Gallipoli

Loyihada turli mamlakatlardan 16 nafar tadqiqotçi va tarixçi iştirok etdi. Ssenariy yozişdan oldin 18 oy davomida tayyorgarlik tadqiqotlari olib borildi. Tarixiy izlanişlar film tugallanmagunça davom etdi. Yangi qiziqarli hujjatlar yoki noyob fotosuratlar suratga oliş va montaj jarayonida filmga kiritilib, bu köpinça filmning sezilarli qismlarini özgartirişni talab qildi.

Suratga oliş jarayoni taxminan 40 kun davom etdi. Film gruppasi aprelda Gallipoli yarimorolidagi jang joylarini «bahorgi ranglarni» uşlab qoliş uçun suratga oldi, söngra Egey dengizi sohilidagi Dardanel böğozlariga jönadi. U yerda harbiy istehkomlar va xandaqlarni quriş, ularda harakatlarni suratga oliş zarur böldi. Avgust oyida guruh arxiv materiallarini suratga oliş va öşa yillardagi janglarda qatnaşgan askarlarning oilalari bilan suhbatlaşiş uçun Avstraliya va Yangi Zelandiyaga jönadi. Keyin, sentyabrda, yarimorol manzaralarini qayta suratga oliş uçun Turkiyaga qaytişdi.

Film Fransiyada prokatga çiqarilgandan söng, «Variety» jurnalining kinotanqidçisi Liza Nessельson asarni ijobiy baholadi va şunday yozdi: «Birinçi jahon uruşi davrida Turkiyadagi Dardanel böğozi va Gallipoli yarimorolini egallaşga urinişda Ittifoqçi qöşinlar kötargan yöqotişlarni diqqat bilan hisoblab çiqqan film, ikkala tomondan jang qilgan askarlar yozgan xatlar va kundaliklarda ifodalangan jangning paradokslari va ahmoqligini yaqqol körsatadi… Jeremi Ayronts va Sem Nil ovozi bilan aytilgan aniq, mazmunli va «harakatçan» hikoya hujjatli film rejissyori Tolga Ernekning olti yillik tadqiqotlarini birlaştiradi. Asosan saqlanib qolgan yozişmalarga tayanib va ularni fotosuratlar seriyasi hamda suratga olingan materiallar bilan mohirlik bilan körsatib, film kadrdagi şarhlovçilar sonini minimumga keltiradi. Asar uzoq vaqt oldin vafot etgan duşmanlarni tirilтirib, artilleriya, minalar va dizenteriyadan ulkan yöqotişlarga qaramay öz burçini bajargan insonlarni qayta jonlantiradi… Filmning texnik tomoni eng yuqori darajada.»

Avstraliyalik kinotanqidçi Luiza Keller (Louise Keller) şunday yozgan: «Ajoyib, kuçli hujjatli film «Gallipoli» özining insoniyligi va juda şaxsiy hikoyalari bilan tomoşabinga hissiy taʼsir körsatadi. Rejissyor Tolga Ernek uşbu ajoyib filmni tadqiq qiliş, yaratiş, prodyuserlik qiliş va suratga oliş uçun sarflagan olti yil davomida u bu befoyda uruş-fiyaskoning barça tomonlarida kuraşgan askarlarni namoyiş etişga muvaffaq böldi. Ernek töqqiz oylik jang arafasida yuz bergan voqealar va vaziyatlar haqida qisqaça hikoya qilsa-da, bu ğolib yoki mağlub kim bölgani haqida emas. Bu dahşatli töqnaşuvda hamma mağlub böldi: yoş insonlar nafaqat bir-biri bilan jang qildilar, balki ekstremal ob-havo şaroitlari, halokatli kasalliklar, paşşalar va bitlarga qarşi real uruş olib bordilar.»

Tanqidçilar, şuningdek, film avstraliyalik tomoşabinlarga yaxşi maʼlum bölgan mojaro haqida fundamental jihatdan yangi narsa körsatmasa ham, öz uslubi bilan tomoşabinlarni «larzaga soladi», deb taʼkidladilar. «Film yaratuvçisi mojaroni yagona duşmani uruşning özi bölgan hikoya sifatida tasvirlaydi». Şuningdek, rejissyorning haqiqiy va postanovka kadrlarini aralaştiriş mahorati ham qayd etildi: «rekonstruksiyalar sentimentallikсиз bevosita taassurot qöşadi, bosqinçiliksiz taʼsir qiladi».

Mojaro davomidagi munosabatlarning barça xilma-xilligi kadrda öz aksini topdi: qisqa muddatli sulhlar, bunda ikkala tomon bir-biriga sovğalar, ovqat va sigaretalar almaşadi, va öz örtoqlarining hamda duşman askarlarining jasadlari ustidan yuriş, çunki boşqa yuriş uçun joy yöq. Ernek uruşning romantikasi haqidagi illyuziyalarni yöq qila olgani taʼkidlandi.

Uşbu filmni yaratgani uçun Tolga Ernek Avstraliya ordeni faxriy medali bilan taqdirlandi.

Film DVD formatida (1-mintaqa) 2008-yil 5-fevralda Cinema Epoç kompaniyasi tomonidan çiqarildi.