Going Vertical

Filmning asosiga qisman sovet basketbolçisi Sergey Belovning «Dvijenie vverx» (2011) nomli avtobiografik kitobi asos bölgan. Kitob 1980-yilda Moskvada bölib ötgan yozgi Olimpiadaning öttiz yilligiga bağişlangan.

Filmda, şuningdek, 1972-yil 5–6-sentyabr kunlari Myunxendagi Olimpiadada sodir bölgan fojia ham aks ettirilgan: falastinlik terrorçilar Isroil olimpiya terma jamoasining 11 aʼzosini otib öldirdilar, şahardagi vaziyat esa çegarasiga yetdi va bu Olimpiada muhitiga öz taʼsirini ötkazdi. Teraktdan keyingi uç kunlik noaniqlikdan söng XX Yozgi Olimpiya öyinlarini töxtatiş va hali tugallanmagan musobaqalarni bekor qiliş xavfi paydo böldi. Ğalabaga intilayotgan va öz kuçini his qilayotgan sportçilar uçun bu katta umidsizlik bölardi. Öyinlar qayta boşlangaç ham, hamma kayfiyati tuşkun edi, final öyin atrofidagi keskinlik esa juda yuqori edi.

Filmni suratga oliş 2016-yil avgust oyida Moskvada boşlandi.

Filmning final öyinni namoyiş etuvçi sönggi sahnalari suratga olişning birinçi kunlarida olingan. Myunxen öyinining tomoşabinlari, reklamalari va boşqa atributlari örniga suratga olişda «xromakey» texnologiyasidan foydalanilgan.

2017-yil may oyida filmning tizer-treyleri çiqdi. 14-iyunda birinçi treyler eʼlon qilindi.

Kinofilmlarni zallarda namoyiş qiliş töğrisidagi yagona federal avtomatlaştirilgan axborot tizimi (EAİS) maʼlumotlariga köra, «Dvijenie vverx» filmining kassa yiğimlari 2018-yil 17-martga kelib 3 milliard rubldan oşdi, bu uni zamonaviy rus kino prokatining tarixidagi eng kassali rus filmiga aylantirdi. Dunyo böylab yiğim taxminan 60 million dollarni taşkil etdi.

2018-yil 5-yanvarda film Latviya, Litva va Estoniya prokatiga çiqdi. 2018-yil 14-yanvardan Germaniya, Avstriya, Belgiya va Lyuksemburg kinoteatrlarida tadbir-prokat boşlandi. Moldovada filmni prokat qilişdan voz keçişdi, lekin voz keçiş sabablarini izohlamadilar. Filmning televizion premyerasi 2019-yil 23-fevralda «Rossiya-1» telekanalida bölib ötdi.

Xitoyda prokat yakunlariga köra film 13 million dollar yiğdi. Filmni 2,5 milliondan ortiq xitoylik tomoşabin kördi. XXR Davlat sport boşqarmasi filmni Olimpiadaga tayyorlanayotgan barça sportçilar uçun majburiy köriş deb eʼlon qildi — «medallar uçun kuraşda ruhni kötariş uçun».

Film rus matbuotida asosan ijobiy şarhlarga sazovor böldi. Hayajonli retsenziyalarni «Argumenty i fakty», «Gazeta.ru», «KG-Portal» naşrlari çop etdi; xotirjam ijobiy baholarni «Novaya gazeta», «Komsomolskaya pravda», Meduza, Esquire, «Film.ru», «Rossiyskaya gazeta», «Trud» va «Afişa» naşrlari berdi. Anton Dolin öz retsenziyasida «Dvijenie vverx» — «birovning individual isteʼdodi yoki jozibasidan köra köproq jamoaviy uyğunlik va hamkorlik bilan ajralib turadigan haqiqiy sport filmi» deb qayd etdi. «Mayak» radiostansiyasining «Sputnik kinozritelya» dasturida Dolin filmni «basketbol haqida haqiqiy blokbaster» deb atadi. Larisa Malyukovaning fikriça, film «Golliwud kölamida suratga olingan, lekin sovet fidoyiligi, internasionalizm va orzulardagi birdamlik şarafiga bağişlangan».

Filmga salbiy munosabatda bölgan kam sonli şarhlovçilardan biri BadComedian obzorçisi (Yevgeniy Bajenov) böldi: u filmni «Miraj na lʼdu» amerikalik filmidan plagiat qilişda va haqiqiy voqealarga mos kelmaslikda ayblagan. Obzor 35 million körişga erişdi va Yuriy Kondraşindan minnatdorçilik oldi.

