Film mualliflarin kinolavhalar haqidagi bayonoti bilan boşlanadi: filmda texnik meʼyorlarga mos kelmaydigan, lekin film uçun muhim bölgan kadrlardan foydalanilgan. Sarlavhalardan keyin birinçi kadrlarda toşloq yer körinadi va unga bel kuramoqda. Şu fonda ovozli şarh 1938-yil martida Çilining şimolidagi bir qişloq aholisi ğalati hodisaga guvoh bölganini aytadi. Dastlab bu meteorit tuşişi deb qabul qilingan, ammo keyinçalik tuşgan jism meteorit bölmaganligi maʼlum böladi. Raketasozlik tarixini örganayotgan va Çilidagi voqeani tekşirayotgan rossiyalik hujjatli film ijodkorlari yillar davomida ataylab sukut saqlangan voqea haqida bilib oladilar: uruşdan oldingi yillarda SSSR tomonidan uyuştirilgan odamni kosmosga uçiriş. Filmda turli davlat arxivlaridan olingan xronika kadrlari körsatiladi, ular uzoq vaqt maxfiylik grifi ostida saqlangan. Muallif taʼkidlaşiça, baʼzi kadrlar yaşirin kuzatuv uçun möljallangan SK-29 nomli sokin yaşirin kamerada olingan. Arxiv xodimlaridan biri filmda ikki maʼnoli, sofizmga öxşaş bir gapni aytadi: «Bölgan hamma narsa suratga olinişi kerak, suratga olingan bölsa — demak, bölgan».
Asosiy syujet çiziq turli asrlarda Xitoy, Italiya va Germaniya olimlari qurol sifatida işlatilişi mumkin bölgan reaktiv snaryad va raketalarning turli loyihalarini işlab çiqqanligi haqidagi hikoya bilan boşlanadi. XIX asrda rus armiyasi uçun raketa qurollari loyihalarini Konstantin Konstantinov va Karl Şilder kabi harbiy ixtiroçilar yaratgan. SSSRda esa Oyga raketa uçiriş ğoyasini konstruktor Fedor Fedoroviç Suprun taklif qilgan. Daʼvo qilinişiça, Suprun raketasining ölçami Spasskaya minorasi bilan barobar bölgan. Filmda «kosmolyotçilar» deb ataladigan otryadga tört kişi kirgan: fuqarolar uruşi qahramoni, uçuvçi Ivan Xarlamov; qozonlik bespanoh bola va suzuvçi Xanif Fattaxov; Nadejda Svetlaya ismli qiz va sirkdagi lilipur aktyor Mixail Roşin, uning laqabi «Yadro odami». Roşinni raketaning bölinmasi kiçik qurilişi kerak bölsa, deb olişgan, va u uzoq vaqt kosmosga uçişga asosiy daʼvogar hisoblangan.
Kosmonavtlarni tayyorlaş tarixi yaşirin kameralardan olingan kadrlar va zamonaviy intervyular bilan birga körsatiladi. Muallif taʼkidlaşiça, raketani yasaş va kosmonavtlarni tayyorlaşda taxminan 1,5 mln kişi iştirok etgan, ham stakanovçilar, ham GPU xodimlari. Öşa davr voqealaridan stakanovçi temirçi Pimenov eslatiladi: u kelajak raketasi uçun vtulkalarni töxtovsiz urib yasagan va şunçalik qattiq işlaganki, hatto pressni sindirib qöygan. Kelajakdagi kosmik texnikani hayvonlarda sinab körişadi: bir sahnada pionerlar ördak bolasini velosiped ğildiragidan yasalgan sentrifugada aylantirib, unga «beş yer meʼyori ortiqça yuklaniş» beradi; sinovçilar çöçqa bolasining ustiga kagor quyib, uni vaznsizlikka çidamli qilmoqçi bölişadi, unga skafandr kiydirib, töpdan otib yuborişadi; kosmonavtlikka nomzodlar esa ular bilan birga sinovdan ötayotgan Duska laqabli maymun bilan öynaşadi. Bir paytda kosmonavtlarni tayyorlaş kadrlarida hatto nemis zobitlari ham uçraydi, bu esa kadrlarni qayta körayotgan tayyorlov guvohlarini çindan hayron qoldiradi. Yakuniy tanlov Ivan Xarlamovga tuşadi, u SSSRning birinçi kosmonavti bölişi kerak: uni qiyinçilik bilan qiz bilan uçraşuvidan olib ketişadi va bu sahnada mast Xarlamov patrul bilan janjallaşadi. Raketa uçirilişidan oldingi keçada kosmonavtlar otryadining aʼzolari gitara çalişadi va içişadi, Xarlamov esa bir muddat Nadejda bilan qoladi.
