Hussar Ballad

«Gusarskaya ballada» filmining dramaturgik asosi Aleksandr Gladkovning 1941-yil bahorida yozilgan qahramonona komediyasi «Davno-davno» böldi. Şu yilning avgust oyida xuddi şu nomdagi radiospektakl tayyorlandi; keyinçalik pyesani Leningrad komediya teatri, Markaziy Qizil Armiya teatri va Moskva drama teatri sahnalaştirdi. Eldar Ryazanovning xotirlaşiça, u 1944-yilda Qizil Armiya teatri sahnasida «Davno-davno» spektaklini körgan va Şura Azarova rolini ijro etgan Lyubov Dobrjanskaya, Kutuzov obrazini yaratgan Aleksandr Xoxlov hamda boşqa aktyorlar öyinidan taʼsirlangan. Ön yetti yil ötib, rejissyor Gladkovning pyesasini birinçi marta öqidi va asar «juda yirik şoir» tomonidan yozilgan, «ajoyib sheʼrlar, jonli, sözlaşuv tilidagi, aforistik» deb xulosa qildi. «Mosfilm» studiyasining Ikkinçi ijodiy birlaşmasi rahbari Ivan Pyryevning qöllab-quvvatlaşiga erişgan Ryazanov gladkovça komediyani ekranlaştirişga qaror qildi; dramaturg Leonid Zorinning maslahati bilan asar «Gusarskaya ballada» deb nomlandi.

Ssenariy yaratiş tarixi juda ziddiyatli böldi: teatr asarini sezilarli darajada qayta işlaş va uning sheʼriy tilini saqlab qoliş zarur edi. Ryazanovning versiyasiga köra, u pyesani «kino tuzatiş» qiliş taklifi bilan murojaat qilgan Gladkov bu ğoyaga xayrixoh munosabatda bölib, bir oy içida — 1961-yil iyulgaça — qisqartirişlar kiritiş va yangi sahnalarni harakatga qöşişga vaʼda bergan. Şu bilan birga, ijodiy birlaşma direktori Yuriy Şevkunenko Ryazanovni haddan taşqari yuqori umidlardan ogohlantirgan va 1942-yilda Sverdlovskda «Davno-davno» spektakli qöyilganda, u yerda Qizil Armiya teatri evakuatsiya qilingan truppa joylaşgan edi, «hamma pyesani Gladkov yozmagan, degan fikrga kelgan», deb aytgan. Şevkunenkoning sözlariga köra, spektakl rejissyori Aleksey Popov komediya muallifi bilan boğlanib, sheʼriy matnga özgartirişlar kiritmoqçi bölganda, Gladkov «qayerga yaşirinib ketgan». Truppada bu dramaturg 1940-yilda Lenin kutubxonasidan noyob kitoblarni öğirlagani uçun qisqa muddatga qamalgan va begona qölyozmani qamoqxonadan olib çiqqan, degan taxmin paydo bölgan. Bu gipotezani ham şu pyesadan oldin ham, keyin ham Gladkov sheʼriy asarlar yozmagani haqidagi miş-mişlar qöllab-quvvatlagan.

Ryazanovning sözlariga köra, keyingi voqealar Şevkunenkoning xavotirlarini tasdiqladi: Gladkovni uning şahardagi kvartirasida yoki Leningraddagi tanişlari orasida topişga urinişlar muvaffaqiyatsiz tugadi; u telefon qönğiroqlariga javob bermadi va qoldirilgan xatlarga munosabat bildirmadi. Ssenariy ustida işlaş muddati tugagaç, rejissyor özi pyesani qayta yozişga kirişdi: dialoglarni qisqartirdi, nasriy sahnalarni «sheʼriy qatorga» «ögirdi» — jami sakkizta yangi epizod kiritildi. Ssenariy studiya badiiy kengaşi aʼzolariga taqdim etildi va ular uni heç qanday izohsiz qabul qilişdi. Komediya muallifi 1961-yil dekabrida paydo böldi va tayyor kinodramaturgik asarni öqib çiqqaç, asl matndagi özgarişlarga eʼtirozi yöqligini bildirdi. Şu paytning özida u «Mosfilm» bilan imzolangan şartnomaga qöl qöydi, unda «Aleksandr Gladkovning ssenariysi Eldar Ryazanov iştirokida» deb yozilgan edi. Ön beş yildan söng Gladkov «Adabiyot masalalari» jurnalida «Xotiralar — ötmişga derazalar» maqolasini eʼlon qildi, unda «Davno-davno» pyesasini yaratiş tarixini batafsil bayon etdi («Men yambik misralarni nafaqat xonamda, stol oldida, balki hamma joyda yozardim: nonvoyxonada, metroda…»), şuningdek, «Gusarskaya ballada»dagi Ryazanov bilan birgalikdagi ishi haqida gapirib berdi: «U meni sheʼriy dialogni qayta yozişga majbur qildi va öz maqsadiga erişdi». Rejissyor kinoya bilan qayd etganidek, «buni men aynan unga erişa olmadim. U [Gladkov] öldiroladigan darajada turib oldi va bir satrini ham qayta yozmadi».

