Fritz the Cat

Yuqori sanʼat va dizayn maktabida Ralph Bakşi karikatura yönalişi böyiça ixtisoslaşgan. Multiplikator kasbini u Nyu-Yorkdagi Terrytoons studiyasida egalladi, u yerda ön yil davomida Mighty Mouse, Heckle va Jeckle hamda Deputy Dawg kabi personajlarni animatsiya qildi. 29 yoşida Bakşi Paramount Pictures animatsiya bölimiga rahbarlik qildi, bir vaqtning özida ssenarist va rejissyor böldi va studiya 1967-yilda yopilişidan oldin törtta eksperimental qisqa metrajli film çiqarişga ulgurdi. Prodyuser Steve Krantz bilan birgalikda Bakşi özining Bakşi Productions studiyasiga asos soldi. 1969-yilda kompaniyada Ralphʼs Spot bölimi paydo böldi, uning vazifasi The Coca-Cola Company uçun reklama roliklari va Britannica buyurtmasi bilan «Max, the 2000-Year-Old Mouse» taʼlimiy multfilmlar seriyasini yaratiş edi. Biroq Bakşi bunday filmlarni işlab çiqarişga qiziqiş körmadi va özining biror narsasini yaratişga intildi. 1971-yilda Los Angeles Times uning sözlarini keltirdi: «Kattalar stol atrofida ötirib, gullagan öt-ölan ustida uçayotgan kapalaklarni çizişlari mumkin, deb öylaş, Amerika samolyotlari Vyetnamga bomba taşlayotgan va bolalar köçalarda yuriş qilayotgan bir paytda, kulgili». Tez orada Bakşi şahar köçalaridagi hayot haqidagi «Hard Times» multfilmi uçun ssenariy yozdi. Lekin Krantz Bakşiga kompaniya rahbariyati loyihani uning mazmuni va Bakşining tajribasi yöqligi sababli moliyalaştirmasligini aytdi.

Sent-Marks-pleysdagi kitoblarni közdan keçirar ekan, Bakşi Robert Crumbning «Fritz the Cat» jurnali sonini topdi. Crumbning ötkir satirasidan taʼsirlangan Bakşi jurnalni sotib oldi va Krantzga komiksni töliq metrajli filmga aylantirişni taklif qildi. Bakşi kelajakdagi filmning rejissyori bölişni xohladi, çunki uning fikriça, Crumbning ijodi özining qaraşlarini yaqqol aks ettirardi. Krantz Crumb bilan uçraşuv taşkil qildi, unda Bakşi Crumbning xarakterli uslubini özlaştirişga urinib yasagan rasmlarini namoyiş etdi. Bu komiksni multfilmga aylantiriş mumkinligini körsatişi kerak edi. Bakşining qatʼiyatidan mamnun bölgan Crumb unga qöşimça material sifatida özining eskizlar daftarlaridan birini berdi.

Krantz huquqiy masalalar bilan şuğullanayotgan paytda, potentsial buyurtmaçi studiyalar uçun taqdimot işlari boşlandi, jumladan, plakat hajmidagi selluloid varaq tayyorlandi, unda Bakşi kelajakdagi filmni qanday körayotgani — qayta çizilgan fotosuratli manzara ustiga surilgan rasm namoyiş etilgan edi. Biroq, iştiyoqiga qaramay, Crumb filmni Bakşiga işonib topşirişga işonç hosil qilmagan va şartnomani imzolaşdan boş tortgan. Rassom Vaughn Bodē Bakşiga Crumb bilan aloqa qilmaslikni maslahat berdi va uni «sirtdan silliq odam» deb atadi. Keyinçalik Bakşi Bodēning fikriga qöşilib, Crumbni «hayotda uçratiş mumkin bölgan eng sirtdan silliq işbilarmonlardan biri» deb atadi. Krantz Bakşini San-Fransiskoga yubordi, u yerda rejissyor Crumb va uning xotini bilan uçraşib, şartnoma imzolanişiga umid qildi. Bir hafta ötgaç, Crumb ketib qoldi va filmning kelajagini noaniq qoldirdi. Bakşi Nyu-Yorkka qaytganidan ikki hafta ötib, Krantz uning kabinetiga kirdi va film suratga oliş huquqini olganini eʼlon qildi. Şartnomani işonçnoma asosida Crumbning xotini Dana imzoladi. Crumb 50 000 dollar oldi, bu summa multfilm ustida ish davomida bir neça qismda tölandi. Yana 10 % Krantzga tegişli edi.