Raketa 1938-yil 16-martda Nyazepetrovsk yaqinidagi maxfiy kosmodromdan uçirilgan, uni törtta teplovoz olib kelgan. Xarlamov maxsus qörğoşin skafandr kiyişi kerak edi; yer tortişiş kuçi şaroitida u raketada faqat yotişi mumkin edi. Uçiriş kadrlari vertikal panorama şaklida: avval startga tayyorlanayotgan raketa körsatiladi, uning uçuvçi moduliga Xarlamovni joylaştirişlari kerak; keyin konstruktor Suprun çoy içib ötiradi; söng raketaga xizmat körsatayotgan işçilar. Nihoyat, uzoq kutilgan uçiriliş sodir böladi, uni hamma şodlik bilan kutib oladi. Keyin voqealar rejadagidek bormaydi: uçiş paytida raketaning qoplamasining bir qismi uzilib ketadi, bir neça daqiqadan keyin kema va Xarlamov bilan aloqa uziladi. Suprun raketani qidiriş uçun Fattaxov bilan birga Qrimga boradi, ammo muvaffaqiyatsizlikka uçraydi va çet elga qoçib ketadi, maxsus xizmatlarga esa kosmik dastur haqidagi barça maʼlumotlarni yöq qiliş va kosmonavtlar otryadi aʼzolarini bartaraf etiş topşiriladi.
Uçiriş bunkeri sement bilan töldirilgan, köplab hujjatlar va plyonkalar maxsus xizmatlar tomonidan peçlarda yoqib yuborilgan. 1968-yilda maʼlum böladiki, Suprun Janubiy Afrikaga qoçib ketgan va Keyptaun şahri çekkasidagi eski askarlar qabristonining qorovuli bölib işlagan: KGB uni bir neça oy kuzatgan, şundan keyin Suprun tabiiy ölimdan vafot etgan. Suprun taqdiri haqida uni kuzatgan NKVD xodimi hikoya qiladi, u buni istamay qiladi va savollardan qoçadi. Uxlab yotgan Mixail va Nadejda yotoqxonada NKVD xodimlari yuborgan zaharli gazdan zaharlanib halok böladi. Fattaxov esa dizenteriya bilan Qrimdagi kasalxonaga tuşadi, keyin boşqa kasalxonaga ötadi va bir muddat qiz döstining uyida yaşaydi, qaytib borişdan qörqadi. Arxiv maʼlumotlarini örganayotgan rossiyalik hujjatli film ijodkorlari Çilidagi sirli jism tuşgan joyga boradi, u raketa bölişi mumkin edi, ammo deyarli heç narsa topa olişmaydi: uçgan apparatning qismlari nomaʼlum sabablarga köra yöqolgan. Çililiklar hujjatli film ijodkorlariga voqea haqidagi qişloq rivoyatlarini aytib berişadi va ularga 120 AQŞ dollari evaziga apparatdan qolgan qoldiqni, raketaning asbob paneli bölagini sotişadi.
Raketa uçirilganidan keyin bir yarim yil ötgaç, Xalxin-Gol janglari paytida maxsus xizmat xodimlari Xitoydan piyoda kelgan odamni uşlaşadi. Notaniş odam Ivan Xarlamov bölib çiqadi, u boş miya jarohati olgan va aniq gapiriş qobiliyatini yöqotgan. Uni ruhiy kasalxonaga yuborişadi: savollarga aniq javob bera olmaydi, ammo tergov Çilidan materik Xitoygaça bölgan, u yakka özi bosib ötgan yölini tiklaydi. Davolaş natija bermaydi, bunga sabab hamşiralardan biri Ivanga ğamxörlik qilişiga qaramay, u yuqori taşkilotlarga xat yozişga urinayotganini aytadi, lekin u Ivanning hayoti uçun qörqib, birorta xatni ham jönatmaydi. Oxir-oqibat Ivan kasalxonadan qoçib ketadi va yöqoladi. Xarlamov işini tekşirişda köp odamlar iştirok etganiga qaramay, NKVD qoçoqni topa olmaydi. Keyinçalik maʼlum böladiki, 1946-yilda u Ulyanovsk sirkining truppasiga kirgan, u yerda Mixail Roşinni behuda qidirgan. Sirkda u Aleksandr Nevskiy obrazida, Sergey Eyzenşteynning şu nomli filmi motivlari asosida vatanparvarlik raqamini ijro etgan: uning qahramoni lilipurlar ijro etgan nemis ritsarlarini quvib yuborgan. 1951-yilda Xarlamov sirkdan işdan ketgan va uning izi butunlay yöqolgan.
