Men Quyoşni kördim — bu emas. Translation must be careful: the title line is "«Я видел Солнце» (тур. Guneşi Gördum)". Let me produce the translation directly.
«Men Quyoşni kördim» (tur. Guneşi Gördum) — 2009-yilda suratga olingan turk dramatik filmi bölib, ssenariy muallifi va rejissyori Mahsun Kirmizigul edi. Film janubi-şarqiy Turkiyada qurolli töqnaşuv tufayli qişloğini tark etişga majbur bölgan kurd oilasi haqida hikoya qiladi. Film 2009-yil 13-martda premyerasini ötkazdi; u 2009-yilning eng köp kassa yiğgan turk filmlaridan biriga aylandi, bu esa uning 2009-yil 18-sentyabrdan boşlab qayta prokatga çiqarilişiga olib keldi. Kartina 82-chi marosimda «Oskar» mukofotining eng yaxşi xorijiy tildagi film nominatsiyasi uçun Turkiyaning rasmiy nomzodi sifatida ilgari surildi, lekin nominantlar qatoriga kirmadi.
1Treylerlar
▶2Rollarda
Mahsun Kırmızıgül, Demet Evgâr, Altan Erkekli
3Syujet
Kurd Altun oilasi Anadoluning şarqida, Kars yaqinidagi qişloqda yaşaydi. Közi ojiz Haydar Altunning uçta öğli…
Kurd Altun oilasi Anadoluning şarqida, Kars yaqinidagi qişloqda yaşaydi. Közi ojiz Haydar Altunning uçta öğli bor: Ramo, Mamo va nozik xulqli Kadri (Kado). Ramoning sevimli xotini Havar va törtta qizi bor, ulardan biri aqliy zaif. Ramo öğil körişni qattiq istaydi. Agar xotini unga merosxör tuğib bermasa, u sevimli xotini Havarga kanizak olişini aytib qöyadi. Filmning boşida ularda beşinçi qiz tuğiladi. Oila köndirgandan söng Ramo kanizak haqidagi fikridan vaqtinça voz keçadi va xotiniga «sönggi imkoniyat» beradi. Bir yildan keyin Havar haqiqatan ham unga öğil tuğadi.
Harbiy operatsiya vaqtida Davutning öğli Serhat qözğolonçilarga qöşilgani uçun halok böladi. Keyinçalik qişloqni evakuatsiya qilişadi. Davut oilasi noqonuniy ravişda Norvegiyaga jönab ketadi, Haydar oilasi esa Istanbulga köçadi. Boşqa qoçoqlar bilan oğir yölni bosib ötgandan söng, Davut oilasi Norvegiyaga yetib keladi, lekin darhol politsiya qöliga tuşadi, politsiya ularni Turkiyaga qaytarişni niyat qilgan edi. Biroq ularning hikoyasini tinglagaç, ayniqsa kenja öğli Azatning yöqotilgan oyoğiga eʼtibor qaratib, norvegiya hokimiyati oilaga qolişga ruxsat beradi va Azatni davolaniş bilan taʼminlaydi. Şunga qaramay, Davut oilasi uçun vatan dözaxga aylantirilgan jannat bölib qolaveradi. Film oxirida Azat protez oladi va yana yura oladi.
Haydar oilasi Istanbulda kvartirada joylaşadi. Şu yerda Kadri transvestit Jansu bilan tanişadi. Kadrining nozik xulqi va uning Jansu bilan aloqasi katta aka Mamoning şafqatsiz ğazab portlaşlariga doimo sabab böladi. Oxiri Kadri qoçib ketadi va Jansu oldiga köçadi; Jansu kasal otasi va fohişalik bilan kun keçiradigan boşqa transvestitlar bilan yaşaydi. Havarda baçadon saratoni aniqlanadi va uni kasalxonaga yotqizişadi. Ramo va Mamo kunduzi işlaydi, Kadri uydan qoçgan, Haydar esa yomon köradi, şuning uçun katta qiz kenja bolalarga qaraşga majbur böladi. Biroq bir kuni u öynagani çiqib ketganda va bobosi uxlab qolganda, kiçik singil va aqliy zaif opa yangi kir yuviş maşinasida kenja aka Serhatni yuvişga qaror qilişadi. Serhat halok böladi. Öğil körişni şunçalik istagan Ramo qayğudan ezilib ketadi. Turk yoşlar işlari idoralari oilaning bunday şaroitda bolalarga ğamxörlik qila olmasligi xulosasiga kelişadi va barça qizlar bolalar uyiga joylaştiriladi. Ramo va Mamo Kadrini qidira boşlaydi va agar u haqiqatan transvestit bölib qolgan bölsa, uni öldiriş niyatida.
