I Am Cuba

Suratga oliş guruhi:

Aktyorlar tarkibi:

Ispan tilida: Rakel Revuelta — «Kuba ovozi»; rus tilida: Nina Nikitina — «Kuba ovozi» va Georgiy Yepifantsev.

1959-yilda Kuba inqilobining ğalabasi, uning natijasida Fulxensio Batistaning avtoritar rejimi ağdarildi, SSSR ommaviy axborot vositalarida keng yoritildi va sovet jamiyatida Ozodlik orolига qiziqişning keskin ortişiga sabab böldi. Qözğolon natijasida hokimiyatga Fidel Kastro boşçiligidagi «çap» yönalişdagi hukumat keldi, u keyinçalik sotsializm qurişni boşladi. 1962-yildan mamlakatdagi hukmron va yagona qonuniy siyosiy taşkilot Kuba Sotsialistik inqilobining yagona partiyasi (kelajakdagi Kuba Kommunistik partiyasi) böldi. 1959-yil yanvarida sovet hukumati Kuba Respublikasining inqilobiy hukumatini tan oldi va davlatlar örtasida siyosiy, harbiy, iqtisodiy va madaniy hamkorlik rivojlana boşladi. Harbiy maqsadli mahsulotlarni yetkazib beriş va moddiy-texnik yordam 1960-yilda boşlanib, 1990-yillarning boşida SSSR parçalangunça davom etdi. 1962-yil iyunda Karib orolida «Anadir» operatsiyasi doirasida Kubadagi Sovet qöşinlari guruhi taşkil etildi, uning tarkibiga atom quroli bilan qurollangan strategik raketa qöşinlari kirdi. Bu Sovuq uruşning eng oğir inqirozlaridan biriga — Kubada «Oktyabr inqirozi» (isp. Crisis de Octubre) nomi bilan maşhur bölgan Karib inqiroziʼga olib keldi.

SSSRda Lotin Amerikasi mamlakatiga bölgan qiziqiş fonida bir neça film suratga olindi. «Men — Kuba» ulardan eng ahamiyatlisi böldi. 1962-yilda bu loyiha ustida işlaş uçun Kubaga dunyoga maşhur sovet kinematografistlari — rejissyor Mixail Kalatozov va operator Sergey Urusevskiy yuborildi, ular «Turnalar uçadi» (1957) filmi bilan şuhrat qozonişgan edi. Bu asar 1958-yildagi Kann xalqaro kinofestivalining «Oltin palma şoxçasi» mukofotiga sazovor bölgan, mukofot tavsifida «yuksak badiiy fazilatlari va insonparvarligi uçun» deyilgan edi. Hakamlar hayʼati aktrisa Tatyana Samoylovaning ajoyib öyinini alohida taʼkidlagan. Fransuz matbuotida film zamonaviy «Uruş va tinçlik» deb atalgan, sarlavhalarda esa «Gözallik dunyoni qutqaradi» kabi taʼriflar uçragan. Yuqori baho Urusevskiyning operator işiga ham berilgan, u suratga oliş uçun ilk bor aylana operator relslarini maxsus loyihalagan. Film tasviriy yeçimi operator sanʼatining klassikasiga aylangan, harakatdagi kamera va 18 mm fokus masofali öta keng burçakli obyektivdan foydalanişga asoslangan. Köplab sahnalar namoyon bölgan deb tan olingan (zinapoyadagi xayrlaşuv, frontga jönatiş, Borisning ölimi va boşqalar). Urusevskiy Fransiya Oliy texnik komissiyasining «Kamerani virtuoz egallagani uçun» Grand-prisiga sazovor bölgan. Uning işiga köplab sanʼat arboblari, jumladan Jan Kokto va Pablo Pikasso qoyil qolişgan. Pikasso tomoşa qilgandan söng şunday degan: «„Turnalar“ning har bir kadrini mustaqil isteʼdodli asar sifatida köriş mumkin». Urusevskiyning öziga xos operator «köriş» qobiliyati nafaqat uning kasbiy mahorati, balki dastlab rassom bölib öqiganligi bilan ham boğliq deb hisoblanadi. Qizi Inganing sözlariga köra, uning otasi — «kinematografning şoiri» — çaqiriq va maʼlumoti böyiça rassom bölgan, bu uning kinematografik asarlarida aks etgan: «U kinosanʼat tilida inqilob qildi, tasviriy kinematografning mutlaqo yangi ahamiyatini tasdiqladi». Sovet rassomi Vitaliy Goryaevning fikriça, filmning eʼtirof etilişi va Pikassoning unga bölgan eʼtibori, ehtimol, Urusevskiy va maşhur rassomning «tasvirdagi vaqt» muammolari sohasidagi umumiy badiiy izlanişlari bilan boğliq bölgan. Kalatozov va Urusevskiy ishi kinematografning rivojiga taʼsir körsatgan, Andrey Konçalovskiy, Sergey Solovyov va Klod Leluş kabi rejissyorlar esa kasbni «Turnalar uçadi» filmi taʼsirida tanlaganliklarini tan olişgan.