Otryadning yagona tirik qolgan aʼzosi Fattaxov Sankt-Peterburg Zoologiya muzeyida buta-ustalik böyiça işga joylaşgan va harakatlanuvçi haşarot modellarini yasaş bilan şuğullangan. Raketa uçirilişi voqealarining xronologiyasi aynan uning xotiralari asosida tiklangan, rejissyor bilan birga u «arxiv» kinoplyonkalarini körib çiqqan. Mualliflarning xabar berişiça, suratga oliş davomida Fattaxov öz ish joyida vafot etgan. Suprunning saqlanib qolgan çizmalarini örgangan suratga oliş guruhi baribir işlaydigan, ammo kiçraytirilgan (1:35 masştabda) raketa nusxasini yaratadi va uni şahar taşqarisida sinovdan ötkazadi, öşa paytdagi texnologiyalar şaroitida bunday uçiş imkoniyati bor-yöqligini tekşiriş uçun. «Yoş modelçi-konstruktor» tögaragining ayol mutaxassisi tajribani ötkazişni qöllab-quvvatlaydi, çunki çizmalarning haqiqiyligiga jiddiy şubha bildiradi va bunday raketani quriş imkonsiz bölgan deb taxmin qiladi. Uçiriş paytida raketa yerdan kötarilmasdan portlaydi.
Filmning oxirida maʼlum böladiki, halokat joyida kinoplyonka topilgan, unda Xarlamov skafandrda parvoz paytida va bortida «SSSR» yozuvi bor kosmik kemaning qöniş moduli bilan Oy yuzasi tasvirga olingan. Biroq mualliflar, kartina voqealarining badiiy töqima ekanligini isbotlab, titrlarda butun suratga oliş guruhi va barça aktyorlarni ularning ijro etgan rollari bilan keltiradi (sahnalardan birida çöçqa bolasini stratosferaga uçirgan artilleriya hisobçisigaça). Titrlardan oldin kosmonavtlarning barçasi orqasidan, katta projektor nurlari ostida körsatiladi.
1Rollarda
Andrey Osipov, Anatoly Otradnov
2Asosiy rollarda
Boris Vlasov — Ivan…
Boris Vlasov — Ivan Xarlamov
Viktoriya Ilinskaya — Nadejda Svetlaya
Anatoliy Otradnov — Xanif Fattaxov (keksaligida)
Aleksey Slavnin — Xanif Fattaxov (yoşligida)
Andrey Osipov — Fedor Suprun
Viktor Kotov — Mixail Roşin
3Ssenariy
Aleksey Fedorçenko, avval hujjatli kino rejissyori sifatida tanilgan, «David» va «Oq qabrning bolalari»…
Aleksey Fedorçenko, avval hujjatli kino rejissyori sifatida tanilgan, «David» va «Oq qabrning bolalari» filmlarini suratga olgandan keyin Stalin repressiyalari qurbonlari haqida 1930-yillar tarixiga qiziqib qolgan. Saşa Kisilev «Sanʼat kinosi» jurnalida yozişiça, Fedorçenko qizil qömondonlardan biri haqida hujjatli film ustida işlayotganda, Internetda tasodifan Aleksandr Gonorovskiy va Ramil Yamaleyevning «Oyda birinçilar» ssenariysini topib qolgan va şu ssenariy asosida film suratga oliş imkoniyatiga qiziqqan. Fedorçenkoning 2005-yilgi Pravda.ru naşriga bergan intervyusiga köra, «Oyda birinçilar» filmi katta trilogiyaning yakuniy qismi bölgan, unga «David» (Uçinçi Reyx, Fransiya, Buyuk Britaniya va SSSRda repressiya qurboniga aylangan bola haqida) va «Oq qabrning bolalari» (Şimoliy Qozoğistonga xalqlarni deportatsiya qiliş haqida) filmlari kirgan. Fedorçenko rejasiga köra, uçinçi film davlatning öz eng yaxşi odamlariga munosabati haqida bölişi kerak edi, ammo natijada Fedorçenkoda «boşqaçaroq narsa, balki köproq qasos haqida» çiqdi va şundan keyingina u «Oyda birinçilar» uçun ssenariy topdi.
