Grease

«Grease» (ingl. Grease) — Randal Kleyzer rejissyorligidagi musiqiy film bölib, 1978-yilda şu nomli sahna myuzikli asosida yaratilgan. Film öşa paytdagi eng tijorat jihatdan muvaffaqiyatli musiqiy kartina bölib, jahon prokatida taxminan 395 mln dollar daromad keltirdi. 2018-yil holatiga köra, «Grease» AQŞ va Kanada prokatida eng köp kassa yiğgan musiqiy film bölib qolmoqda (188 mln dollar). Kartina «Oltin globus» va «Oskar» mukofotlariga bir neça nominatsiyada tanlangan.

Harakat 1958/59-öquv yili davomida Kaliforniyadagi Rydell High maktabida bölib ötadi. Syujet 1950-yillar filmlariga taqlid qilib va ularni parodiya qilib, turli maktab guruhlariga mansub ösmir Denni Zuko va Sendi Olsson örtasidagi tanişuv va keyingi munosabatlar haqida hikoya qiladi. Ularning özaro his-tuyğulari sinovlardan ötadi, ammo hammasi anʼanaviy happy end bilan yakunlanadi.

Kartina Jon Travolta va Olivia Newton-John uçun yulduzlik maqomini qölga kiritişda yordam berdi. Tanqidçilar musiqiy qismni ijobiy baholadi, ammo syujetning soddalaştirilişi va asarda kötarilgan keskin ijtimoiy masalalarning silliqlanişi, ekranlaştiriş vaqtida çetda qolişi bilan boğliq tanqidlarni bildirdi. Kartina saundtreki Billboard jadvallarida yetakçilik qildi. Filmdagi kompozitsiyalar («Youʼre the One That I Want» va şu nomli «Grease» kabilar) mustaqil maşhurlikka erişdi. Film ekranga çiqqanidan keyin myuzikl sahna körinişlari kartina syujeti va undagi yangi kompozitsiyalarni hisobga olgan holda özgartirildi.

Filmning ekranga çiqişi yoşlar orasida, ayniqsa qiz bolalar örtasida ommaviy isteriya, yaʼni «travoltomaniya» bilan keçdi. Kartina muvaffaqiyatiga köp jihatdan «byudjetli» variantda stereo ovozni ijro etiş imkonini bergan Dolby texnologiyasining keng tarqalişi sabab böldi. Qahramonlarning iboralari kundalik ingliz tiliga kirib bordi, ularning qiyofasi esa 1970-yillar yoşlar modasiga taʼsir körsatdi. Lenta yoşlar va musiqiy film janrining rivojlanişini köp jihatdan belgilab berdi. Ingliz tilli dunyoda «Grease»ning köplab muxlislar klublari mavjud, uni maktab va havaskorlar sahnalarida qöyişadi, muxlislar esa kartina motivlari asosida muntazam uçraşuvlar va kostyumli tomoşalar ötkazişadi.

2020-yilda film milliy boylik deb topildi va Kongress kutubxonasidagi AQŞ milliy film reyestriga kiritildi.

1971-yilda işsiz aktyor Jim Jeykobs va ayollar içki kiyimi sotuvçisi Warren Casey Çikagodagi «Kingston Mines» havaskor teatri sahnasida «Grease» myuzeklini sahnalaştirişdi. Havaskorlar spektaklining barça musiqasini muallif gitarada tanladi. Dastlab atigi ikki tomoşa rejalaştirilgan edi, ammo isteʼdodli taşabbusga eʼtibor qaratildi. «Grease» huquqlarini prodyuserlar Ken Waissman va Maxine Fox sotib oldi. 1972-yilning Sevişganlar kunida şou Nyu-Yorkda davom etdi va bu yerda spektakl töliq muvaffaqiyat qozondi. «Grease» Brodveyda 3388 marta sahnalaştirilib, teatr tarixidagi eng uzoq davom etgan şoular qatoriga kirdi. 1980-yilga kelib barça spektakllarning sборлari va myuzikl huquqlarini sotişdan olingan daromadlar 50 mln dollardan oşdi. Köplab taniqli kino aktyorlari — Richard Gere, Patrick Swayze, Treat Williams, Adrienne Barbeau — karyerasini «Grease» spektakllarida boşlagan.