2016-yilda Gladkovni himoya qiliş uçun Konstantin Bogomolov çiqdi, u «Davno-davno» pyesasining mualliflik bahsi bilan boğliq hikoyani 1942-yilda Sverdlovskda tuğilgan afsona deb atadi. Bogomolovning sözlariga köra, Gladkov butun umri davomida sheʼr yozgan. Dramaturgning kundaliklaridan maʼlum bölişiça, Şura Azarova va leytenant Rjevskiy haqidagi komediyani Boris Pasternak hali birinçi sahnalaştirişlardan oldin öqigan; uning matnidan Ariadna Efron ham xabardor bölgan. Bogomolov Ryazanovning Şevkunenkoga tayangan xotiralarida faktik noaniqliklarni ham topgan: 1940-yilda Gladkov haqiqatan ham kitob öğirligida ayblangan, biroq u qamoqqa uruşdan keyin tuşgan, öşa paytda «Davno-davno» spektakli mamlakatning bir neça teatrida sahnalaştirilgan edi; öşa vaqtga kelib esa boşqalarning pyesasini özlaştiriş «allaqaçon keç edi». Bogomolovning sözlariga köra, «Ryazanov buning hammasini osongina bilişi mumkin edi. Ammo baʼzan hayotiy yukni, ayniqsa u begona bölsa, taşlab ketiş juda qiyin».

Film suratga oliş oldidan tayyorgarlik bosqiçida Ryazanov aktyorlarni tanlaşga kirişdi. Leytenant Rjevskiy rolini Vyaçeslav Tixonov, Aleksandr Lazarev, Yuriy Yakovlev va Sergey Yurskiy sinab kördilar. Yurskiyning kinosinovlari rejissyorga eng işonçli tuyuldi, biroq «Mosfilm» direktori Vladimir Surin ham, Ivan Pyryev ham aktyorning «çiroyli emasligi» sababli bu nomzodni rad etişdi. Ryazanov Pyryevning taklifiga rozi bölib, Rjevskiy rolini Yuriy Yakovlevga berişga majbur böldi — ijodiy birlaşma rahbarining sözlariga köra, unda kerakli tip bor edi: «Çiroyli, baland böyli, öynoqi — haqiqiy gusar!»

Şuroçka Azarova rolini tanlaş qiyin böldi, çunki qahramonda gusarlik ğayrati va aristokratik nazokat uyğunlaşişi kerak edi; bundan taşqari, raqsga tuşiş, qiliçbozlik qiliş va otda çopiş qobiliyati ham talab qilinardi. Rejissyor rejasiga köra, ijroçi yoş körinişi va şu bilan birga maʼlum sanʼat tajribasiga ega bölişi kerak edi. Sinovga taklif qilingan aktrisalar orasida Lyudmila Gurçenko ham bor edi, u Vyaçeslav Tixonov bilan birga epizod ijro etgan. Gurçenko «kastingda» optimal şaklda emas edi; keyinçalik aktrisa öşa sinov umrining eng yaxşi sinovi bölmaganini tan oldi. Badiiy kengaş Alisa Freyndlix nomzodini ham rad etdi, garçi uning sinovi «juda yorqin» deb topilgan bölsa-da; rad etiş sababi nomzodning taşqi qiyofasi böldi — rejissyorning sözlariga köra, «gusar kostyumi va grimiga qaramay, aktrisada xiyonatkor darajada ayollik bor edi». Xuddi şu sababga («juda ayollik figura») köra Svetlana Nemolyaeva nomzodi ham çetlaştirildi. Natijada Şuroçka Azarova rolini sport qurilişiga ega GITIS uçinçi kurs talabasi Larisa Golubkina tasdiqladi; uning ijodiy tajribasi yöqligi örganişga qobiliyati va rejissyor ğoyalarini tez ilğaşi bilan qoplangan edi.