Adabiyotda Urusevskiyning suratga olingan materialga bölgan talabçanligi köp marta qayd etilgan, bu, jumladan, puxta tayyorgarlik ishi, özi işlab çiqqan va yordamçilari bilan birga qöllagan turli texnik va optik moslamalar orqali erişilgan. Sovet kinooperatori Yuriy Transkvillitskiy, avval «Birinçi eşelon» (1955) filmida Urusevskiyning yordamçisi bölib işlagan, ustozini «sehrgar» deb atagan, şu bilan birga uning tez jahli çiqadigan, murosasiz va talabçan xarakterini ham taʼkidlagan. Bu xarakter xususiyatlariga Grigoriy Çuxray ham töxtalgan, u özining debyut filmi «Qirq birinçi»ni u bilan suratga olgan va suratga oliş paytida Urusevskiy bilan ziddiyat yuz bergan. Biroq hamkasblar operatorning isteʼdodini qadrlaşgan va unga köp narsani keçirişgan. Transkvillitskiyning sözlariga köra, Urusevskiyda tasvir sifatiga «juda yuqori talab» bölgan va bu yondaşuv unga haqiqiy «kino durdonalari»ni suratga olişga imkon bergan. Uning suratga olişlari juda mehnat talab qilgan va köp vaqt olgan, lekin bu özini oqlagan: «Foydali metrlar kam, lekin Urusevskiy suratga olgan kartinalarning sifati hayratlanarli». Transkvillitskiy şuningdek suratga oliş paytida Urusevskiyning «quruq va jim, tabassumsiz, butunlay ziqna» bölganini, kamera bilan butunlay band bölib, «hayratga tuşgandek» qotib qolişini eslagan. Şu paytda suratga oliş maydonçasidagi hamma odamlar operatorning işiga xalaqit bermaslik uçun piçirlab gapirişgan. Urusevskiyning perfeksionizmi suratga oliş jarayonini sekinlaştirsa-da, u va Kalatozov örtasida bu masala böyiça heç qaçon muammo bölmagan. Buni rejissyor öz kinematografik faoliyatini operator sifatida boşlaganligi bilan izohlaşadi. Kalatozovning debyut kartinasi «Svanetiya tuzi» (1930) ustida işlagan Viktor Şklovskiy uning kinematografik körişi haqida şunday yozgan: «U operator işida tarbiyalangan, zarbali kadrlar bilan fikrlagan, bu kadrlarni bir-biriga qarama-qarşi qöygan». «Turnalar uçadi» filmida Kalatozov va Urusevskiy bilan işlagan aktyor Aleksey Batalov sözlariga köra, rejissyor ularning kinematografik fikrlaşining umumiyligi tufayli «operatorlik izlanişlari va sof kinematografik yeçimlarning ahamiyatini» anglagan: «Bu ikki rassom şunçalik inoqlik va iştiyoq bilan işlaganki, muvaffaqiyatsiz paytlar ular örtasida heç qanday ziddiyat yoki bir-biriga ayblar keltirib çiqarmagan». Kalatozov va Urusevskiy ijodining badiiy ğoyasidagi yaxlitlik haqida Georgiy Daneliya ham gapirgan va ularning xarakterlari böyiça mutlaqo turli odamlar ekanligini taʼkidlagan. Biroq badiiy vazifalar, kerakli tasvirni uzatiş, material sifati masalasi kelganda, ular qatʼiyatli bölişgan: «Agar bu kadr uçun bulut biroz quyoşga yaqinlaşsa va yoruğlik aynan kerakli bölsa, ular haftalab, hatto oylab kutişardi. Mixail Konstantinoviç heç qaçon „Ketdik, Seryoja, şunday suratga olamiz“ demasdi». Kalatozov va Urusevskiy özlarining köplab işlanmalarini keyingi hamkorlikdagi filmlarida — «Jönatilmagan xat» (1959) va «Men — Kuba»da qöllaşgan.

