Gaslight

«Gaz yoruğ» (ingl. Gaslight) — Jorj Kyukor suratga olgan amerikalik triller (1944). Filmda Ingrid Bergman, Charles Boyer, Joseph Cotten va Angela Lansbury (uning kino debyuti) rol öynagan. Film Patrick Hamiltonning 1938-yildagi şu nomli pyesasi asosida suratga olingan. Pyesa Amerikada «Angel Street» nomi bilan sahnalaştirilgan va 1940-yilda Angliyada allaqaçon ekranga moslaştirilgan edi. Film nomi va mazmuni bilan «gaslighting» atamasi boğliq. Bu psixologik zöravonlik va manipulyatsiya şakllaridan biri hisoblanadi. Bunday taʼsirning asosiy maqsadi odamni atrofdagi voqelikni töğri idrok etişiga şubha qildiriş va unda noaniqlik hissini uyğotişdir.

Film 1944-yilda suratga olinib, ekranga çiqdi va tomoşabinlar hamda tanqidçilar orasida muvaffaqiyat qozondi. Kinoşunoslar viktoriya davrini qayta tiklaydigan boy dekor va detallarni, harakatning keskinligini hamda aktyorlar ansamblini alohida qayd etişdi. Mualliflar yettita «Oskar» mukofotiga nomzod bölib, ulardan ikkitasini qölga kiritdilar: «Eng yaxşi ayol roli» va «Eng yaxşi dekoratsiya rassomlari» nominatsiyalarida. 2001-yilda Amerika kinoinstitutining «AFIʼs 100 Years...100 Thrills» röyxatiga kiritilib, «100 yil davomida Amerikaning eng sarguzaştli 100 filmi» qatoriga ötdi. 2019-yilda esa film AQŞning Milliy kino reestriga kiritildi.

rejissyor: Jorj Kyukor

prodyuser: Artur Xornblou

ssenariy muallifi: Jon van Druten, Valter Reyş, Jon Balderston

operator: Juzef Ruttenberg

bastakor: Bronislav Kaper

Film britaniyalik dramaturg Patrick Hamiltonning 1938-yildagi şu nomli pyesasi asosida suratga olingan. Pyesa Amerikada «Angel Street» nomi bilan sahnalaştirilgan. Uni 1940-yilda Angliyada rejissyor Thorold Dickinson ekranga moslaştirgan va pyesa Broadwayda ikki yil davomida muvaffaqiyat bilan namoyiş etilgan. Pyesa va britaniyalik filmning muvaffaqiyatidan ilhomlangan Metro-Goldwyn-Mayer kompaniyasi remeyk huquqini British National Films Company kompaniyasidan sotib oldi. Biroq şart qöyildi: birinçi ekranlaştirişning barça mavjud nusxalari yöq qilinişi kerak edi. Şunga qaramay, Dikinsonning filmi saqlanib qoldi, çunki rejissyorda negativlardan biri daxlsiz qolgan edi. Kartinaning rejissyori etib adabiy asarlarni suratga olişni yaxşi köradigan va köpinça moslaştiradigan Jorj Kyukor tayinlandi. Köplab asarlar pyesa edi: «Kamelyali xonim», «Romeo va Juletta», «Ayollar», «Filadelfiya hikoyasi». Amerika versiyasiga kattaroq byudjet ajratildi. Viktoriya davrini qayta yaratadigan boyroq dekor va kostyumlar işlatildi.