Feldmarşal Kutuzov rolini Ryazanov «Karnaval keçasi» filmida u bilan birga işlagan Igor Ilinskiyga taklif qildi. Dastlab bu ğoyaga Ilinskiy ham, u «bunday kiçik rol» özi uçun jiddiy emas deb hisoblagan, ham «Mosfilm» direktori Vladimir Surin qarşilik körsatdi — u qömondon obrazini komik aktyor ijro etsa, u «obrösizlanadi» deb aytdi. Ryazanov köriniş uçun boşqa aktyorlar bilan sinovlar ötkazdi, 1962-yil bahorining boşida esa «ketayotgan tabiat» şaroitida Kutuzov-Ilinskiy iştirokidagi epizodni suratga oldi. Qor erigaç, rejissyor studiya rahbarlarini faktga duç keltirdi: tanlov qilingan, ijroçini almaştiriş endi mumkin emas edi.

Aktyorlar Antoni Xodurskiy va Vladimir Şiryaev «Gusarskaya ballada»ga «tanlovsiz» tuşdilar. Xodurskiy Qizil Armiya teatri spektaklida graf Nurin rolini öynagan edi va Ryazanov uni taklif qilganda, aktyorga rolga kirişiş kerak bölmasligini bilgan. Şiryaevning ekzotik taşqi qiyofasini film yaratuvçilari «Mosfilm» koridorida körişdi va unga sinovsiz ispan leytenanti Vinsento Salgari obrazini ijro etişni taklif qilişdi.

Suratga tayyorgarlik paytida rejissyor va operator oldida kelajakdagi kartinada şartli va haqiqiy nisbati qanday bölişi masalasi turdi. Asar qahramonlari (ham pyesada, ham ssenariyda) sheʼrda dialog olib boradilar va fikr hamda his-tuyğularni uzatişning bu teatr uslubi butafor dekoratsiyalarda suratga olişni taqozo qilardi. Biroq Ryazanovning öz eʼtrofiga köra, u spektakl-filmni yaratişni umuman xohlamagan; rejissyor sheʼriy ohangni saqlab qolib, aynan «film, dinamik tomoşa» suratga olişni, tabiiy sahnalardan maksimal foydalanişni istagan.

Tayyorgarlik bosqiçida film yaratuvçilar «rus manzarasi» taʼrifiga mos keladigan joy, şuningdek, syujetga köra nafaqadagi mayor Azarov va uning jiyani Şura yaşaydigan mulkni qidirdilar. Ryazanov keyinçalik eslaşiça, mulk izlaş uzoq davom etgan, çunki XX asr örtalariga kelib Moskva atrofida kiçik «zodagonlar uyalari» deyarli qolmagan edi. Oxir-oqibat tanlov Moskva viloyatining Dmitrov tumanida joylaşgan Udino mulkiga tuşdi. U XVII asrda asos solingan va ötmişda bir neça bor egalarini almaştirgan (ularning orasida knyaz Ivan Vyazemskiy va Moskva harbiy gubernatori Yuriy Dolgorukov ham bor edi). 1960-yillarga kelib yoğoç barin uyi allaqaçon yöq bölib ketgan, ammo kiçik Pokrov çerkovi, loy bilan qoplangan hovuz va yoğoç qayin xiyobonlari saqlanib qolgan edi. Film rassomlari Mixail Bogdanov va Gennadiy Myasnikov çerkov içida Azarovlar uyining interyerlarini yaratdilar, boğda esa haykallar örnatib, gulzorlar barpo etdilar. Suratga olişdan oldin hovuz tozalandi. Jang sahnalari Udino mulki yaqinida joylaşgan Poppovka qişloği atrofida suratga olindi. Kinoguruh aʼzolari «Beryozka» dam oliş uyida joylaşdi, u «Yoş gvardiya» naşriyotiga tegişli edi. Filmning bir qism epizodlari Valuevo mulkida suratga olindi.