Sovet-kuba birgalikdagi kino loyihasi «Men — Kuba» Yevgeniy Yevtuşenko va kuba ssenariy muallifi Enrike Pineda Barnetning ssenariysi asosida suratga olingan, Barnet dastlab maslahatçi sifatida iştirok etgan. Bu filmni yaratiş rejalari Ğarbda ham maʼlum bölgan. Masalan, 1962-yil 25-noyabrda The New York Times gazetasida Reuters agentligining xabari çop etilgan, unda kelgusi yil yanvarida filmni işga tuşiriş rejalaştirilgani aytilgan. SSSRda loyiha eng yuqori darajada muhokama qilinib, tasdiqlangan; Kalatozov, Urusevskiy va Yevtuşenko sayohatdan oldin madaniyat vaziri Yekaterina Furtseva bilan uçraşişgan, u öşa paytda nufuzini yöqotgan bölsa-da, Siyosiy byuro aʼzosi bölib qolgan edi. Furtsevaning kabinetida ular uni Siyosiy byuroning boşqa aʼzolari bilan hukumat telefon aloqasidan uzib qöyilganiga guvoh bölişgan. Şoirning esladiga köra, Kalatozov öşanda unga: «Tarix qanday şafqatsiz narsa», deb aytgan, Furtseva esa bir pauzadan keyin özini qölga olib, kelajakdagi film haqidagi muhokamani davom ettirgan. Loyiha ikki tomondan ham davlat tomonidan katta moliyalaştirilgan va sovet «Mosfilm» kinostudiyasi hamda 1959-yil 24-martda taşkil etilgan «Kuba kino sanʼati va kinosanoati instituti» (isp. Instituto Cubano de Arte e Industria Cinematográficos) hamkorligi natijasi bölgan. Kubaliklarning kinoga bölgan muhabbatini hisobga olib, yangi hukumat mahalliy kinosanoatni rivojlantirişga katta ahamiyat berar edi, bundan taşqari, bu sohada katta tarğibot salohiyati ham körilgan. Inqilobdan keyin Kubada öz kadrlari yetişmasdi, çunki ilgari kino mahsulotlari asosan AQŞ va Meksika bilan hamkorlikda suratga olingan, Batista ağdarilgandan keyin esa malakali xodimlarning kam sonli qismi ham köpinça emigratsiya qilgan edi. Mutaxassislar yetişmovçiligini bartaraf etişning yöllaridan biri boşqa mamlakatlar, nafaqat sotsialistik, balki boşqa davlatlar kinematografistlari bilan hamkorlik qiliş böldi. Bunday hamkorlikning yorqin misoli Fidel Kastroning şaxsiy taklifi bilan Kubaga fransuz rejissyori Arman Gattining kelişi böldi. Gatti u yerda «Boşqa Kristobal» filmini suratga oldi, bu film 1963-yilda 16-Kann xalqaro kinofestivalida kuba kinematografiyasini namoyiş etgan. Film Kalatozov filmi suratga olinişidan bir oz oldin, tezlaştirilgan tartibda tugatilgan, çunki SSSRdan kelgan kinematografistlar uçun pavilonni böşatiş zarur edi. Sovet rejissyori bu filmni körgan va uning işiga qandaydir taʼsir körsatgan deb hisoblanadi.

