High Noon

# Aynan peşinda

*Aynan peşinda* (ingl. *High Noon*) (1952) — rejissyor Fred Zinnemanning qora-oq vesterni. Jon V. Cunninghamning «Qalay yulduz» (ingl. «The tin star») hikoyasiga asoslangan.

U «Oskar» mukofotining törtta sovrinini oldi, jumladan eng yaxşi erkak roli uçun (Gary Cooper). 1989-yilda AQŞ Kongress kutubxonasining Milliy kinoreestriga «madaniy, tarixiy va axloqiy jihatdan muhim» deb kiritildi. Vesternning klassikasi deb tan olingan.

Film «real vaqt»da suratga olingan, yaʼni tomoşabinlar syujetning har bir daqiqasini qahramonlar bilan birga boşdan keçiradi.

Karl Forman özi asl ssenariy yozganini aytgan, lekin prodyuser Stanley Kramer uning 1947-yilda naşr etilgan Jon Cunninghamning «Qalay yulduz» hikoyasi bilan öxşaşligini payqab, hikoya huquqini sotib olgan. Biroq Kramerning bevasi Formanning sözlarini rad etib, ssenariy hikoyaning ekranlaştirilişi ekanini aytgan.

Dmitriy Tyomkin filmga nafaqat musiqa, balki «The Ballad of High Noon» qöşiğini ham yozgan (sözlari Ned Vaşingtonniki), u öşa davrning eng maşhur qöşiqlaridan biriga aylangan.

Film «qizil xavf» va Koreya uruşi davrida yaratilgan, bu mualliflarga katta taʼsir körsatgan (çunki Forman bir paytlar kommunistik partiya aʼzosi bölgan). Suratga oliş 1951-yil oxirida ötkazilgan. Suratga oliş paytida Karl Forman Gollivudning Qora röyxatiga kiritilgan va Kramer uning ismini titrlardan olib taşlagan (bu Formanning «Oskar»ga nomzod bölişiga tösqinlik qilmagan).

Suratga oliş asosan 1951-yil yozining oxirida Kaliforniyada ötkazilgan. Şahar çerkovining taşqi körinişi Kaliforniya ştatidagi Tuolumne okrugidagi Sankt-Iosif çerkovi. Jeymstaundagi (Kaliforniya ştati) «Sierra Railroad» temir yöli, hozir «Railtown 1897 State Historic Park» nomi bilan tanilgan, turli filmlar va şoular uçun tez-tez suratga olingan.

Fred Zinnemann filmni rangga böyaşga qarşi kuraşgan, lekin uning vafotidan keyin bu ish Ted Turnerning kompaniyasi tomonidan bajarilgan.

Kinodagi eng esda qolarli kadrlardan biri: kamera kötarilib, böm-böş köçani va uning örtasidagi ojiz boş qahramonni körsatadi.

Boş erkak rolga Gregory Peck, Charlton Heston, Marlon Brando va Montgomery Clift taklif qilingan, lekin ularning hammasi rad etgan (Peck buni öz karerasidagi asosiy xato deb hisoblagan). Oxir-oqibat Will Kane rolini Formanning yaqin dösti Gary Cooper ijro etgan. Aktyor qonaydigan yara, bel va son oğriğidan aziyat çekkan, hatto final otişmasida suratga tuşişni ham istamagan, lekin baribir dublyordan voz keçgan.

Kane xotini rolini ijro etgan Grace Kelly rejissyor tomonidan Brodveyda bölmagan spektaklda payqalgan. Prodyuserni Cooper bilan Kelly örtasidagi katta yoş farqi (mos ravişda 50 va 21 yoş) bezovta qilmagan.

Film aktyor Lee Van Cleefning kinodagi debyut ishi böldi. Kramer unga Harvey Pell rolini taklif qildi, agar u burun şaklini özgartiriş operatsiyasiga rozi bölsa, toki juda tahdidli körinmasin. Lekin Van Cleef rad etib, Jack Colby rolini oldi — bu uning karerasidagi yagona sözsiz rol böldi.

Film 1952-yil 24-iyulda ekranga çiqdi va prokatda muvaffaqiyatli böldi: 750 000 AQŞ dollari byudjet bilan jahon kassasi 18 000 000 dollarni taşkil etdi.

«Aynan peşinda» MakKarti davrining Amerika jamiyati allegoriyasi sifatida qabul qilindi. Vesternlar yulduzi John Wayne, senator McCarthyni qöllagan, filmni tanqid qilgan va 1971-yilda uni «men butun umrim davomida körgan eng noamerikaça narsa» (the most un-American thing Iʼve ever seen in my whole life) deb atagan. Qarşilik körsatganlar orasida rejissyor Howard Hawks ham bor edi, u şunday degan: «Men yaxşi şerif şaharda boşi uzilgan tovuqdek yugurib, yordam söramasligini öylardim» (I didnʼt think a good sheriff was going to go running around town like a çicken with his head off asking for help). Hawksning John Wayne boş rolda ijro etgan «Rio Bravo» vesterni Zinnemann filmiga javob sifatida suratga olingan.