1976-yil dekabrida prodyuser Alan Carr «Eden» teatridagi «Grease» spektaklini tomoşa qildi. U mamlakatdagi yetakçi ijodiy agentliklardan birining rahbari edi. Uning mijozlari orasida Peter Sellers, Nancy Walker, Marvin Hamlisç va boşqa taniqli sanʼat arboblari bor edi. Myuzikl qahramonlari kabi prodyuser ham Çikagoning çekka hududlaridan çiqqan edi. Kasbiy doiralarda u ğayrioddiy xulqi va başorat qilib bölmaydigan xatti-harakatlari bilan ajralib turardi. Carrni har qanday kompaniyada osongina taniş mumkin edi: u yorqin rangli keng xalatlar kiyib, yorqin sariq limuzinda yurardi. Şoumen va biznesmen odatlari, istalgan bitimning foydaliligiga işontira olişi uçun hamkasblari uni maşhur Barnum bilan soliştirişardi.

Prodyuser birinçi taktlardan boşlab köz öngida kelajakdagi ekranlaştiriş paydo bölganini va kameraning qayerga örnatilişi hamda qanday dialoglarni oliş mumkinligini hisoblay boşlaganini eslagan. Köp ötmay u buni unutdi va spektaklning jozibasiga berildi. Ellik yillar atmosferasi, qöpol gayzer va sodda, aʼloçi maktab qizining munosabatlari juda yaxşi körinardi. Tomoşabinlar asosan öttiz yoşgaça bölgan yoşlar edi — Brodvey uçun unçalik xarakterli bölmagan auditoriya. Turli avlodlar roklari çorrahasida qöyilgan myuzikl, ayniqsa «beybi-bumerlar»ni hayratga solgan maşhurligi ekranlaştiriş muvaffaqiyatli bölişi mumkinligini körsatardi. Yaqinda ekranga çiqqan kam byudjetli «American Graffiti» va «Happy Days» (1974–84) situkomidagi 1950-yillarga nostalgiya ohangi moda edi va hozirgi tomoşabinlarga ham yaqin edi.

Carr darhol huquqlarni sotib oliş uçun zamin tayyorlay boşladi. Maʼlum böldiki, ssenariyga opsionni animator Ralph Bakşi allaqaçon sotib olgan va u myuziklning töliq metrajli multfilm versiyasini suratga olmoqçi bölgan. Ammo öziga xos badiiy qaraşga ega bölgan original rejissyor Bakşi huquq egalari bilan kelişa olmadi. Carr amalga oşirilmagan opsion huquqlari Jeykobs va Caseyga qaytguniga qadar kutişga majbur böldi, şundan söng u ularni 200 ming dollarga sotib oldi. Bu katta xavf edi, çunki u deyarli barça mablağini sarflagan va huquq egalariga bir neça oy davomida bölib-bölib tölagan. Prodyuser loyihani Paramount studiyasiga taklif qildi va uning vakillari dastlabki roziligini bildirdi. Öşa paytda yetakçi myuzikllar Bob Fosse va Stephen Sondheim uslubidagi intellektual nozikliklar bilan boğliq edi, «Grease» esa özining realistik atmosferasi bilan Brodvey anʼanalariga unçalik mos kelmaydigan deb hisoblanardi. Prodyuser realistik ruhni saqlab qolişni maqsad qilib qöydi va studiya hamda hamkorlar bilan muzokaralar olib borayotganda baʼzi oldindan tasavvurlarni yengişi kerakligini tuşundi. Öşa paytda myuzikllarni ekranlaştiriş unçalik istiqboli bölmagan mavzu hisoblanardi va Paramount rahbariyati loyihaga ehtiyotkorlik bilan munosabatda böldi. Ötgan ön yillikdagi «xalq» myuzikli uslubi, yaʼni «butun köça raqsga tuşadigan» uslub, tarix sahifasiga aylanib borardi. Oxirgi kinomyuzikl, AQŞ va Kanada prokatida yaxşi kassa yiğgani, «Funny Girl» (1968) edi. «Lost Horizon» (1973) va «Mame» (1974) kabi maşhur myuzikllarni suratga olişga urinişlar esa juda qimmatga tuşgan kassa muvaffaqiyatsizliklari bilan yakunlandi.