Filmning fabulasi bilan boşlanğiç ssenariy «Kinossenariylar» jurnalining 1995-yil sonida çop etilgan va «Oyna» tanlovi laureatlari orasida körsatilgan. Ssenariy harakatini ekranga köçirişning birinçi urinişi 1997-yilda Moskvada boşqa rejissyor va boşqa aktyorlar tomonidan amalga oşirilgan, ammo 1998-yilgi defolt tufayli suratga oliş töxtatilgan. 2002-yilda Fedorçenko ssenariy matnini Internetda topib, birinçi rejissyor va ssenaristlar bilan boğlanib, suratga oliş guruhiga rahbarlik qilişga kelişgan. Nina Tsirkunning sözlariga köra, asl ssenariy keyinçalik sezilarli darajada qayta işlangan: xususan, filmda boş qahramon iştirokida aniqroq muhabbat çiziği paydo bölgan. Asosiy syujet çiziğidagi haqiqiylik elementlariga kelsak, Fedorçenko 1930-yillarda SSSRda kelajakdagi kosmik parvozlar dasturlari haqiqatan işlab çiqilganini va hatto Oy modullari eskizlari yaratilganini taʼkidlagan: filmda körsatilgan Oy moduli 1920-yillardagi bir konstruktorning eskizlari böyiça qurilgan. Rejissyorning sözlariga köra, agar kosmik parvoz vazifasini haqiqatan Stalin qöygan bölganida, loyiha loyihaning amalga oşiş ehtimoli juda kam bölsa ham, uning ustida jiddiy işlaşardi.
2004-yilda jurnalist Yekaterina Barova «Sobesednik» gazetasida filmning yaqinlaşib kelayotgan çiqişiga izoh berib, ssenariy mazmuni qatʼiy maxfiylikda bölişiga qaramay, u filmning «töliq montaj rejasini» olganini aytgan. Uning mualliflik huquqi «maşhur hujjatli kino rejissyori Vladimir Naximovga» tegişli deb körsatilgan, ammo u suratga oliş tugaşidan oldin vafot etgan deb hisoblangan. Gazeta barça faktlarning haqiqiyligini taʼkidlagan, bu daʼvolarni köplab naşrlar takrorlagan. «Komsomolskaya pravda» gazetasi hatto kosmonavtika tarixçisi va jurnalist Anton Pervuşinga murojaat qilgan, u intervyusida film syujetining töqima ekanligini tuşuntirgan: xususan, filmda köp marta qayd etilgan «kosmolyotçi» atamasi heç qanday sovet hujjatida işlatilmagan.
4Texnik xususiyatlar
Filmning byudjeti taxminan 1 mln AQŞ dollarini taşkil etgan, uning taxminan 70 foizini suratga olişga Goskino…
Filmning byudjeti taxminan 1 mln AQŞ dollarini taşkil etgan, uning taxminan 70 foizini suratga olişga Goskino ajratgan. Baʼzi baholarga köra, Moskvada suratga oliş bunga qaraganda taxminan uç barobar qimmatga tuşgan bölardi. Suratga oliş guruhi pul va vaqtni tejaş, şuningdek, öşa davr ruhini aniqroq yetkaziş uçun kompyuter grafikasidan butunlay voz keçib, anʼanaviy kombinatsiyalangan suratga olişga ötgan. Suratga oliş bir yil davom etgan, yana bir yil montajga sarflangan. Fedorçenkoning turli intervyulariga köra, haqiqiy arxiv kadrlari ekran vaqtining 5 yoki 7 foizini taşkil etgan: bu xronikaga, xususan, Qizil maydondagi Stalin iştirokidagi paradlar kadrlari, 1936-yilgi birinçi sovet ilmiy-fantastik filmi «Kosmik reys» parçalari va Xalxin-Gol janglari xronikasi kirgan. Qolgan hamma narsa, jumladan zavod xronikasi, raketa uçirilişi va kosmonavtlar maşğulotlari, faqat «stilizatsiya» edi.