Ryazanovning teatr mizansenalarini va kinematografik «tabiiy» kengliklarni bitta filmda birlaştirişga bölgan öziga xos tajribasi hammasi bilan ham muvaffaqiyatli çiqmagan, deb hisoblaydi kino tanqidçisi Neya Zorkaya. Uning fikriça, «kinokomediya öyin va haqiqat örtasida yölning yarmida töxtab qolgan». Şu bilan birga Zorkaya film yaratuvçilarining tabiatda işlaş mahoratini yuqori baholagan:

Qayinzorlar, ötloqlar, daryolar, tepaliklardagi qayğuli çerkovçalar, qor dalalari va sariq-oq zodagon uyi eski boğda, çopayotgan otlar, aravalar va janglar, feldmarşal oldidagi mağrur harbiy saf — bularning hammasi sözning haqiqiy maʼnosida «tabiiy» suratga olingan edi. Tasvir barça badiiy «vositaçiliklar»ni (va XIX asr jang rasmini, va rus miniatyurasini, va mazurka ritmini) çetlab ötib, tomoşabinni 1812-yil haqiqatiga qaytarişi kerak edi.

«Gusarskaya ballada» ustida ish jadvaldan orqada ketayotgan edi, şu sababli, Ryazanov keyinçalik tan olganidek, kinoguruhdagi muhit baʼzan «asabiy, şiddatli» bölgan. Filmning katta qismi qişda bölib ötadi va rejissyor «qorli tabiatdan» maksimal foydalanişni rejalaştirgan. Biroq ssenariy yoziş bilan boğliq muammolar tufayli suratga oliş sezilarli keçikiş bilan boşlandi. Baʼzi harbiy sahnalarni örmonlarda suratga olişga muvaffaq bölindi, u yerda mart qori oçiq joylarga qaraganda sekinroq erirdi. Keyinroq qorni yuk maşinalarida olib kela boşlaşdi va guruh aʼzolari belkurak yordamida muzli doğlarni «niqoblaşdi». Şunga qaramay, film yaratuvçilari «ketayotgan qişni» töliq tutib qololmadilar va Azarovlar mulki yonidagi tungi janjal epizodi uçun operator Leonid Kraynenkov rassomlar Bogdanov va Myasnikov bilan birga hovlini paxta va naftalin bilan «bezadilar», ular qor vazifasini bajargan edi.

Qahramonlar uçun kostyumlar tayyorlaşni Olga Kruçinina amalga oşirdi. Uning sözlariga köra, «Gusarskaya ballada»da işlaşdagi asosiy qiyinçilik autentik mundirlar yaratiş bilan boğliq edi. Öşa paytda kinoguruhlarga turli davrlarning harbiy formasi böyiça maslahatçilar biriktirilmasdi; maʼlum davrga mos detallar bilan tarixiy kostyumlar tikadigan ustaxonalar ham yöq edi. Şuning uçun Kruçinina özi 1812-yilda rus va frantsuz armiyalari kostyumlarida qanday materiallar işlatilganini, gusar kiverlaridagi şnurlar qanday körinişda bölganini, sultonlarning par dastalari qanday böyalganini izladi. Masalan, frantsuz armiyasi formasining namunalarini qidiriş uçun rassomaga Golitsino yaqinidagi taşlab ketilgan omborga borişga töğri keldi, u yerda piyoda va otliq korpuslarning saralanmagan boş kiyimlari va ustki kiyimlari yotardi.