Personajga huquqlarni olgaç, Krantz va Bakşi tarqatuvçi qidirişni boşladilar. «Men barça yirik tarqatuvçilar multfilmdan voz keçganini aytganimda, mubolağa qilmayman», — deb eslagan Krantz. — «Bu loyihadan köra kam iştiyoq bilan kutib olinadigan loyiha bölmagan. Tarqatuvçilar uçun multfilm — haqorat sözi, ular faqat Disney daraxt çizişni bilişiga işonişgan».

1970-yil bahorida Warner Bros. filmni moliyalaştiriş va tarqatişga rozi böldi. Birinçi tugallangan epizod Garlemdagi sahnalar böldi. Krantz moliyalaş töxtab qolgan taqdirda tayyor qismni 15 daqiqalik qisqa metrajli film sifatida çiqarişni taklif qildi, lekin Bakşi butun filmni tugatişga qatʼiy edi. Noyabr oxirida Bakşi va Krantz taqdimot lentasini montaj qilişdi, unga Garlem sahnalari, qalam eskizlari va Bakşi tayyorlagan raskadrovkaning fotosuratlari kirgan edi. Bakşi bir intervyusida şunday degan:

Warner Bros. rahbariyati jinsiy lahzalarni yumşatişni va ovoz beriş uçun yulduzlarni taklif qilişni talab qildi. Bakşi rad javobini berdi va Warner Bros. işga haq tölaşdan boş tortdi. Bu esa Krantzni yangi moliyalaştiriş manbasini izlaşga majbur qildi va oxir-oqibat u eksploitatsiya filmlarini tarqatişga ixtisoslaşgan Cinemation Industries studiyasi egasi Jerry Gross bilan şartnoma tuzdi. Bakşining taqdimotga vaqti bölmagan bölsa-da, Gross «Fritz»ni moliyalaştirişga va uning prokatini taşkil qilişga rozi böldi, u filmning grindhouse formatiga mos kelişiga işondi. Qöşimça moliyalaştirişni Saul Zaentz taʼminladi, u filmning saundtrekini öz yorliği Fantasy Records orqali tarqatişga rozi böldi.

Dastlab Bakşi filmning rejissyori bölişni rejalaştirmagan edi, çunki köp yillar davomida u hayvon personajlarni animatsiya qiliş bilan şuğullangan, «Fritz» esa odamlar haqidagi film bölişi kerak edi. Lekin uni mavzu qiziqtirdi, bunga Crumbning «mutlaq dahosi»ga bölgan ehtirom sabab böldi. Ssenariy ustida işlaş paytida Bakşi özining sözlariga köra, tuşunib yetganda «boşi aylanib ketgan», yaʼni:

Animator Cosmo Anzilotti uçun yozgan eslatmalarida Bakşi juda aniq, hatto qarğalar tamaki emas, balki marixuana çekişini alohida körsatadi. Bakşi taʼkidlaydi: «Ekranda bu öt ekani körinişi kerak. Bu personajning muhim tafsiloti».

Boşlanğiç sahna filmning satirik ohangini belgilaydi. Joy nomi nafaqat sarlavha orqali, balki Bakşining ovozi orqali ham aniqlanadi, u öz personajining oğzidan 1960-yillarni tavsiflaydi: «xuşçaqçaq zamonlar, oğir zamonlar». Filmni oçadigan uçta quriliş işçisining tuşlik paytidagi suhbati filmning harakatida uçraydigan köplab mavzularga, jumladan, giyohvand moddalarni isteʼmol qilişga, öşa davrning ijtimoiy va siyosiy muhitiga tegadi. Işçilardan biri quriliş sahnasidan siydik çiqarganida, qora ekran fonida tomçilar tuşayotgan titrlar paydo böladi. Titrlar tugagaç, körinadiki, işçi uzun soçli, gitara uşlagan xippiga siydik qilgan. Karl F. Cohen yozganidek, film «öşa davrning radikal siyosati mahsuli». Bakşi Fritzning hayotini yorqin, kulgili, seksistik, naturalistik, şafqatsiz va ğazabli tarzda tasvirlagan.

Öz rejissurasi haqida Bakşi şunday degan:

Bakşi filmni The Walt Disney Company tomonidan yaratilgan har qanday multfilmga qarama-qarşi qilişni xohlagan. Xususan, «Fritz the Cat»da Disney haqida ikkita satirik işora bor. Bir sahnada AQŞ harbiy-havo kuçlari irqiy kvartalga napalm taşlayotgan paytda ularni olqişlayotgan Mikki Mauss, Minni Mauss va Donald Dakning siluetlari körinadi. Boşqa sahnada «Dumbo» filmidagi puşti fillar paradi epizodiga işora bor. Kamera Garlemdagi böş maydon çiqindilari ustidan uçib ötadigan epizod keyinçalik «Hey, You Look Good» multfilmida takrorlanadi.