Suratga oliş guruhi ixtiyorida Sverdlovsk kinostudiyasining bazasi bölgan, u yerda 1930–1940-yillar namunasidagi eski kinokameralar saqlangan — aynan ular öyin sahnalarini suratga olişda işlatilgan. Asosiy muammo plyonkani sunʼiy qarilaştiriş edi, şunda u sifat jihatidan arxiv plyonkasidan farq qilmasin. Fedorçenko 2005-yilda «Novaya gazeta»ga bergan intervyusida plyonkani «anʼanaviy tirnaş» usulisiz qilişga uringanini aytgan, çunki ssenariyga köra plyonka yaxşi yaşirilgan va köp yillar davomida saqlanib, keyin topilgan. Şu sababli suratga oliş materiallari mukammal holatda saqlangan bölişi kerak edi. Qarilaştiriş muammosi qisman, Fedorçenko dökonda eng sifatsiz plyonkani sotib olib, uni iloji boriça yomonroq bosib çiqariş uçun butun mamlakat böylab atelye qidirgani bilan hal qilingan. Köpinça eski yaroqsiz sovet plyonkasi «Tasma» işlatilgan, çunki, rejissyorning öxşatişi bilan aytganda, «heç qanday „Kodak“ bunday hayot haqiqatini körsata olmaydi». Baʼzan qadimiylik effekti yaratiş uçun plyonkaning bir qismi VGIKda işlangan, u yerda sunʼiy plyonka nuqsonlari eng ijodiy tarzda yaratilgan. Biroq kinotanqidçi Nina Tsirkunning fikriça, Fedorçenko plyonkani qarilaştiriş uçun bunday çoralarga murojaat qilişi şart emas edi — u tomoşabinga körsatilgan kadrlar yaxşi saqlanganini boşqa yöl bilan işontirgan, çunki ular yaxşi yaşirilgan va kerakli şaroitda saqlangan. Fedorçenkoning köplab intervyulariga köra, kadrlarni qarilaştirişning asosiy usuli quyidagiça bölgan: öyin sahnalari va hujjatli xronikaga taqlid qilingan barça suratga oliş eski «Refleks» kinokameralarida sekundiga 8, 12 yoki 16 kadr tezlikda olingan, kadrlarni nusxalaş esa oddiy tezlikda, sekundiga 24 kadrda amalga oşirilgan, bu kerakli effektni yaratişga imkon bergan.
1930-yillar ruhini yetkaziş uçun suratga oliş guruhi qora-oq ranglarda suratga oliş va plyonkani qandaydir «qarilaştiriş» çoralari bilan çeklanmagan: suratga oliş autentik rakurslar, kameraning harakat uslubi, yoruğlik va kadrdagi qahramon xatti-harakatlarini hisobga olgan holda olib borilgan. Yaşirin kamera orqali boş qahramonlarni kuzatiş sifatida körsatilgan sahnalar avangardistlar tomonidan yuqori baholangan keng burçakli formatda suratga olingan: Oleg Kovalov «Seans» jurnali uçun yozgan retsenziyasida qisqa fokusli obyektiv bilan suratga olinganda «Stalin ampiri» binolari yanada monumental, şaharlarning maydonlari esa çeksiz va böm-böş körinib, ularda odamlar figuralari yöqolib ketganini yozgan. Uning fikriça, film montaji kelajakdagi rejissyorlar kino maktablarida örganişga arziydigan darajada bajarilgan — buning namunasi Faʼttaxov yasagan mexanik qönğizning içki qismidan zavod stanoklari işining kadrlariga ötişdir, ular uzoqdan öşa içki qismga öxşagan. L. M. Nemçenko montaj, kadr çuqurligi, rakurs va planlarni öşa davr tarixiy davrini quriş, dunyo tuzilişini tuşuntiriş va öşa davr jamiyatidagi ierarxik aloqalarni belgilaş uçun işlatiladigan kinematografik vositalar deb ataydi. Xususan, ördak bolasini sentrifugada aylantiriş epizodida bolalar «jamoaviylik ruhini» yetkaziş uçun umumiy planda körsatilgan, zoologiya muzeyidagi epizodda esa şaxsiylikni namoyiş etiş uçun yirikroq planda körsatilgan.