Boş qahramon rolini Irene Dunne va Hedy Lamarr ham körib çiqilgan edi, ammo ular rad etişdi. Natijada asosiy rollarga Ingrid Bergman, Charles Boyer va Joseph Cotten kabi maşhur aktyorlar taklif qilindi. Önlab şved filmlarida hamda bitta nemis filmida rol öynagan Bergmanni prodyuser David Selznick Gollivudga taklif qildi. U u bilan şartnoma tuzdi va 1939-yildan boşlab bir qator muvaffaqiyatli filmlarda suratga tuşdi. Asta-sekin u tobora maşhur bölib, Gollivud yulduzi maqomiga erişdi. 1944-yilda Bergman amerikalik agenti Charles K. Feldman orqali Selznickga Kyukorning Hamilton pyesasi asosidagi filmida iştirok etiş taklifi kelganini bildi. Bergman pyesani Broadwayda körgan va u uni qiziqtirgan edi. Bundan taşqari, u asosiy qahramonning eri rolini ijro etiş uçun tasdiqlangan Charles Boyer bilan birga işlaşni juda istardi. Biroq Selznick yulduz maqomini qatʼiy himoya qilardi va dastlab uning bu filmda, ayniqsa öz studiyasidan taşqarida iştirok etişiga rozi bölmadi. Prodyuser Bergmanning ismi boşlanğiç titrlarda Boyerdan oldin turişini talab qildi. Aktrisa esa unga qarşi çiqib, bu unga baribir ekanini va aynan şu ekranlaştirişda iştirok etişni juda istaşini aytdi. Xotiralarida u öjar Selznickni MGM studiyasiga «qarz berişga» köndiriş uçun katta kuç sarflaganini eslaydi: «Umidimni deyarli yöqotgan edim, çunki Charles Boyer bunday masalalarda raşkçi edi. U men yulduz bölganimdan ança oldin yulduz bölgan. Şuning uçun Devid köngunça yiğlaşim, yalinişim kerak böldi. Şunday bölsa-da, juda istamay könd».

Filmni suratga oliş Bergmanga katta zavq bağişladi va u bu haqda qiziqiş bilan eslardi. Şu bilan birga, jarayonda u baʼzi qiyinçiliklarga duç keldi. Masalan, unga qahramonlar örtasidagi sevgi namoyon böladigan dastlabki sahnalar doim qiyin keçardi, çunki u hamkor bilan avval yaqinroq tanişib, unga örganişni afzal körardi. Bu filmda ham şunday böldi: dastlab suratga olingan sahnalardan birida u vokzalda Boyer bilan quçoqlaşişi kerak edi. Bundan taşqari, u aktyordan balandroq edi va ekranda böyidagi farqni yaşiriş uçun turli kinematografik hiylalardan foydalanişga töğri keldi. Işonçliroq bölişi uçun Bergman ruhiy kasallikdan aziyat çekayotgan bemorlarning xatti-harakatlarini kuzatiş maqsadida psixiatrik konsultatsiyalarga qatnadi.

Bu film aktrisa Angela Lansburi uçun debyut böldi. Uning haqi haftasiga 500 dollarni taşkil etdi. Yulduzlar tarkibiga qaramay, u maşhur aktyorlar orasida yöqolib qolmadi va suratga oliş maydonçasida özini işonç bilan his qildi. Tanqidçilar uning tabiiy öyinini va tasvirlangan obrazning yaxlitligini qayd etişdi: «Lansburiga ötkir tilli xizmatkor Nensi roli tuşdi. Uning kokni urğusi kuçli (film viktoriya davri Angliyasida bölib ötadi). U azob çekayotgan xöjayiniga umuman hamdard emas, aksinça, uning eri bilan flirt qiladi va öz rejalarini tuzadi».

«Gaslight» filmi nomidan ingliz tilida «gaslighting» atamasi paydo bölgan. Bu psixologik zöravonlik turi bölib, odamda özi kuzatayotgan voqelikka va öz idrokining asosliligiga şubha uyğotişga qaratilgan manipulyatsiyalardan iborat. Gazlayting taʼsiri ostida inson özini aqldan ozgan deb his qila boşlaydi, noaniqlik va tuşkunlik holatiga tuşadi. Psixoterapevt Robin Stern bunday xatti-harakatlarni tahlil qilganda Kyukor filmi qahramonlarining harakatlariga murojaat qiladi. Uning kuzatişiça, Pola erining «şaytoniy» rejasi taʼsirida haqiqatan ham aqldan ozayotganiga işona boşlaydi, isterikaga tuşadi va «mört hamda dezorientatsiyalangan» bölib qoladi. Qahramonning öz harakatlarini anglaş qobiliyatiga şubhasi qançalik ortsa, u şunçalik asabiy va noaniq bölib boradi. Bergmanning qahramoni Gregorining haqiqiy niyatlarini bilmaydi. U erining qöllab-quvvatlaşi va maʼqulini qozonişga intiladi, biroq Gregori uni aqldan ozayotganiga işontirişga intiladi. Bu psixologik tuzoqdan faqat politsiya inspektorining aralaşuvi bilan qutuliş mumkin böladi. Inspektor esa uni tinçlantiradi, çunki u ham gaz yoruğining xiralaşayotganini köradi. Stern şuningdek, film gazlaytingning faqat ikki kişi örtasidagi munosabatlarda yuzaga kelişini namoyiş etadi, deb taʼkidlaydi:

Stern, şuningdek, real hayotda gazlayter kinodagidek merosni egallaş uçun qurbonini aqldan ozdirişga kamdan-kam intilişini, lekin bunday psixologik manipulyatsiyalarning oqibatlari qurbon uçun juda oğir bölişi mumkinligini taʼkidlaydi.

Filmning premyerasi 1944-yil 4-mayda Nyu-Yorkda bölib ötdi, Britaniyada esa u bir oydan keyin ekranga çiqdi. Kartina SSSRda «trofey kino» sifatida namoyiş etilgan. MGM hisobotlariga köra, film AQŞ va Kanadada 2 263 000 dollar, boşqa bozorlarda esa 2 350 000 dollar yiğdi, natijada foyda 941 000 dollarni taşkil etdi.

Bosli Krauzer 1944-yilda filmni körgaç, uning ayrim jihatlari pyesaga mos kelmasligini biroz afsus bilan qayd etdi. Şu bilan birga u Bergman va Boyerning bemalol öyinini, şuningdek boşqa ijroçilarni, ayniqsa Lansburi, Cottenni va Whittyni alohida ajratib maqtadi. Yoş aktrisa Angela Lansburining debyut roli kino tarixidagi eng taʼsirçan debyutlardan biri deb baholanadi. «IndieWire» onlayn jurnalining tanqidçilar söroviga asoslangan reytingida uning rol ijrosi birinçi ekrandagi eng yaxşi debyutlar röyxatiga kiritilgan. Robert Daniels bu qarorni asoslab, yoş aktrisa karyerasi uçun katta xavf tuğdirgan bölsa-da, rolni notöğri ijro etiş uning kelajagiga zarar yetkazişi mumkin edi, lekin natijada öyini ajoyib çiqqanini taʼkidladi. Uning sözlariga köra, qahramonining xarakteri jasur, mustaqil va esda qolarli: «Har bir sahnada Lansburi soyada yaşirinmaydi. U buni qila olmaydi. Uning qahramoni juda jasur, kuçli va öziga işongan». Yoş aktrisa darhol ikkinçi darajali rol uçun «Oskar» mukofotiga nomzod böldi, ammo mukofotni qölga kiritmadi. Bergmanning öyini alohida maqtovga sazovor böldi va u şu rol uçun Kinoakademiyaning uç mukofotidan birinçisini oldi. U «eng yaxşi aktrisa» nominatsiyasida «Oskar» mukofotini qölga kiritdi. Marosim 1945-yil 15-martda bölib ötdi. Şu nominatsiyada nomzod bölgan Barbara Stanwyck matbuotga «mukofotni yöqotganim uçun umuman afsuslanmayman, çunki mening sevimli aktrisam uni oldi va barça ijrolari bilan bunga loyiq böldi», dedi (ingl. "I donʼt feel at all bad about the award because my favorite actress won it and has earned it by all her performances").