Dastlabki ssenariy asosan dialoglardan iborat edi va Crumbning komikslaridan kam farq qilardi. Lekin u syujetni taqdim etişning eksperimental usuli tufayli deyarli foydalanilmadi. Bakşi tuşuntirgan: «Men oldindan rejalaştirişni yoqtirmayman. Birinçi kuni filmga qanday qaraşingiz kirk hafta ötgaç özgarişi mumkin. Personajlar rivojlanardi va men ssenariyni özgartiriş, qahramonlarimni yanada yorqinroq tasvirlaş imkoniyatini qoldirmoqçi edim… Bu men uçun ong oqimi va öz-özini örgatiş kabi narsa edi». Bakşi materialga realizm berişga intildi, personajlarni hayvon prototiplarining heç qanday xulq-atvor andozalarisiz tasvirladi.

Ssenariyning birinçi qismi xuddi şu nomli komiksdan olingan bölib, u 1968-yildagi «R. Crumbʼs Head Comix» sonida çop etilgan, ikkinçisi asosan 1968-yilning fevralidan oktyabrigaça Cavalier jurnalida çiqqan «Fritz Bugs Out» komikslar seriyasiga asoslangan, yakuniy qismi esa 1968-yilda Cavalier jurnalining sentyabr/oktyabr sonida birinçi marta çop etilgan «Fritz the No-Good» komiksidan elementlar oladi. Filmning ikkinçi yarmi asl manbadan sezilarli darajada farq qiladi. Multiplikatsiya tarixçisi Michael Barrier filmning bu qismini «Crumbnikidan köra qoronğuroq va ança şafqatsiz» deb taʼriflaydi. Bakşi komiksda çuqurlik yetişmayotganini sezganligi sababli manbadan çetga çiqqanini tuşuntirgan:

Bakşi tabiatdagi prototiplari kabi harakat qiladigan antropomorf personajlardan foydalanişni istamagani sababli, u «Fritz Bugs Out»dagi sahnani qayta yozdi, unda Duke Fritzni u bilan birga uçib qutqaradi: filmda Duke yölakning panjarasiga yopişib oladi, şundan söng maşina köprikdan daryoga tuşadi. Bakşi bu variant bilan töliq qanoatlanmagan, lekin bu sahnada hayvonlarning qobiliyatidan foydalanmaslikka muvaffaq bölgan.

Filmda ikki personaj Winston ismini oladi: biri filmning boşida va oxirida paydo böladi, ikkinçisi — Fritzning dösti Winston Schwartz. Michael Barrier taʼkidlaydiça, «Fritz Bugs Out» va «Fritz the No-Good»da muhim rol öynagan Winston Sçwartzga Bakşi filmida munosib tasvir berilmagan va bir xil ismli personajning mavjudligi buni tuzatişga uriniş bölişi mumkin. Biroq bir xil ismli personajlar taşqi körinişi va gapiriş uslubi bilan butunlay farq qiladi. Bakşi filmni Fritzning ölimi bilan yakunlaşni niyat qilgan, lekin Krantz bunday yakunga qarşi çiqdi va Bakşi oxirida özgartiriş kiritdi.

Personajlarni ovozlaştiriş uçun Skip Hinnant, Rosetta LeNoire, John McCurry, Phil Zoeller va Judy Engles taklif qilindi. Keyinçalik «The Electric Company» körsatuvi bilan tanilgan Hinnant Fritz rolini ijro etiş uçun taklif qilingan, çunki, Bakşi aytganidek, u «tabiatan yolğonçi ovozga ega» edi. Bakşi va Zoeller improvizatsiya qilib, komik jihatdan bemaʼni çöçqa-politsiyaçilarni ovozlaştirişgan. Bakşiga ovoz beriş yoqdi va keyinçalik u öz filmlarining bir neçta personajlariga ham ovozini berdi. Film uçun yozilgan ovozi 1977-yilgi ilmiy-fantastik multfilm «Wizards»da şturmovik ovozini yaratişda qayta işlatilgan.

Baʼzi epizodlarda Bakşi tomonidan yozilgan va tahrir qilingan hujjatli audioyozuvlardan foydalanilgan. Bu realizmni oşiriş uçun qilingan. Bakşi şunday degan:

Tovuş muhandislari dialoglarni studiyada qayta yozişni talab qilişgan, lekin Bakşi öz materialidan foydalanişni talab qildi.