«Oyda birinçilar» filmiga musiqani Aleksey Fedorçenkoning barça loyihalarida işlagan Yekaterinburg kompozitori Sergey Sidelnikov yozgan. Filmda Sergey Prokofyev va Dmitriy Şostakoviç musiqasi ham yangragan: uning ruhi, ayrim vatanparvarlik motivlariga qaramay, bezovta edi va bu muallifning kontseptsiyasiga kirgan. Kuzatiş uçun kamerani işlatiş qoidalarini körsatuvçi kadrlar ajoyib ritmli tarzda körsatilgan, ularni dam ovozli orkestr bayrami ruhida ijro etişgan, bu esa Kovalov iborasi bilan aytganda, ularni «„qopqoq ostidagi“ baxtli hayotning mazmunli obraziga» aylantirgan. Filmda Fedorçenko sheʼriga yozilgan «Varvarka böylab, Varvarka böylab…» şahar romansi yangragan, titrlarda esa kosmonavtlar otryadi kadrlari körsatilayotganda Valeriy Bryusov sheʼriga yozilgan («Javob…» sheʼri) «Oldinga, orzu, mening sodiq hökizim…» nomli yana bir muallif qöşiği yangraydi.
5Suratga oliş joylari
Dastlab «Oyda birinçilar» filmining öyin sahnalari Rossiya, Ukraina, Malayziya, Polineziya va Çilida suratga…
Dastlab «Oyda birinçilar» filmining öyin sahnalari Rossiya, Ukraina, Malayziya, Polineziya va Çilida suratga olingan deb eʼlon qilingan, ammo rejissyor keyinçalik suratga oliş guruhi Çilida bölmaganini, lekin Polineziyaga borganini aytgan. Filmni suratga olişda hatto Çili elçixonasi ham yordam bergan: Aleksey Fedorçenko keçasi bir sahnani suratga oliş uçun Çili fuqarolaridan tört kişini topmoqçi bölganini va tasodifan Çili elçixonasi xodimi bilan uçraşib, u kerakli fuqarolarni topişga vaʼda berganini aytgan. Filmning bir qismi Borneo orolida ötkazilgan, u yerda suratga oliş guruhi Tinç va Hind okeanlari suvayirğiçida joylaşgan dengiz tsiganlari qişloğiga borgan: qişloqdagi epizodlardan birini suratga oliş uçun ularga atigi 20 daqiqa berilgan, çunki guruh köproq vaqt qolganida politsiyaga katta jarima tölaşga töğri kelardi.
Fedorçenko Borneo orolida sodir bölgan yana bir suratga oliş hikoyasini aytgan: epizodlardan birini suratga oliş paytida suratga oliş guruhiga yomğir kerak bölgan va malayziyalik tarjimon özini şaman deb atab, pul evaziga belgilangan kun va soatda yoğingarçilikni «çaqirişga» tayyor ekanini aytgan. Suratga oliş guruhi kerakli payt uçun tayyorgarlik körganida yomğir yoğmaganini: rejissyorga kerak bölgan yomğirli ob-havo faqat ertasi kuni, ammo öşa soatda kelgan. Fedorçenko malayziyalik yomğir effektini yaratiş uçun yonğin öçiriş maşinasini olib kelişini kutgan, malayziyalik esa hazil bilan, şunçaki sanani adaştirib yuborganini aytgan. Filmning «oy» va «çili» manzaralari Qrimda, Demerdji-yaylo yaqinidagi «Arvohlar vodiysi»da suratga olingan.
Epizodlarning katta qismi Yekaterinburgda suratga olingan: kadrlarda Mayakovskiy nomidagi Markaziy madaniyat va dam oliş boği (Ivan Xarlamov va Nadejda Svetlaya bilan kadrlar), Mislavskiy nomidagi köz kasalxonasi (pionerlar va sentrifugadagi ördak bolasi haqidagi syujet), Davlat favqulodda vaziyatlar vazirligi yonğin xavfsizligi akademiyasi filiali (NKVD xodimlari kameraga suratga olişni örganadigan sahna), şahar tez yordam kasalxonasi, Yekaterinburg şahar hammomi (filmda kinoteatr sifatida körsatilgan) va Okrug zobitlar uyi körsatilgan. Bir qator epizodlar Şadr nomidagi badiiy bilim yurti binolari içida va Yekaterinburg harbiy gospitalida suratga olingan. Qayta tiklangan çizmalar böyiça yasalgan raketaning uçiriliş sahnasi Verx-Isetskiy hovuzida suratga olingan. Kosmonavtlarning maşğulotlari Çelyabinskda, aviatsiya institutida suratga olingan, u yerda Yulduzli şaharçadan olib kelingan texnika turgan, unda hatto Yuriy Gagarin ham maşğulot ötagan. Aktyorlar dublyorsiz işlagan, sentrifugada haqiqatan aylanişgan. Boş rolni ijro etgan Boris Vlasov aytişiça, barça aktyorlar suğurtalangan va arqonlar bilan boğlangan, eng oğiri esa uçiş sahnasi bölgan, u uç soat davomida suratga olingan: şu sahnani suratga oliş davomida u uç kilogramm vazn yöqotgan va, öz sözlari bilan aytganda, «etiklaridan uç stakan öz terini tökkan».