Kino tarixçisi va nazariyotçisi André Bazin filmning rejissyori vesternga «mazmunga muhtoj şakl» sifatida yondaşganini va «taʼsirli axloqiy dramani kadr qurilişining estetizmi bilan birlaştirganini» taʼkidlagan. Sovet Ittifoqida film «şaxsga siğiniş»ni uluğlagani uçun tanqid qilingan.

David Bishop, pasifist Amyning orqadan odamni otiş haqidagi mavhum qarori «pasifizmni uyğun tanazzulga taşlaydi», deb hisoblagan. Alfred Hitçcock esa Kelly öyinini «juda siçqonsimon» deb topgan va uning haqiqiy isteʼdodini faqat sönggi filmlarida namoyon etganini aytgan.

Hozirda «Aynan peşinda» tarixdagi vesternning eng yaxşi namunalaridan biri hisoblanadi. Filmning yuqori bahosi Rotten Tomatoes saytidagi 95 % reytingda körinadi. 1989-yilda kartina AQŞning Milliy kinoreestriga madaniy, tarixiy yoki estetik ahamiyatga ega deb kiritildi. 2007-yilda Amerika kino instituti uni barça davrlarning eng buyuk filmlari röyxatida 27-öringa qöydi, bir yil ötib esa John Fordning «Izlovçilar»idan keyin barça davrlarning eng yaxşi vesterni deb tan oldi.

«Aynan peşinda» bir neça AQŞ prezidentining sevimli filmi bölgan: Dwight Eisenhower, Bill Clinton va Ronald Reagan. Ular filmni Oq uyda tomoşa qilişgan va özlarini Will Kane bilan boğlaşni yoqtirişgan: burçning kuçli tuyğusiga ega, köpçilik fikriga qarşi borişdan qörqmagan inson.

1966-yilda «Four stars» telekanali «The Clock Strikes Noon Again» («Soat yana tuşda uradi») nomli pilotni filmning 20 yil ötgandan keyingi davomi sifatida Peter Fonda va Katy Jurado bilan işga tuşirmoqçi bölgan. Biroq u heç qaçon körsatilmagan.

2000-yilda TBS boş rolda Tom Skerritt bilan remeyk suratga oldi.

Ikki yil ötib çiqqan «Serebryanaya jila» («Silver Lode») filmining syujeti «Aynan peşinda» syujetidan deyarli köçirilgan.

«Peşin» syujeti «Simpsonlar» multserialining bir qismida parodiya qilingan.

1981-yildagi, Sean Connery iştirokidagi «Çujbina» («Outland») filmi syujetining öxşaşligi tufayli «Aynan peşinda» bilan soliştiriladi.

Film «Sopranolar oilasi» mafiya serialiʼda tez-tez tilga olinadi. Tony Soprano Kane xarakterini inson qanday bölişi kerakligining namunasi sifatida keltiradi: yuksak axloqli va matonatli.

Rus mini-serialidagi «Rodina zhdyot» («Vatan kutadi») filmi nomi rejalaştirilgan terakt oldini olişga yordam bergan.

1989-yilda film AQŞ Kongress kutubxonasining Milliy kinoreestriga kiritilgan.

«Golden Globe» (1953):

Eng yaxşi erkak roli (drama) (Gary Cooper)

Eng yaxşi ikkinçi reja ayol roli (Katy Jurado)

Eng yaxşi operatorlik ishi (Floyd Crosby)

Filmga eng yaxşi musiqa (Dmitriy Tyomkin)

«Oskar» (1953):

Eng yaxşi erkak roli (Gary Cooper)

Eng yaxşi montaj (Elmo Williams va Harry Gerstad)

Eng yaxşi qöşiq (Dmitriy Tyomkin va Ned Vaşington)

Eng yaxşi musiqa (Dmitriy Tyomkin)

Nyu-York kino tanqidçilari tögaragi mukofoti (1953):

Eng yaxşi film (drama)

Eng yaxşi rejissyor (Fred Zinnemann)

«Oskar»

Eng yaxşi film

Eng yaxşi rejissyor (Fred Zinnemann)

Eng yaxşi moslaştirilgan ssenariy (Karl Forman)

«Golden Globe»

Eng yaxşi film (drama)

Eng yaxşi ssenariy (Karl Forman)

Ayollar orasida eng istiqbolli debyut (Katy Jurado)

100 yil içidagi 100 eng buyuk kino yulduzi — erkaklar röyxatida 11-örin (Gary Cooper)

100 ta eng yaxşi film — 33-örin (1998) va 27-örin (2007)

100 ta eng yaxşi sarguzaşt filmi — 20-örin

100 ta eng yaxşi qahramon va yovuz qahramon — qahramonlar röyxatida 5-örin (Will Kane)

100 ta eng yaxşi qöşiq — 25-örin (The Ballad of High Noon)

Eng yaxşi musiqa — 10-örin

100 ta eng ilhomlantiruvçi film — 27-örin

10 ta eng yaxşi vestern — 2-örin