Barça dialoglarning, boş qahramonlar iştirokidagi kiçik qismidan taşqari, deyarli hammasi Nyu-Yorkning köçalarida yozilgan. Filmning kiriş sahnasi uçun Bakşi ikki quriliş işçisini yolladi, ularga har biriga 50 dollar töladi, ular bilan bir şişa viski içdi va suhbatni yozib oldi. Washington Square parkidagi epizod faqat bitta professional aktyor — Skip Hinnant iştirokida ovozlaştirilgan; Fritzning döstlari ovozi park taşrif buyuruvçilariga tegişli. Crumbning komiksiga asoslanmagan sahnalardan biri, unda Fritz ibodat qilayotgan ravvinlar bilan töldirilgan sinagogadan ötadi, Bakşining otasi va akalarining ovozlari yordamida yozilgan. Ota va amakisi vafot etganidan keyin bu sahna Bakşi uçun alohida ahamiyat kasb etdi. Bakşi yozgan: «Xudoga şukur, men ularning ovozini yozib oldim. Otam va oilam ibodat qilyapti. Hozir buni eşitiş juda quvonçli». Bakşi, şuningdek, Garlemdagi barga borib, doimiy mijozlar — qora tanli erkaklar bilan mast holda suhbatlaşgan suhbatlarini bir neça soat davomida yozib olgan.

Film musiqasini Ed Bogas va Ray Şanklin yaratgan. Filmda şuningdek Cole Porter, Bo Diddley va Billie Holiday qöşiqlari ham işlatilgan. Holidayning «Yesterdays» qöşiğiga huquqlarni Bakşi 35 dollarga sotib olgan.

Filmda işlagan köplab animatorlar Bakşi Terrytoonsʼda birga işlagan professionallar edi, jumladan, Jim Tyer, John Gentilella, Nick Tafuri, Martin Taras, Larry Riley va Cliff Augustine. Bakşining sözlariga köra, jamoani şakllantiriş ança vaqt talab qildi. Vulgarlikni yoqtirmaydigan yoki «haqoratomuz böliş va bir neçta iflos rasmlar çiziş» istagida bölgan animatorlar uzoq qolmadi. Rassomlardan biri qora tanli qarğaning politsiyaçi çöçqaga öq uzişi lahzasini çizişdan boş tortdi. Ikki ayol animator ketib qolişdi: biri bolalariga qanday pul topişini aytolmaganligi uçun, boşqasi esa ayolning yalanğoç kökragini çizişni istamaganligi uçun.

Raskadrovkadan voz keçib pul tejaş uçun Bakşi rassom-multiplikator John Spiryʼga Fritz iştirokidagi bir neçta boşlanğiç sahnalarni çizişga ruxsat berdi. Bakşi Spiryʼning «vazifani ajoyib bajarişini» bilganini aytadi. Uşbu sahnalarning rasm nusxalari keyin qolgan rassomlarga tarqatildi. Film deyarli oldindan sinov çizmalarisiz yaratilgan (ingl. Pencil test). Bakşi şunday degan:

Bakşi animatsiyani rasmlar töplamini varaqlab baholaşga majbur böldi, ekranda faqat yakuniy natija paydo böldi. Warner Bros. kompaniyasining animatsiya ustasi Ted Bonniksen filmda işlaşga töliq bağişlandi, hatto leykemiyadan azob çekkan holda sinagoga epizodini çizdi va işni keçasi uyga olib ketdi.

1971-yil may oyida Bakşi studiyani Los-Anjelesga köçirdi, u yerda qöşimça rassomlarni yollaş uçun. Baʼzi animatorlar, jumladan, Rod Scribner, Dick Landry, Virgil Walter Ross, Norman McCabe va John Spiry Bakşining rejissyorlik debyutini qarşi olib, «Fritz the Cat» sanoatga xilma-xillik olib kirişiga işonişgan. Boşqa animatorlar Bakşiga qarşi çiqib, The Hollywood Reporterʼda Kaliforniyada Bakşining «haqoratomuz» narsalariga xursand emasliklarini taʼkidlovçi eʼlon joylaştirişdi. Bakşi bunga şunday munosabat bildirdi: «Men bu odamlarning kimligini bilmasdim, çunki Nyu-Yorkdan kelgandim, şuning uçun bu eʼlonga tupurdim». Şunga qaramay, Bakşini hamkasblarining salbiy munosabati ruhan ezgan edi.