Dastlab Carr suratga olişga özining aktyorlik agentligi mijozlari — «Viva Las Vegas!» filmida birgalikda işlagan Elvis Presley va Ann-Margretni jalb qilmoqçi edi. Ular boş rol uçun nomzod sifatida körilgan edi. Presley/Ann-Margret variant rad etilgaç, Carr boşqa ijroçi qidirib, Jon Travoltaning agenti Robert Stigwood bilan boğlandi. Muhokamadan söng Carr huquqlarning yarmini Stigwoodga sotişga qaror qildi. U musiqa biznesida eng nufuzli mutaxassislardan biri, Bee Gees va Cream guruhlari menejeri, Eric Clapton va Peter Frampton ijroçilarining homiysi edi. Stigwood va Carr ilgari «Tommy» filmida birga işlagan, Carr u yerda kreativ maslahatçi bölgan edi. Stigwood «Survivors» loyihasida tijorat sezgirligini namoyon etdi, öşa kam byudjetli film kutilmagan kassa hitiga aylandi. Carrga potentsial hamkor bilan muzokaralarda barça işontiriş mahoratini işga solişga töğri keldi, çunki öşa paytda Stigwood uçun yaqin kelajakdagi asosiy loyiha «Sgt. Pepperʼs Lonely Hearts Club Band» edi. Şunga qaramay, aynan Stigwood va uning obrösi Paramount Pictures kompaniyasini kartina işlab çiqariş şartnomasini imzolaşga yakuniy köndirdi.

Köp jihatdan xarajatlarni tejaş maqsadida Alan Carr bölajak kartina ssenariysining muallifi bölişga ğayrioddiy qaror qabul qildi. Uning bu sohada heç qanday tajribasi yöq edi, adabiy qobiliyatga ega emas edi va hatto oddiy savodxonlik bilan ham qiynalardi, şu sababli u «punktuatsiyani töğrilaş» uçun hammualliflik qiladigan kişini topdi. Bronte Wouddard uçun bu birinçi film edi, u kino sanoatida faqat kollej yotoqxonasida George Lucas bilan bir xonada yaşagani bilan tanilgan edi. Ssenariy işlab çiqişda Alan Carr myuzikl va «The Rocky Horror Show» filmi motivlaridan foydalangan. Britaniya myuzikli 1973-yilda sahnalaştirilgan va 1975-yilda ekranlaştirilgan. Katta ekranga ötkazilganda «The Rocky Horror Picture Show» ham moslaştirilgan, uning ötkir satirasi örnini tomoşabinni çarçatmaydigan yengil ironiya egallagan. Birinçi variantda ssenariy asl manbadan keskin farq qilar, Carr unda özining maktab tajribasidan foydalangan edi. Harakat Çikagodan Los-Anjelesga köçirildi, Denni Zuko esa benzin quyiş şoxobçasi xodimi böldi. Aktyorlar tarkibi pop-yulduzlardan iborat bölişi kerak edi. Kartinaning markaziy kompozitsiyasi «Grease Lightnin'» ni Beach Boys ijro etişi rejalaştirilgan edi.

Ssenariyning birinçi varianti 1976-yil dekabrida tayyor böldi. Paramount studiyasi boş direktori Barry Dillerga taqdim etilgan loyiha taşqi körinişi bilan kelajakdagi muvaffaqiyatsizlikning barça belgilariga ega edi. Diller Carrni uning provokatsion xulqi va ğalati odatlari uçun hamişa yoqtirmasdi, ammo bu safar uning norozi bölişiga haqiqiy asoslar bor edi. Loyiha ravşan xom edi, aktyorlar tarkibi tartibsiz tanlangan, ssenariy yetarliça işlanmagan, mualliflik huquqlari egalari bilan muzokaralar ötkazilmagan edi. Şunga qaramay, bu ğoyaning aniq tijorat salohiyati bor edi va unga yaşil çiroq yoqildi. Kinostudiya avvalo ssenariyga özgartirişlar kiritişni talab qildi. Qahramonlarning qöpol tili, jinsiy aloqa va giyohvand moddalar haqidagi dialoglar kontekstlari qabul qilinadigan reyting uçun yumşatildi va qayta işlandi. Aktyorlar tanlangandan keyin ayrim özgarişlar kiritildi. Harakat vaqti ham biroz özgartirildi: myuzikldagi voqealar 1959–1960-yillarda bölib ötadi, filmda esa harakat vaqti aniq körsatilmagan, ammo ayrim belgilariga köra ekrandagi voqealar 1958–1959-yillarga töğri keladi.