Film prokatga çiqişidan oldin ham u Vladimir Kondraşinning beva xotini Yevgeniya Kondraşina, Aleksandr Belovning beva xotini Aleksandra Ovçinnikova va Vladimir Kondraşinning öğli Yuriy tomonidan keskin tanqid qilindi. Ularning fikriça, filmning mualliflari ularning şaxsiy hayotiga kirib, bu haqdagi maʼlumotlarni ularning roziligisiz ssenariyga kiritganlar. 2017-yil 19-aprelda Kondraşinlar va Ovçinnikova rejissyor Nikita Mixalkov boşqaradigan «TriTe» studiyasi MÇJ ga Moskva şahridagi Presnenskiy tuman sudiga «şaxsiy hayot haqidagi maʼlumotlarni tarqatişni taqiqlaş» töğrisida daʼvo arizasi berdilar. Sudning 2017-yil 4-sentyabrdagi qaroriga köra daʼvogarlarning talabi rad etildi, çunki sud jarayonida javobgar daʼvo arizasida bayon etilgan holatlarni hisobga olgan holda ssenariyga özgartirişlar kiritgan edi.

2018-yil 10-yanvarda «RBK» media-holdingiga bergan intervyusida «Dvijenie vverx» rejissyori Anton Megerdiçev ular bilan bir neça marta gaplaşganini va suhbatdan keyin ular bir-birlarini tuşunganlari haqida taassurot qolganini, şu bilan birga, ular «nimadir kelişib olganlari» haqida taassurot borligini aytdi. Megerdiçev, şuningdek, film qahramonlariga «tasavvur qiliş mumkin bölgan eng katta hurmat» bilan munosabatda ekanini bildirdi va quyidagilarni aytdi: «„Dvijenie vverx“ni yaratgan birorta odam ham xafa qiliş yoki haqorat qilişni maqsad qilmagan… Aksinça, qahramonlarni yuksaltiriş va jamoadan qahramonlar yaratiş edi, va ular [qarindoşlar bilan] biror aloqa topiş uçun oxirigaça harakat qilişdi».

2018-yil 25-yanvarda Kondraşinlar va Ovçinnikova «Rosbalt» agentligiga bergan intervyusida lenta yaratuvçilari bilan uçraşganlarini tasdiqladilar. Ammo Ovçinnikovaning sözlariga köra, qarindoşlar dastlab ularga bu ssenariyni tasdiqlaşga qarşi ekanliklarini javob berganlar: «Köz yoşlari? Hissiyotlar? Ularga erişdilar. Lekin u yerda tarixiy haqiqat umuman yöq», — dedi Ovçinnikova.

Jurnalist va teleboşlovçi Vladimir Pozner filmni ajoyib deb atadi: «Bu ajoyib kino. Juda yaxşi öynaşgan, aʼlo darajada suratga olingan, lekin asosiysi — aniq haqiqiy odamlar haqida haqiqiy dramatik hikoya va hayot haqiqati bor… Xullas, film ajoyib».

Rossiya Federatsiyasi madaniyat vaziri Vladimir Medinskiy filmni muvaffaqiyatli deb hisoblaydi: «„Dvijenie vverx“ — men uçun, umuman olganda, maʼlum maʼnoda eng muvaffaqiyatli, hatto namunaviy vataniy kino mahsuloti. U rus kinematografining köp yillik ijodiy izlanişlarini yakunlaydi: sovet kinosining buyuk maktabining göyo yöqolgan qadriyatlari va maʼnolariga qaytadi hamda ularni zamonaviy formatda qayta yaratadi».

Rus murabbiyi va basketbol şarhlovçisi Vladimir Gomelskiy filmga nisbatan öz fikrini bildirdi: «Film kuçli ijobiy his-tuyğular uyğotdi. Ha, hamma voqealar öşa davrda bölmagan, lekin bu badiiy film, demak, badiiy töqimaga örin bor. Men uçun yagona narsa asabimni buzdi — Modestas Paulauskas bilan boğliq syujet liniyasi, axir u heç qaçon qoçişni öylamagan va filmda körsatilgandek Vatan xoini bölmagan. Yaxşiki, özi filmni körib, uning yaratuvçilaridan xafa bölmadi. …Filmni ikki marta kördim va ikkinçi marta ham kuraş ruhi va dramaturgiya taassurot qoldirdi».