Qidiruv ularni Istanbuldagi transvestitlar muhitiga olib boradi. Ular orasida eng katta yoşli Tansu Kadrini işlaşga majbur qiladi, uning boşqalar hisobiga yaşaşiga yöl qöymaydi. Endi Berfin nomini olgan Kadri fohişalik bilan şuğullana boşlaydi. Jansu doimo Berfinni qöllab-quvvatlaydi, şu jumladan aka-ukalardan yaşirinişga uringanda ham. Ular aka-ukalar transvestitlarni söroq qilayotganda yana töqnaşganda, Jansu ular bilan gaplaşişga qaror qiladi. Aka-ukalar uni tanimaydi va u özini oşkor qilmaydi, lekin uçraşuv belgilaydi va Kadrini ularga olib kelişni vaʼda qiladi. Uçraşuvda u Kadrini topa olmaganini aytadi va aka-ukalarni qidiruvni töxtatib, bolalari oldiga qaytişga çaqiradi, şu tariqa özining iştirokini oçib beradi. Kadrining provokatsiyasidan söng Mamo uni otib öldiradi.
Filmning nomi, birinçi navbatda, Kadrining taqdiriga tegişli, lekin filmda körsatilgan boşqa taqdirlarga ham tegişli bölib, turli şakldagi kamsitişlarni öz içiga oladi. Kadri doimo talisman sifatida qurigan bahor gulini (qor bargi) olib yuradi; hatto ölim sahnasida ham uni qölida siqib turadi. Kadri uçun qor bargilari eng jasur mavjudotlar: ular Quyoşni körişga intiladi, garçi bu ularning halok bölişini anglatişini bilsalar ham.
Havar saratonni yengib çiqadi. Keyin oila qişloğiga qaytişga qaror qiladi. Yakuniy sahnada Ramo bolalar uyi direktoriga yozgan xatida bolalar uylari va kasalxonalarda körsatiladigan ğamxörlik uçun «Ona-davlat»ga minnatdorçilik bildiradi, lekin şu bilan birga, ikki birodar xalqni ajratgan «Ota-davlat»ning şafqatsizligidan şikoyat qiladi. U oilasi bilan qişloqqa qaytib, davom etayotgan kuraş şaroitida bolalarini voyaga yetkazişni niyat qilgan.
4Işlab çiqariş
Ssenariy muallifi-rejissyor Mahsun Kirmizigul ssenariy özi birinçi badiiy filmi «Oq farişta» (tur. Beyaz…
Ssenariy muallifi-rejissyor Mahsun Kirmizigul ssenariy özi birinçi badiiy filmi «Oq farişta» (tur. Beyaz Melek) suratga olinayotganda uçragan, oilasi 21 kişidan iborat bölgan va taxminan 15 yil oldin qişloğini tark etişga majbur bölgan odam hikoyasidan ilhomlanganini aytdi. «U menga aytgan gaplar meni hayratga soldi. Men özim şu mintaqadanman, şuning uçun hikoyani munosib tarzda aytişim kerak deb öyladim. Umid qilamanki, har kim filmdan töğri xabarni oladi», — dedi Kirmizigul. «Bu filmni körganlar nafrat orqali heç narsa hal bölmasligini köradi. Mening maqsadim — qon tökilişini töxtatiş, turk-kurd birodarligini mustahkamlaş. Bu film birodarlik va birlik tuşunçalarini çuqurroq örganadi. Biz bir-birimizni xurofotsiz sevişimiz kerak, çunki nafrat bilan heç narsa hal bölmaydi».
Kinoning faxriysi, filmda kiçik rol öynagan aktyor Cezmi Baskin şunday dedi: «Mahsun turk kinematografiyasida tobora kuçayib borayotgan taşabbusga ega. U professional, aktyorlar bilan muloqoti esa aʼlo darajada edi. Menimça, u aytmoqçi bölgan hikoyani imkon qadar eng yaxşi tarzda suratga oldi».