Tadqiqotçi Aleksandr Podmazo bahosiça, «Gusarskaya ballada»dagi mundirlar Kruçinina tomonidan «amalda mukammal» tayyorlangan; şunga qaramay, tarixçilar filmda uniformani kiyiş bilan boğliq noaniqliklarni topdilar. Masalan, Azarovlar uyi yonida gusar kostyumida Şuroçkani birinçi marta körgan leytenant Rjevskiy özini taniştirib aytadi: «Siz korneтmisiz? Ustingizdagi mundir, albatta, pavlogradça». Holbuki, qahramon sumiy polk dolomani kiygan, pavlograd gusarlarining jihozi esa leytenantning özida. Boşqa bir sahnada Şura partizan bivakiga paket olib keladi va u yerda «Vasilev razvedkada» ekanini, uning yöqligida qömondonlik Rjevskiyga topşirilganini biladi. Podmazoning fikriça, bu sahna tarixiy haqiqatga mos emas, çunki otryad tarkibida epoletlariga qaraganda ştab ofitseri formasidagi odam bor, «u heç qaçon unvoni kiçikroq kişi, yaʼni leytenant qöli ostida bölişi mumkin emas edi». Bundan taşqari, filmda reksvizitga oid noaniqlik ham bor: film yaratuvçilari uruşga ketayotgan Azarovlar xizmatkoriga Berdan miltiğini «topşirgan», holbuki bu qurol 1812-yil voqealaridan bir neça ön yil keyin Rossiyaga kirib kelgan.

Filmda iştirok etgan aktyorlar otda yurişni örgandilar va qiliçbozlik darslarini oldilar, biroq ularning ot ustida jigitovka qiliş tajribasi va qöl jangi könikmalari sezilarli darajada çeklangan edi. Şu sababli köplab jang va tryuk sahnalarida aktyorlar örniga dublyorlar çiqdi. Masalan, Larisa Golubkinaning dublyori sirk otliqi Vasiliy Rogovoy edi. General Balmaşevni asirga tuşgan frantsuzlardan qutqariş epizodida Şura Azarova daraxtga çiqadi va avval harakatdagi arava tomiga, söng yugurib borayotgan otning orqasiga sakraydi. Bu tryuklarning hammasini, jumladan, beş metrli balandlikdan sakraşni ham, Vasiliy Rogovoy (uzoq maşğulotlar va bir neça dublyordan söng) bajardi. Ommaviy sahnalarda (frantsuz va rus gusarlari rollarida) aspirant, SSSR Fanlar akademiyasi Arxeologiya instituti aspiranti Vera Kovalevskaya ham suratga tuşdi.

Filmdagi «jamoaviy gusar» obrazini Mixail Tuganov guruhining sirk otliqlari yaratdilar; Tuganov otliq janglar sahnalarini işlab çiqib, sahnalaştirgan edi. Otliq janglarni suratga olişdagi asosiy muammo sirk otlarining manejda işlaşga örgatilganligi va qor ustida çopişga qiyinçilik bilan könikişi bilan boğliq edi. Hayvonlarni jarohatlamaslik uçun otliq tryuk epizodlaridan oldin yöl avval buldozerlar bilan tozalanar, çuqurlar va notekisliklar yöqotilar, söng ustiga qor sepilardi. Otlarni uzluksiz otişma va pirotexnik effektlar qörqitgani sababli, hatto puxta öylangan sahnalar ham köplab dublllar bilan suratga olinardi. Şunga qaramay, suratga oliş paytida na hayvonlar, na otliqlar jarohat olmadi.

«Gusarskaya ballada»ni suratga oliş uçun şpagaçilar, şaşkaçilar va rapiraçilardan iborat katta guruh taklif qilindi; ular fexton sahnalarida ham frantsuz, ham rus tomonidan qatnaşdilar. Masalan, rapirada SSSR çempioni Vladimir Balon Kutuzovning kiçik adyutant rolini öynabgina qolmay, ikkala armiya massovkasida ham iştirok etdi. Xavfsizlik texnikasi böyiça masʼul şaxslar suratga olişda haqiqiy qurolni işlatişni taqiqlaganligi sababli, aktyorlar va kaskadyorlar uçun yoğoç qiliçlar tayyorlandi. Biroq butafor şaşka va qiliçlar maşğulot paytidayoq yaroqsiz bölib qoldi va Ryazanov yöriqnomani çetlab ötib, «muşketyorlar» epizodlari iştirokçilariga haqiqiy sovuq qurol berişni buyurdi. Qor va muzli joylarda qiliçbozlik sahnalarini maşq qilgan aktyorlarning oyoq kiyimlari tagiga tölqinsimon rezina yopiştirildi — u tasodifiy yiqiliş xavfini kamaytirardi.