Film yaratuvçilari bu asar badiiy ekanini, garçi haqiqiy voqealarga asoslangan bölsa-da, köp marta taʼkidlaşgan. Özlarining sözlariga köra, mualliflar ataylab ayrim syujet liniyalari va epizodlarning haqiqatga mos kelmasligiga yoki boşqa vaqtda sodir bölişiga yöl qöygan — buning maqsadi yanada yorqin va hissiy syujet bölgan.

Filmda oxirgi uç soniyaning hisobi Edeşko zarbidan darhol boşlanişi körsatilgan. Aslida, basketbolda, bu haqda öşa nomdagi kitobning «Umidsizlik çuqurligi» bobida aniq aytilgan, vaqt faqat maydondagi öyinçilardan biri, bu holda Aleksandr Belov, töpni olgandan keyingina hisoblana boşlanadi. Aynan u bu uç soniyani öz zarbasiga sarflagan. Agar hisob filmda körsatilganidek olib borilganda, Aleksandrning zarbasi uçun vaqt yetmasdi.

Körsatilgan öyin uslubi zamonaviyroq va 1972-yilda haqiqatda öynalgan usuldan keskin farq qiladi. Xususan, oyoq ostidan zarbalar, tepadan «mixlar», sinib ketgan şçitlar va boşqa köp narsalar ança keyinroq paydo bölgan, ularni nafaqat öşa paytda SSSRda, balki 1976-yilgaça NCAA ham taqiqlagan. Haqiqatda amerikalik basketbolçilar butun öyin davomida atigi 1 ta slem-dank bajarganlar, sovet basketbolçilari esa bitta ham bajarmaganlar.

Vladimir Kondraşin oilasining ssenariyni tanqid qilgani bilan boğliq nizo tufayli murabbiyning familiyasi Garanjin deb özgartirildi. Ssenariy mualliflarining haqiqiy faktlardan jiddiy çekinişi şundan iboratki, göyo Kondraşin öğlini davolaş uçun pul yiğgan (aslida uni davolaşning iloji bölmagan).

Modestas Paulauskas heç qaçon antisovet va rusofob bölmagan hamda SSSRdan qoçişni rejalaştirmagan. Bundan taşqari, SSSR parçalanganidan keyin ham sovet davrini iliq eslagan va heç bölmaganda 2008-yilgaça Kaliningrad viloyatida maktab öquvçilariga maşğulot ötkazgan.

Filmning syujetiga köra, yaqinni yomon köradigan Alʼjan Jarmuxamedov AQŞdagi çiqiş maşğulotida kontakt linzalar haqida biladi. Garçi ular eng yangi işlanma sifatida körsatilgan bölsa-da, aslida linzalar SSSRda 1927-yildan beri işlab çiqarilgan. Jarmuxamedov haqiqatan ham yaxşi körmagan, lekin Myunxen finalida u hali linzasiz öynagan, ularni kiyişni esa keyinroq boşlagan. Bundan taşqari, uning köriş qobiliyati −2,5 bölgan, filmda aytilganidek −4 emas.

Aleksandr Belovning soğliği bilan boğliq muammolar faqat 1976-yilda boşlangan, Myunxen Olimpiadasiga tayyorgarlik vaqtida emas.

Basketbolçilarning xotiralarida Garlemda mahalliy aholi bilan öyin haqida heç qanday eslatma yöq.

Bojxona epizodida sportçilardan birining «Deep Purple» guruhining vinil plastinkalari, aniqroği 1974-yilda çiqqan «Burn» albomi olib qöyiladi.

2018-yil 15-fevralda «Çartova dyujina» mukofoti marosimida filmning yaratuvçilari va aktyorlari «Dvijenie vverx» maxsus nominatsiyasida Rossiya Qahramoni, kosmonavt Sergey Ryazanskiydan mukofot oldilar.

2019-yil 27-yanvarda film 2018-yil uçun «Oltin burgut» mukofotining sovrindori böldi: «Kinodagi eng yaxşi erkak roli» (Vladimir Maşkov), «Eng yaxşi ikkinçi darajali erkak roli» (Kirill Zaytsev), «Eng yaxşi operatorlik ishi» (Igor Grinyakin), «Filmning eng yaxşi montaji» (Pyotr Zelenov, Anton Megerdiçev, Vazgen Kagramanyan), «Eng yaxşi tovuş rejissyorining ishi» (Aleksey Samodelko), «Eng yaxşi vizual effektlar» (CGF studiyasi) nominatsiyalarida.