5Premyera namoyişlari
Film 2009-yil 8-martda Istanbuldagi AFM İstinye Park kinoteatrida maxsus gala-premyerada namoyiş etildi;…
Film 2009-yil 8-martda Istanbuldagi AFM İstinye Park kinoteatrida maxsus gala-premyerada namoyiş etildi; ssenariy muallifi-rejissyor Mahsun Kirmizigulning sözlariga köra, tomoşabinlar filmga singdirilgan his-tuyğularni aks ettirdi.
Ikkinçi maxsus gala-namoyiş 2009-yil 10-martda Anqaradagi Panora kinoteatrida bölib ötdi, unda Turkiya davlat vaziri va vitse-boş vazir Cemil Çiçek hamda Turkiya madaniyat va turizm vaziri Ertuğrul Gunay kabi yuqori martabali mehmonlar iştirok etdi. Çiçek film «sönggi 25 yil davomida Turkiya boşidan keçirgan oğriq va azob-uqubatlarni aniq aks ettiradi» va «juda aniq xabarlarni öz içiga oladi» deb taʼkidladi. Gunay esa «juda jasur va realistik» filmda Turkiyaning «yaralari butun haqiqati bilan körsatilganini va bu yaralarni davolaş uçun qöyilişi kerak bölgan katta qadamlar taklif etilganini» qayd etdi.
Istanbuldagi premyerada Kirmizigul şunday dedi: «Umid qilamanki, filmimizning xabari tomoşabinlarga imkon qadar tezroq yetib boradi», Anqaradagi namoyişdan keyin esa u: «Xabar yetkazildi», dedi.
6Keng prokat
Film 2009-yil 13-martda butun Turkiya böylab 355 ekranda keng prokatga çiqdi va birinçi dam oliş kunlari 2…
Film 2009-yil 13-martda butun Turkiya böylab 355 ekranda keng prokatga çiqdi va birinçi dam oliş kunlari 2 539 362 AQŞ dollari yiğib, turk prokatida birinçi örinni egalladi. Film 2009-yil 18-sentyabrda butun Turkiya böylab 31 ekranda qayta çiqarildi, ammo unçalik katta muvaffaqiyatga erişmadi.
7Festival namoyişlari
22-Tokio xalqaro kinofestivali (2009-yil…
22-Tokio xalqaro kinofestivali (2009-yil 17–25-oktabr)
33-Qohira xalqaro kinofestivali (2009-yil 10–20-noyabr)
40-Hindiston xalqaro kinofestivali (2009-yil 28-noyabr — 3-dekabr)
8Kassa yiğimlari
Film 11 haftalik prokatning 5 haftasida turk prokatida birinçi örinni egalladi va umumiy 12 812 281 AQŞ…
Film 11 haftalik prokatning 5 haftasida turk prokatida birinçi örinni egalladi va umumiy 12 812 281 AQŞ dollari yiğib, 2009-yilning uçinçi eng yuqori kassa yiğgan turk filmi böldi.
9Tanqidçilar şarhlari
«[Film] köplab syujet çiziqlari va aktyorlar ansambli tufayli şijoatli melodramatik epopeya sifatida taqdim…
«[Film] köplab syujet çiziqlari va aktyorlar ansambli tufayli şijoatli melodramatik epopeya sifatida taqdim etiladi», — deb qayd etadi Todayʼs Zaman şarhlovçisi Ermine Yildirim, — «bu aslida insoniylik va şartsiz birodarlik haqida nimadir yetkazişga yordam beradi, garçi mikrosiyosat haqidagi çözilgan monologlar orqali ortiqça vaʼzgöylik ham bor». «Şunday bölsa-da, Kirmizigulning xabarini eʼtiborsiz qoldirib bölmaydi, çunki u jamiyatning turli qatlamlarining uyğun birga yaşaşi muhimligini va davlat — ajratuvçi emas, balki homiy degan ğoyani doimo taʼkidlaydi». «Balki Kirmizigul buyuk kinematografçi emasdir», — deb xulosa qiladi Yildirim, — «lekin u haqiqiy xayriyaçiga aylaniş yölida».
Matn: maqola tarjimasi «Я видел Солнце» — rusça Vikipediya, litsenziya CC BY-SA 4.0. Kadrlar va poster: TMDB.