Ira Tarak uçun fonni fotosuratlarni qayta çiziş orqali yaratiş osonroq edi, şuning uçun Ralph Bakşi va Johnny Vita xarakterli suratlar oliş maqsadida Quyi Ist-Saydning, Washington Square parkining, Çinatown va Garlemning köçalarida sayr qilişdi. Tarak fotosuratlarning konturlarini Crumb afzal körgan kapillyar ruçka — rapidograf yordamida plyonkaga ötkazdi, bu fon rasmlariga stilizatsiyalangan realizm berdi. Bu texnologiya ilgari animatsiyada heç qaçon işlatilmagan edi. Tarak navbatdagi rasmni tugatganda, u Vita uçun akvarel qoğozga, rassom-multiplikatorlar uçun esa animatsiya qoğoziga köçirilar edi, ular personajlarni fonga mos ravişda joylaştirardi. Vita fonni böyaganda, Tarakning plyonkadagi asl rasmi uning ustiga qöyilar va fotonusxalarning çiziqlarini almaştirardi. Lekin barça fon rasmlari fotosuratlar asosida yaratilmagan. Fon ranglar gammasi George Luks va John Sloan kabi rassomlar vakili bölgan «Eşkin maktabi» taʼsiri ostida yaratilgan. Filmda şuningdek, xippilar va bezorilar şaharni qanday körişini aks ettiriş uçun buzilgan perspektiva ham qöllanilgan.

Ish boşlangan vaqtga kelib Cinemation kompaniyasi Melvin Van Peeblesʼning «Sweet Sweetbackʼs Baadasssss Song» filmini prokatga çiqargan edi, u prokatda nisbiy muvaffaqiyatga erişgan edi va tarqatuvçilar «Fritz the Cat» undan ham foydaliroq bölişiga umid qilişdi. Multfilm MPAA tizimi böyiça «X» reytingini oldi va bunday reytingga ega birinçi multfilm böldi. Steve Krantz reyting tufayli filmning prokat kunlaridan bir qismini yöqotganini va 30 ta amerikalik gazeta filmning reklamasini joylaştirişdan yoki şarhlarini çop etişdan boş tortganini taʼkidladi. Çeklangan namoyiş tufayli Cinemation filmni «90 minutes of violence, excitement, and SEX…heʼs X-rated and animated!» deb reklama qildi (rus. 90 daqiqa zöravonlik, hayajon va seks… u X reytingiga ega va animatsion!). Bunga köra Bakşi «haddan taşqari töğridan-töğri böliş tufayli mohiyatni deyarli boy berdik» deb hisoblagan. Keyinçalik bu şior Metro-Goldwyn-Mayer kompaniyasi çiqargan multfilmning DVD naşrida ham işlatilgan.

Filmning reklama uslubi va reytingi köpçilikni uni pornografik deb hisoblaşga olib keldi. Janubiy Kaliforniya universitetida film pornografik sifatida taqdim etilganda Bakşi eʼtiroz bildirdi: «“Fritz the Cat” pornofilm emas». 1972-yil may oyida Variety jurnali Krantzning filmning reytingiga eʼtiroz bildirayotganini, hayvonlarning jinsiy aloqasi pornografiya emasligini daʼvo qilayotganini xabar qildi. MPAA bu eʼtirozni qabul qilişdan boş tortdi. Oxir-oqibat Rolling Stone va The New York Times jurnallarida çiqqan maqolalardan keyin va filmning 1972-yilgi Kann kinofestivalida iştirok etganidan söng filmning mohiyatiga nisbatan tuşunmovçilik bartaraf etildi.

Film çiqişidan oldin Amerika tarqatuvçilari X reytingli filmlarga bölgan jamoatçilik qiziqişidan foyda olişga urinib, Yaponiyadan kelgan ikki kattalar multfilmining dublyaj qilingan versiyalarini şoşilinç tayyorladilar, ularda X reytingiga mos keladigan materiallar bor edi: «Senya Içiya Monogatari» va «Kureopatora», mos ravişda «One Thousand and One Arabian Nights» va «Cleopatra: Queen of Sex» deb nomlandi. Lekin ikkala multfilm ham MPAAʼga yuborilmadi va X reytingini olmadi. Şunga öxşaş vaziyat «Down and Dirty Duck» filmida ham bölgan, u ham X reytingli film sifatida reklama qilingan, lekin kinoassotsiatsiyaga yuborilmagan. Fransuz-belgiya multfilmi «Tarzoon: Şame of the Jungle» subtitrli versiyasi uçun X reytingi bilan çiqarilgan, lekin 1979-yildagi dublyaj qilingan variant «R» reytingini oldi.