Filmni yaratişda kuba tomoniga, birinçi navbatda, unvonli sovet kinematografistlariga kömaklaşiş va aktyorlar ansamblini taqdim etiş yuklatilgan edi. Braziliyalik rejissyor Vitente Ferrasning (port. Vicente Ferraz) «Men — Kuba: Sibir mamonti» (Soy Cuba: O Mamute Siberiano, 2005) hujjatli filmida ICAIC ning birinçi rahbari Alfredo Gevara (isp. Alfredo Guevara) şunday izohlagan: «Biz yordamga muhtoj edik va uni hamma joydan izladik. Hamma kelsin. Hammasi har xil bölsin va bizga yorliq yopiştirmasin». Kinematografistlar kuba inqilobiy hokimiyatlaridan keng qöllab-quvvatlaş oldi, filmning mualliflari yoş davlatning birinçi şaxslari bilan uçraşişgan. Urusevskiy 1961-yilda rafiqasi Bella Fridmanga, u «Men — Kuba» suratga olinişida ikkinçi rejissyor böladi, Fidel Kastro haqidagi taassurotlari haqida yozgan: «Bu men şaxsan körgan, uçraşganda beixtiyor tabiatning şunday narsani yarata olişiga qoyil qolasan, degan ikkinçi odam». Operatorning sözlariga köra, kuba yetakçisi «uyalib kulgan, Belka, men senga söz beraman, bu daho uyalçan» va u bilan boğliq bölgan hamma narsa «oddiy ölikka tuşunarsiz». Sovet suratga oliş guruhining aʼzolari kuba inqilobidan juda katta taassurot olişgan, uni tarixiy adolatning ğalabasi deb qabul qilişgan va boşqa töntarişlar bilan soliştirganda uning deyarli qonsiz ötganidan hayratga tuşişgan. Operator Aleksandr Koltsatiy, öşa davrda ular Kubada röy berayotgan özgarişlarni iştiyoq bilan qabul qilganini aytgan. U keyinroq tuşuntirganidek, SSSR vakillari mamlakatda bölayotgan voqealarga şunçalik maftun bölişgan ediki: «Kuba inqilobi bizga yanada insonparvar tuyulardi, biz uning qanday ötganini bilmasdik, bizga bu insonparvar yuzli inqilob ekanini aytişgan, u barça inqiloblarda tökiladigan qondan ança kam qon tökkan...»

Filmga rassom Rene Portokarrero va bastakor Karlos Fariñas ham jalb qilingan. Portokarrero XX asrning eng maşhur kuba rassomi hisoblanadi, uning ijodida rassomçilikning köplab uslublari va texnikalari aks etgan, lekin uning nomi köproq modernizm va lotin amerikaça neobarokko uslubi bilan boğlanadi. Yozuvçi Alexo Karpentyer, Yangi Dunyoda yevropaliklar paydo bölişidan oldin mahalliy madaniyatda paydo bölgan lotin amerikaça sanʼatning umumiy barokkoligi ğoyasi unga tegişli, bu harakatning yetakçi vakili deb rassomni atagan. Sovet yozuvçisi va lotin amerikaşunosi madaniyatşunos Valeriy Zemskov rassom Kubaning «ajoyib va öz işonçliligi bilan qarşi bölmagan plastik va rang obrazini» yaratganini yozgan. Karpentyer Portekarrero yaratgan Kuba barokko olamini «murakkab soç turmagi» bölgan ayollar töldirganini qayd etgan, ular «xuddi buyuk musiqaçi improvizatsiya qiladigan mavzudagi özgarişlar kabi çeksiz takrorlangan va şu bilan birga har doim boşqaça»dir. Biroq rassomning özi öz rasmlarining barokkoligi haqidagi fikrni faqat qisman qabul qilgan, agar barokko deganda «sönmas istak»ni tuşunilsa, faqat şu holda unga qöşilişi mumkinligini aytgan.

Bastakor Fariñas 1960-yillarning boşida Aleksandr Pirumov qölida Moskva konservatoriyasida öqigan. Kuba musiqaçisi lotin amerikaça folklor va ğarb musiqasini yaxşi bilgan, çunki Moskvaga borişdan oldin ham akademik maʼlumot olgan, 1956-yilda esa Berkşir musiqa markazi (hozirgi Tenglvud musiqa markazi) yozgi kurslarida amerikalik bastakor Aaron Koplend rahbarligida öqigan. Agar 1950-yillar va 1960-yillarning boşida Fariñasning ijodi hali ança anʼanaviy bölgan bölsa, keyinroq u zamonaviy texnikalarda (aleatorika, sonorizm va boşqalar) işlab, avangard musiqa yaratişga ötgan. Fariñas kuba musiqasini ommalaştirişda muhim rol öynagan, inqilobdan keyin esa respublikaning musiqa muassasalarida bir qator maʼmuriy lavozimlarni egallagan. Xuan Blanko va Leo Brauer bilan birga u 1960-yillardagi kuba musiqiy avangardining boşida turgan.