Odatda kino sanoatida teatr sahnasidagi şou töxtagunga qadar kutiladi va şundan keyingina uni ekranlaştirişga ötiladi. «Grease» bilan hammasi boşqaça böldi, çunki myuzikl zallarni barqaror töldirişda davom etardi. Hali prodakşn bosqiçida ham Paramount Pictures vakillari va Brodveydagi myuzikl huquqlari egalari Ken Waissmann va Maxine Fox kartinaning prokati qaçon boşlanişi haqida uzoq bahslaşdilar. Paramount 1977-yilda ekranga çiqarişni rejalaştirgan edi, qarama-qarşi tomon esa qaror qabul qilişni çözardi. Tomonlar uçraşuvlari qattiq janjallarga aylanardi, şundan söng murosa izlanardi. Nizoni Amerika teatr arboblari gildiyasi hal qildi. Paramount nomidan Barry Diller prokatga çiqarişni bir yilga, 1978-yil yozigaça keçiktirişga rozi böldi. Gap şundaki, studiya vakillari kartina yaratuvçilarining optimizmini baham körmasdi. Katta kassa muvaffaqiyatiga umid qilmay, ular zaif prokat teatrdagi tomoşabinlar soniga ham taʼsir qilişidan qörqişardi. Muddatlar böyiça qaror Carrni köngli qolişiga sabab böldi, çunki unga yana bir yil ssenariy uçun opsion tölovini tölaşiga töğri kelardi.

Prokatga çiqarişning keçiktirilişi kartina yaratuvçilariga aktyorlarni tanlaş uçun yetarli vaqt berdi. Presley va Ann-Margret bölajak loyihada iştirok etişdan boş tortgaç, Paramount vakillari boş erkak rolining ijroçisi sifatida «Happy Days» dan taniş Henry Winklerni körib çiqişdi. Uşbu situkomda 1950-yillar hayotini aks ettirgan eng maşhur qahramon Fonzie Winkler tomonidan ijro etilgan va u Zukoga yaqin edi — ham velosipedçi, ham gayzer. Carr va Stigwoodning studiya fikriga qöşilmaganlari xursandçiligiga, Henry muloyimlik bilan taklifni rad etdi, u Zuko Fonziga juda öxşaşligini va tomoşabinlar uçun Winkler obrazi allaqaçon barqaror ravişda Fonzi bilan boğlanganini aytdi.

Jon Travoltani Carr Gabe Kaplanning televizion komediya şousida körgan edi. Aktyor karyerasining eng boşida «Grease» teatr spektaklida öz kuçini sinab körgan edi. 18 yoşli Travolta Brodvey spektaklida Doodi ikkinçi darajali rolini tanlov orqali olgan va u bilan yaxşi taniş edi. Stigwood öşa paytdayoq isteʼdodli yigitga eʼtibor bergan edi. Şundan keyin aktyor bir neça televizion şoularda körindi, jumladan, maşhur «Welcome Back, Kotter» dasturida va televideniyada obrö orttirdi. 1970-yillar örtalarida u Carrning mijozlaridan biriga aylandi va Stigwood bilan uç film uçun şartnoma tuzdi. Travolta uçun «Grease» töliq metrajli filmda birinçi boş rol debyuti bölişi mumkin edi, ammo suratga oliş boşlanişi keçikdi. Şu tufayli Jon «Saturday Night Fever» filmida suratga tuşişga ulgurdi. Jon Badhamʼning uşbu musiqiy kartinasi 1977-yilda prokat yetakçisiga aylandi va tezda yoşlar orasida kult maqomini oldi. Yoş aktyorning muvaffaqiyati keyingi kartinani ilgari surişga ham katta hissa qöşdi.