Faqat iştiyoq, şijoatli va döstona muhit ijodiy guruhda bizga ketayotgan qiş şaroitida nihoyatda qiyin suratga olişni — armiya, otliqlar, pirotexnika bilan, otlarni taşiş qiyinçiliklarini yengişni, ommaviy askarlarning kiyinişini, qişki yölsizlik va sovuqni yengişni uddalaşga yordam berdi.

«Gusarskaya ballada» ustida ish 1962-yil avgust oyida yakunlandi. Montaj tugagaç, Ryazanov kartina nusxasini SSSR Madaniyat vazirligiga jönatdi. Uşbu vazirlik rahbari Yekaterina Furtseva filmni körib, komik aktyor Igor Ilinskiy yaratgan Kutuzov obrazi buzib körsatilgan, deb bayon qildi va ijroçini almaştirişni hamda feldmarşal iştirokidagi barça sahnalarni qayta suratga olişni talab qildi. Rejissyorning kino işlab çiqarişning öziga xosligi yoz oxirida qişki tabiiy epizodlarni suratga olişga imkon bermasligini tuşuntirişga urinişlariga Furtseva «bizda kinoda hamma narsa mumkin» deb javob berdi va şu bilan birga filmni 7-sentabrda — Borodino jangining 150 yilligi kunida çiqariş haqida gap bölişi mumkin emasligini taʼkidladi. Kartinaga yubiley tantanalariga mos kelmaydigan yengil-elpi hikoya sifatida qaraş, Madaniyat vazirining kino masalalari böyiça örinbosari Vladimir Baskakov tomonidan ilgari ham bildirilgan edi; u filmning mohiyatini şunday taʼriflagan: «Gusarlar — jangarilar, gusarlar — janjalkaşlar» (Ryazanovning xotirasiga köra, «aslida ança qöpol söz işlatilgan»). Filmning çiqiş muammosi «Izvestiya» gazetasi jurnalistlarining studiyaga taşrifidan söng hal böldi; ularning orasida naşr boş muharriri Aleksey Adjubey ham bor edi, u SSKP Markaziy Qömitasining Birinçi kotibi Nikita Xruşçyovning qarindoşi edi. Tahririyat jamoasi «Gusarskaya ballada»ni körganidan söng «Izvestiya»ning ilovasi — «Nedelya» gazetasida Nateлла Lordkipanidze qisqa şarh eʼlon qildi. Muallif Eldar Ryazanovning yangi asarini umuman olganda xayrixohlik bilan baholab, Igor Ilinskiyning öyinini alohida taʼkidladi — şarhlovçining sözlariga köra, faqat Kutuzov roli («agar boşqa heç narsa bölmasa ham») filmga muvaffaqiyat keltirgan bölardi.

Nateлла Lordkipanidze maqolasi çiqqanidan bir kun ötib Moskvada «Gusarskaya ballada» çiqişini eʼlon qiluvçi reklama plakatlari paydo böldi. Filmning premyera körsatuvi Kino uyida belgilangan muddatda — 7-sentabrda bölib ötdi. Bir yil davomida kartinani 48 milliondan ortiq odam tomoşa qildi. Keyingi, 1963-yilda Vena xalqaro komediya filmlari festivalida «Gusarskaya ballada»ga hakamlar hayʼatining diplomi topşirildi. 1963-yilda kartina Daniya va Islandiyada sovet kinosi haftaligi doirasida namoyiş etildi, 1964-yilda esa Norvegiya va Kiprda. 1963-yil may oyida «Sovetskiy ekran» jurnali tomoşabinlar sörovi natijalarini eʼlon qildi; unga köra «Gusarskaya ballada» «Qizlar», «Quruqlikdagi odam» va «Bir yilning töqqiz kuni» filmlari qatorida 1962-yilning eng yaxşi filmlari röyxatiga kiritildi.