6Janr
Baʼzi afişa va varaqalarda «Oyda birinçilar» filmi «postmodern miftifikatsiya» sifatida eʼlon qilingan, ammo…
Baʼzi afişa va varaqalarda «Oyda birinçilar» filmi «postmodern miftifikatsiya» sifatida eʼlon qilingan, ammo bir qator tanqidçilar uning janrini, uslubiy mansubligini va badiiy vazifalarini bir qiymatli aniqlaş mumkin emas deb hisoblaşgan. Filmni postmodern yoki klassik diskursga kiritib bölmas edi, u öyin va noöyin kino çegarasida muvozanatlangan edi. Fedorçenkoning özi filmini yo «hujjatli-öyin», yo «hujjatli fantastika» vakili deb atagan, ammo uni sof psevdohujjatli deb hisoblamagan. Baʼzi kinoşunoslar kartinani jurnalistik tergov yoki hatto davlat buyurtmasi deb hisoblaşgan.
7Premyera
Rossiyada film birinçi marta 12-martda Xanti-Mansiysk şahridagi «Olov ruhi» xalqaro festivalida namoyiş…
Rossiyada film birinçi marta 12-martda Xanti-Mansiysk şahridagi «Olov ruhi» xalqaro festivalida namoyiş etilgan: birinçi körsatuv 10 daqiqalik olqişlar bilan yakunlangan, şundan keyin Fedorçenko filmini istagan hamma körişi uçun qöşimça seans ötkazilgan. Keyinçalik tanqidçilar va Rossiya Kinematografçilar ittifoqi aʼzolari uçun bir qator yopiq körsatuvlar ötkazilgan. Yekaterinburgda filmning premyerasi 2005-yil 12-aprelda «Kosmos» kinoteatrida bölib ötgan. Keyinçalik xabar berilişiça, 22-aprelda film Moskvadagi Kino uyida namoyiş etilişi, söngra Yulduzli şaharçada kosmonavtlar uçun körsatuv ötkazilişi rejalaştirilgan. Kuzga filmni Rossiya böylab keng tarqatiş rejalaştirilgan edi. Filmni 62-Venetsiya kinofestivalida taqdim etiş 2005-yil avgustga rejalaştirilgan, keyin kartinani Monreal, Afina, Moskva («Moskva premyerasi» festivali), Sankt-Peterburg, Vladivostok va Varşava (oktyabrda) festivallarida taqdim etiş kerak edi.
«Oyda birinçilar» premyerasiga Aleksey Fedorçenko suratga oliş guruhi Yulduzli şaharçadan nomdor kosmonavtlar ham kiradigan 30 ga yaqin kişini taklif qilgan. Ammo ular mavzuga ehtiyotkorlik bilan munosabatda bölişgan va filmni sovet kosmonavtikasiga kulgi deb hisoblaşgan. Xususan, kartina Georgiy Greçkoga yoqmagan, u Fedorçenko jamoatçilikni behuda mistifikatsiya qilganini aytgan. Şu bilan birga, Rossiya kosmik agentligi xodimlari filmni körib, haqiqiy arxiv kadrlarini Fedorçenko suratga oliş guruhi yaratgan qayta tiklaşdan ajratib bölmasligini tan olişgan. Yerdan «Lunoxod»ni boşqarişda iştirok etgan bir kişi Fedorçenko bilan suhbatda suratga oliş guruhi öşa davr ruhini filmda aniq yetkazganini aytgan. «Mosfilm» xodimlari ham «hujjatli» kadrlarning haqiqiyligiga işonişgan va «odamlar öz tarixini bilişi kerak» deb, filmni tezroq namoyiş etişni talab qilişgan.
Matn: maqola tarjimasi «Первые на Луне» — rusça Vikipediya, litsenziya CC BY-SA 4.0. Kadrlar va poster: TMDB.