Rozi bölişdan oldin Travolta ikki şartni qöydi. U jozibali qora soçli, yoş Elvis Presley yoki Rock Hudson kabi isyonkor qiyofada çiqişini bildirdi. Denni Zukoning myuzikldagi qöşiqlari yetarli emas edi, şuning uçun prodyuserlar bu qahramonning qöşiq qismi kengaytirilişiga rozi bölişdi. Xususan, Carr aktyorga darhol myuzikldagi eng «jöşqin» raqamni, «Greased Lightnin'» rok-n-roll qöşiğini berişni vaʼda qildi.

Yangi kartinaning maşqlari allaqaçon boşlangan edi, boş rol uçun aktrisa qidiruvi esa davom etardi. Casting yordamçilari juda köp nomzodlarni körib çiqişga majbur böldi. Carrie Fisher ovoz qobiliyati yöqligi sababli mos kelmadi. Marie Osmond prodyuserlar fikriça, ekrandagi şerigi Travoltaga taşqi körinişi jihatidan juda öxşardi, keyinçalik esa ssenariyni öqib, boş qahramonning oxirgi qismdagi transformatsiyasi haqida bilib, rolni özi rad etdi. Susan Dey Henry Winkler bilan juftlik uçun tanlangan edi va uzoq vaqt birinçi nomzod bölib turdi, ammo uning agenti oxir-oqibat taklifni rad etib, aktrisa ösmir rollaridan ösib ketganini aytdi.

Bir Gollivud ziyofatida Carr tasodifan avstraliyalik estrada yulduzi Olivia Newton-John bilan uçraşdi va u «butunlay mahliyo» böldi. Alan rolni unga sinovsiz berişga tayyor edi, ammo qöşiqçini jalb qiliş unçalik oson keçmadi. Travoltaning eslaşiça, bu XXI asrda Taylor Swiftni suratga yozdiriş bilan bir xil darajada qiyin bölgan. Olivia, mustahkam ijroçi sifatida, qöşiqçi sifatida allaqaçon 3 ta Grammy mukofotiga ega edi. 1970-yilda u kinoda sinovdan ötdi va «Tomorrow» britaniyalik musiqiy filmida debyut qildi. Kartina prokatda muvaffaqiyatsizlikka uçradi va şunday qattiq tanqidiy şarhlar oldi, aktrisa uning musiqiy karyerasiga qaytarib bölmas taʼsir körsatişidan qörqdi. Newton-John London New London Theatreʼda Richard Gere boş rolda ijro etgan «Grease» spektaklini tomoşa qilişga ulgurdi va çuqur taassurot oldi. Olivia özining vokal maʼlumotlariga işonardi, ammo aktyorlik mahorati borasida juda şubhalanardi. U Sendi Dombrovski rolini qanday uddalaşini tasavvur qila olmasdi. Prodyuserlarga uni köndiriş uçun uzoq vaqt kerak böldi.

— Men-ku avstraliyalikman.

— Sendi ham avstraliyalik böladi.

— Menga yigirma sakkiz yoş, men juda kattaman.

— Filmda hamma katta. Bu komediya.

— Agar Jon Travolta bilan işim yurişmasa-chi?

— Siz u bilan uçraşasiz. U jozibaning özi.

— Qöşiqlar menga unçalik yoqmayapti.

— Film uçun yangi asosiy kompozitsiya yoziladi.

Işonçni ssenariy bergan edi, unda Olivia özining Sendi qahramoni bilan qarindoşligini sezdi. Şunga qaramay, Olivia özi sinovlarni talab qildi va ularni muvaffaqiyatli ötdi. Aktrisa şerigi bilan teng haqiqat talab qildi. Jon Travolta Olivia bilan birgalikda sinovlardan ötgaç, uning vokal maʼlumotlari va taşqi körinişini rol uçun ideal deb hisoblab, butunlay mamnun böldi. Şundan keyin ssenariyga biroz özgartiriş kiritişga va qahramonning sezilarli aksentini u Avstraliyadan kelganligi bilan izohlaşga töğri keldi.

