissasi asosida suratga olingan.
1Rollarda
Ivan Mozzhukhin, Nathalie Lissenko, Vera Orlova
2Syujet
Filmning syujeti adabiy manbaga…
Filmning syujeti adabiy manbaga yaqin.
Yoş knyaz Stepan Dmitriç Kasatskiy (Ivan Mozjuxin) podşo Nikolay I (Vladimir Gayдаrov) ga çuqur ehtirom bilan qaraydi va uning iltifotiga sazovor bölişga intiladi. Knyaz gözal Meri Korotkovaga oşiq böladi, uning podşoning aşullasi ekanini bilmaydi. Haqiqatni bilgaç, u qattiq sarosimaga tuşadi va butun hayotini qayta körib çiqişga majbur böladi. Knyaz unvondan voz keçadi, monastirga ketadi va ota Sergiy nomi bilan rohib böladi. Monastirda hayot unga juda behuda va vasvasalarga töla tuyuladi. Ruhiy tinçlik izlab, u özini çerkovdan çetlatib, yakkaxon zohidga aylanadi. Olti yildan keyin maslenitsa paytida uning hujrasi yonidan xuşçaqçaq kompaniya ötadi, ularning orasida gözal Makovkina (aktrisa Natalya Lisenko) ham bor. U garovga tikilib, ota Sergiyni vasvasaga solişga qaror qiladi va döstlarini uni tungi soat uçda hujrasiga olib borişga köndiradi. U Sergiyning hujrasiga isiniş uçun kiradi va höl kiyimlarini yeçadi. Ota Sergiy bundan xijolat tortadi va buni şaytonning hiylasi deb biladi. Makovkina esa özining oddiy gunohkor ayol ekanini aytadi va uni vasvasaga sola boşlaydi. Sergiy bahona bilan ayvonga çiqib ketadi va «tanani böysundiriş» uçun çap qölining körsatkiç barmoğini boltada kesib taşlaydi. Makovkina qonni körib, keçirim söraydi. Bir yildan keyin u özi monastirga ketadi. Ota Sergiyning taqvodorligi uni ham imonlilarni, ham zavq uçun zohidni masxara qilişni yaxşi köradigan dunyoparast bekorçilarni öziga jalb qiladi. Vasvasalar uni yolğizlikda ham topadi. Tinçlik topa olmagan va vijdoni bilan kelişa olmagan ota Sergiy umidsizlikka tuşadi va nomsiz sarson-sargardonga aylanadi…
3Rollarda
Ivan Mozjuxin — knyaz Stepan Kasatskiy — ota…
Ivan Mozjuxin — knyaz Stepan Kasatskiy — ota Sergiy
Vera Jeneeva — Meri
Natalya Lisenko — Makovkina
Vera Orlova — savdogarning qizi
Vladimir Gayдаrov — podşo Nikolay I
Olga Kondorova — grafinya Korotkova
Nikolay Panov — Kasatskiyning otasi
Iona Talanov — savdogar
Pyotr Bakşeyev — yoş rohib
Polikarp Pavlov — monastir darvozaboni
Nikolay Rimskiy — episkop
4Rassomlar
Vladimir Balluzek, Aleksandr Loşakoff, V.…
Vladimir Balluzek, Aleksandr Loşakoff, V. Vorobyov
5Yaratiliş tarixi
Protazanov Tolstoy qissasini ekranlaştiriş niyati haqida «Pikovaya dama» ustida işlayotgan paytdayoq…

Protazanov Tolstoy qissasini ekranlaştiriş niyati haqida «Pikovaya dama» ustida işlayotgan paytdayoq gapirgan, 1916-yilda esa «Ota Sergiy» I. Yermolyev kompaniyasining reklamasida hatto eʼlon qilingan edi. Biroq öşa paytlarda «Ota Sergiy»ni suratga oliş kamida qiyin bölardi, çunki badiiy filmlarda podşo oilasi aʼzolari va ruhoniylarni tasvirlaş tsenzura tomonidan taqiqlangan edi. Film 1917-yil örtalaridan 1918-yil boşigaça suratga olindi. Suratga oliş vaqtida Yakov Protazanov kasal bölib qoldi va bir muddat uning örnini ssenariy muallifi Aleksandr Volkov suratga oliş maydonçasida bajardi. Film 1918-yil 14-mayda ekranlarga çiqdi. Filmning premyerasi Moskvadagi «Ars» kinoteatrida bölib ötdi.