Filmning janriy mansubligi masalasi köp marta kötarilgan. Baʼzi kinoşunoslar «Gaz yoruği»ni viktoriya davri haqidagi kostyumli film sifatida «niqoblangan» nuar filmi deb hisoblaydilar. Amerikalik kino tanqidçisi Emanuel Levi Kyukorning «paranoyaga tölib toşgan» trillerini tarixiy nuar filmi deb baholadi. Uning harakati, Hitçcockning «Ijaraçi» (1927) va Jon Brahmning «Mast maydon» (1945) filmlarida bölgani kabi, edvard davrida bölib ötadi. Levining fikriça, 1940-yillar filmlarining «erga işonma» deb taʼriflanişi mumkin bölgan seriyasini Alfred Hitçcockning «Rebekka» (1940), «Şubha» (1941) va «Şubha soyasi» (1943) filmlaridan boşlaş kerak. Bu tendentsiyalar «Jeyn Eyr» (1943), Kyukorning «Gaz yoruği», Jozef Mankeviçning «Dragonvik» (1946), Hitçcockning «Yomon şuhrat» (1946), Robert Siodmakning «Burama zina» (1946), Peter Godfreyning «Ikki missis Kerrol» (1947), Anatol Litvakning «Keçirasiz, raqam xato» (1947) va Duglas Sirkning «Uxla, sevgim» (1948) filmlarida davom etgan. Levi bu filmlar uçun nuar vizual uslubi, şuningdek yoş va boy ayolga erkak, köpinça uning eri, nopok öyin öynab tahdid solayotgan syujet vaziyati xos ekanini yozgan. Bunday hikoyada qahramonning uyiga muhim ahamiyat beriladi. Bu uy Gollivud filmlarida odatdagidek xavfsizlik ramzi emas, balki dahşat tuzoğiga aylanadi. Fransuz kinoşunos Jak Lursel filmni 1940-yillar Amerika kinematografida keng tarqalgan va nuarga yaqin «parallel» yönaliş bölgan «gotik melodrama» janriga kiritadi. Bunday kartinalarda köpinça erining yomon niyatlari qurboniga aylangan ayol taqdiri hikoya qilinar, syujet esa boy dekorlar, öziga xos atmosfera va ortib boruvçi keskinlik fonida rivojlanardi. Lursel bu turdagi asarlarga xususan quyidagi filmlarni kiritadi: Jak Turnerning «Xavfli tajriba» (1944), Duglas Sirkning «Uxla, sevgim» (1948), Maks Ofyulsning «Asirlik» (1949) va boşqalar. «Gotik melodrama» nuar bilan kesişib qolmay, dahşat filmlariga ham taʼsir körsatdi. Amerikalik tadqiqotçi Helen Hanson «Gollivud qahramonlari: nuar va ayollar gotik filmidagi ayollar» asarida bu yönalişdagi filmlarga «ayollar gotikasi» (ingl. female gothic) taʼrifini bergan. Baʼzi tadqiqotçilar Kyukor filmining ahamiyati va taʼsirini taʼkidlab, uni «gaslight genre» janriga kiritadilar. Lurselning bahosiça, Dikinsonning Hamilton pyesasini britaniyalik ekranlaştirişi yaxşi çiqqan bölsa-da, u Kyukor işidan ortda qoladi: «Ekranlaştirişlar örtasida prinsipial farqlar yöq, faqat Kyukorda film barça elementlari — viktoriya atmosferasini qayta yaratiş, operator işining va kadr kompozitsiyasining gözalligi, aktyorlar öyini, keskin harakat ritmi — yuz barobar yorqinroq va mukammalroq körinadi».

2001-yilda Amerika kinoinstitutining «AFIʼs 100 Years...100 Thrills» röyxatiga köra «Gaz yoruği» «100 yil davomida Amerikaning eng sarguzaştli 100 filmi» qatoriga kirdi va 78-örinni egalladi. Nominatsiyada 400 ta film iştirok etdi, ulardan 100 tasi tanlab olindi. 2019-yilda film Milliy kino reestriga kiritildi. Unga «madaniy, tarixiy yoki estetik ahamiyatga ega» va AQŞ Milliy kino xavfsizligi kengaşi tomonidan Kongress kutubxonasida saqlaş uçun tanlangan filmlar kiritiladi.

«Oskar» — 1944

Oskar — «Eng yaxşi aktrisa»: Ingrid Bergman

Oskar — «Eng yaxşi dekoratsiya rassomlari»: Sedrik Gibbons, Uilyam Ferrari (dekoratorlar), Edvin B. Uillis, Paul Hulsşinski (dekoratorlar)

Oskar — «Eng yaxşi ikkinçi darajali aktrisa» nominatsiyasi: Angela Lansbury

Oskar — «Eng yaxşi film» nominatsiyasi

Oskar — «Eng yaxşi aktyor» nominatsiyasi: Charles Boyer

Oskar — «Eng yaxşi operator» nominatsiyasi: Joseph Ruttenberg

Oskar — «Eng yaxşi ssenariy» nominatsiyasi: John Van Druten, Walter Reisç va John L. Balderston