Stigwoodga xos bölganidek, u kartina jamoasini tajribaga emas, asosan sezgiga tayanib yiğardi. Birinçi bölib jamoaga Patricia Birch jalb qilindi, u myuzikl uçun raqs raqamlarini sahnalaştirgan edi. Kartina 29 yoşli rejissyor Randal Kleyzer uçun töliq metrajli kinodagi debyut böldi, u Travolta bilan «Welcome Back, Kotter» şousida işlagan edi. Bundan oldin Kleyzer mustaqil ish bilan faqat «Family» serialining bir neça epizodini suratga olgan rejissyor sifatida tanilgan edi. Işlab çiqarişdagi öz rolini keyinçalik rejissyor şunday taʼriflagan: «Men Carrning işçi asalarisi edim». Xoreograf Patricia Birch bir neça yirik teatr spektakllarida iştirok etgan va «Tony» mukofotiga törtta nominatsiyaga ega edi, ammo katta ekranda bu uning uçun atigi ikkinçi tajriba edi. Faqat operator Bill Butler «Jaws» va «One Flew Over the Cuckoös Nest» kabi kartinalarda işlaganidan keyin allaqaçon tan olingan yulduz hisoblanardi.

Maktab öquvçilarining ijroçilari yoşiga kartinada juda erkin munosabat bildirildi, bu esa aktyorlarni tanlaş jarayonining murakkabligi natijasi edi. Jamie Donnelly (Jen) suratga oliş boşlanganda 31 yoşda edi. Ayollar guruhi «Puşti xonimlar» yetakçisi Betti Rizzo roli 34 yoşli Stockard Çanningga tegdi. Dastlab Betti rolini Lucie Arnaz ijro etişi kerak edi, ammo onasi Lucille Ballning talabiga köra u sinovga kelmadi. Carrning sözlariga köra, Ball şunday degan: «Men kinostudiyaga egalik qilaman, qizim uçun qanday sinov?». Bunga Carr javoban: «Sinov yöq — rol yöq» dedi va rol Stockard Çanningga berildi. Dinah Manoff (Marty) myuzikl asl tarkibidan rolni filmda ham olgan yagona aktrisa böldi. Yoşdagi farq ayniqsa ança yoş erkaklar tarkibi fonida yaqqol sezilardi. Travoltaga atigi 24 yoş edi. 19 yoşli Lorenzo Lamas esa kinodagi birinçi jiddiy rolini ijro etdi. Sinovlarda operator Carrning eʼtiborini Çanningning közlari atrofidagi sezilarli ajinlarga qaratganida, prodyuser tezda «yeçim topdi». «Biz senga sepkillar çizamiz, bu seni yoşartiradi», — dedi Carr, grimyordan jigarrang tonal qalam olib, aktrisa yuziga nuqtalar qöyişni özi boşladi. Alan orqasini ögirişi bilan Stockard tezda hammasini öçirib taşladi.

Carr doim kartinada amalga oşirişga harakat qiladigan ğayrioddiy ğoyalarga boy edi. Ikkinçi darajali rollar uçun u eski maktab komediya aktyorlari Edd Byrnes, Sid Caesar va Joan Blondellni jalb qildi, garçi ularning imkoniyatlari faqat qisman işga solingan edi. Ular öqituvçi rollarida ğalati tanlov edi, kartinada nostalgik ohang yaratiş uçun paydo bölişgan va qisman özlarining eski rollarini parodiya qilişgan. Oxirgi daqiqagaça Carr kamida kiçik kamyo roli Elvis Presleyga berişni xohlardi, ammo «Qirol» 1977-yil avgustida vafot etdi. Qiz bolalar orzularida paydo böladigan Teen Angel qahramonini «Beach Party» filmlari seriyasidan taniş Frankie Avalon ijro etdi. Yana bir ğayrioddiy ğoya jismoniy tarbiya öqituvçisi Calhoun rolini «Deep Throat» porno filmi yulduzi Harry Reemsga beriş edi. Ammo 1970-yillarda ijodiy erkinlik hali unçalik uzoqqa bormagan edi va bu jasur taşabbusni Paramount studiyasi töxtatdi. Rolni Sid Caesar oldi. Carr Reemsga öz mablağlaridan 5000 dollar jarima tölaşga majbur böldi.