6Ahamiyati va taʼsiri
Film katta muvaffaqiyat qozondi, bu Protazanovning rejissyor sifatidagi obrösini va Mozjuxinning isteʼdodli…

Film katta muvaffaqiyat qozondi, bu Protazanovning rejissyor sifatidagi obrösini va Mozjuxinning isteʼdodli aktyor sifatidagi nufuzini yanada mustahkamladi.
Guvohlarning sözlariga köra, bu haqiqiy şok böldi. Zal yoritilganda tomoşabinlar bir neça lahza jim qolişdi, keyin esa şovqinli qarsaklar böroniga kömildi. Bu rus kinematografining ekranlaştirilgan adabiyot ustida ön yillik mehnatining natijasi edi. «Ota Sergiy»ni dastlabki sodda lubok-filmlar va sidqidildan çizilgan illyustratsiyalar bilan soliştirganda, rus kinosi qisqa muddatda ötib ulgurgan klassik adabiyot maktabining ijodiy yakuni körinadi.
Film Sovet hokimiyati taqiqiga qaramay çet elga olib çiqildi va u yerda sezilarli muvaffaqiyatga erişdi.
Na drama, na roman, balki hayotning özi. Bu kartinani körgan kişi tuşunadiki, bu drama va romandan ham kuçliroq. Tomoşabin körgan qor kabi yarqiroq qorni hatto Tolstoy ham çizib bera olmasdi. Heç bir aktrisa teatr tomoşabinlari oldida Lisenko kamera oldida qilgandek özini bunçalik oçiq va samimiy tutmaydi. Va lentada sahnadagiga qaraganda kuçliroq haqiqat qoladi. Bunday filmni tomoşa qiliş quvonçli — bu buyuk rassomning asari. Bu yerda Tolstoyning kuçi va Mozjuxinning kuçi birlaşgan.
1928-yilda Lev Tolstoy tuğilganining yuz yilligi munosabati bilan filmning qayta çiqarilişi amalga oşirildi; biroq uni işçilar klublarida namoyiş etiş taqiqlandi. Qayta çiqariliş sovet mafkuraviy matbuotining kuçli salbiy reaksiyasiga sabab böldi. Mana öşa davrdagi filmga hujumlarning tipik namunasi:
«“Ota Sergiy”ni körsatiş — bu çerkovga, dinga qiziqişni ataylab uyğotiş demakdir. Tolstoy kunlari munosabati bilan tomoşabinimizga sovet dinga qarşi kuçli filmni taqdim etiş örniga, Sovkino eskiliklar sotuvçisidek, arzimas eski çirindilarni qazib çiqardi va buni tijoriy mulohazalar bilan dabdabali reklama ostida namoyiş etmoqda. Sovkino uçun uyat… <…> Bir yarim soat davomida Mozjuxinning provinsiya aktyorini eslatuvçi “his-tuyğu öyiniga” qarab ötirişga töğri keladi. Qöyilişning qaşşoqligi kartinani puçga çiqaradi va uni mutlaqo foydasiz qilib qöyadi».
«Sovet kinosi tarixi» (1969) kitobida şunday deyiladi:
«“Ota Sergiy” filmida uning şubhasiz badiiy fazilatlariga qaramay, Tolstoy qissasi liberal-burjua talqinini oldi, bu esa eski tuzumning asosiy illatlarini «alohida kamçiliklar» sifatida, yaʼni podşo hukumati va burjua jamiyatining çeklangan talqinida namoyon böldi. Şunga qaramay, Tolstoy realizmining qudratli kuçi kartinaning eng yaxşi lavhalarida öz ifodasini topdi».
7Qiziqarli faktlar
Bastakor Yevgeniy Bukke filmni namoyiş etişga hamrohlik qilişi kerak bölgan asl musiqani…
Bastakor Yevgeniy Bukke filmni namoyiş etişga hamrohlik qilişi kerak bölgan asl musiqani yozgan.
Saqlanib qolgan film versiyasining davomiyligi 79 daqiqa.
Lev Tolstoyning 150 yilligi munosabati bilan 1978-yilda yangi ekranlaştiriş amalga oşirildi — «Ota Sergiy» filmini rejissyor Igor Talankin suratga oldi, boş rolda esa Sergey Bondarçuk ijro etdi. Filmda Lev Tolstoyning valsi yangraydi.
8Kadrlar
2
1 · TMDB
2 · TMDBMatn: maqola tarjimasi «Отец Сергий (фильм, 1918)» — rusça Vikipediya, litsenziya CC BY-SA 4.0. Kadrlar va poster: TMDB.