In the Mouth of Madness

«Ruhiy kasallik içida» (ingl. In the Mouth of Madness) — 1994-yilda Jon Karpenter rejissyorligida suratga olingan amerikalik qörquv filmi. Filmning ssenariysi Govard Filips Lavkraft va Stiven King asarlari asosida yaratilgan. Rasm rejissyorning apokaliptik trilogiyasini yakunlaydi va uning «Narsa» hamda «Zulmat şahzodasi» filmlaridagi ğoyalarini tugallaydi.

Film bosma maşinasini körsatişdan boşlanadi, u Satter Keynning «Xobbs-End dahşatlari» kitobidan yuzlab nusxa çop etadi; muqovaning orqa tomonida Keynning yangi romani — «Ruhiy kasallik içida» reklamasi bosilgan bölib, u sotuvga tayyorlanmoqda.

Ruhiy kasalliklar şifoxonasiga Jon Trentni majburan joylaştirişadi — u suğurta tergovçisi. Jonni körgani doktor Renn keladi, u Trentning nima sababdan bu yerga tuşganini bilmoqçi; Trent esa öz xonasining barça devorlarini va özini boşdan oyoqqaça xoçlar bilan çizib çiqqan. Trent hikoyasini boşlaydi.

Satter Keyn asarlari ğoyatda maşhur, kitoblari katta tiraj bilan sotiladi, ular 18 tilga tarjima qilingan va hamma joyda uning «Ruhiy kasallik içida» yangi kitobi reklamasi bosilgan. Keynning ijodi ruhiy barqarorligi zaif öquvçilarga kuçli taʼsir körsatadi: ularda dezorientatsiya, xotira yöqolişi, paranoya va aqldan oziş alomatlari paydo böladi. Keyn romanlarining minglab muxlislari orasida zöravonlik tölqini tobora kuçayadi. Lekin tez orada Keyn özi yozgan hamma narsa haqiqat ekaniga işonib, yöqoladi va uni izlaş uçun Jon Trent yollanadi. Maʼlum bölişiça, naşriyot u bilan heç qaçon şaxsan uçraşmagan va uning qayerda yaşaşini, qanday körinişda ekanini hamda tirik-tirik emasligini bilmaydi.

Köp ötmay Trentga bolta kötargan jinni hujum qiladi, Trent esa uning ikki qoraçiğini körib dahşatga tuşadi. Psixopatni politsiya öqqa tutadi va Trent qutuladi. Maʼlum bölişiça, öşa aqldan ozgan odam Keynning adabiy agenti bölgan va yangi kitobini yagona bölib öqigan.

Trent Keynning bir neçta kitobini sotib olişga qaror qiladi, unga dahşatli tuşlar kira boşlaydi. Muqovalardagi işorani tasodifan payqab, Trent yozuvçining joylaşgan joyini biladi: Yangi Angliyada joylaşgan Xobbs-End — xaritalarda, faqat eski xaritalardan taşqari, belgilanmagan şahar. Trent Keynning muharriri Linda Stayls bilan birga bu şaharga yöl oladi. Yölda ikkovi ham ğalati körinişlarga duç keladi: yöl böylab velosipedçi ötadi, avval yigitga, keyin esa oq soçli çol körinişiga kiradi; keyin maşina momaqaldiroqli bulutlar ustida suzayotgandek tuyuladi va tunda köprikdan narida yorqin nur körinadi. Tongga yaqin ular Xobbs-Endga kirişga muvaffaq bölişadi. Şahar ölib qolganga öxşaydi, odamlar deyarli körinmaydi, lekin vaziyat taniş tuyuladi — şaharda hamma narsa Keyn kitoblaridagi tasvirlarga mos keladi. Trent va Stayls mehmonxonaga joylaşib, şahar çerkovi yonida sayr qilişga qaror qilişadi. U yerda ular Keynni körişadi, lekin ğalati voqealarga duç kelişadi: çerkovga mahalliy aholi kelib, Keynni öldirmoqçi bölişadi, ammo ularga it tödasi hujum qiladi. Trent va Stayls mehmonxonaga qaytişga qaror qilişadi. Tun tuşadi, Stayls çerkovga boradi va Keynni topişga urinadi; uni topib, u yangi kitobning mazmunini bilib oladi. Keyndan maʼlum böladiki, u yozgan hamma narsa haqiqatga aylanadi va uning asarlari orqali qadimiy yirtqiç mavjudotlar yer yuzига qaytib, betartiblik va vayronagarçilik soçadi. Şu orada Trent şahar böylab sayr qilib, bir barga kiradi, u yerda mahalliy aholidan biri unga şahardan ketişni maslahat beradi va yomonlik uyğonganini aytadi. Trent şubha bilan qaraydi, lekin baribir Stayls-ni topib, şahardan çiqib ketişga qaror qiladi. Mehmonxonaga qaytganida rasmlar buzilganini köradi: odamlar örniga jirkanç kalamar körinişidagi jonzotlar tasvirlangan va dahşatli holda mehmonxona egasi missis Pikman bir neçta aʼzosi bor yirtqiçga aylanib, eri ustiga bolta bilan urayotganini köradi. Şuningdek, u issiqxonada ilon panjali ğalati mavjudotni köradi. Şahar böylab maşinada yurib, Trent Staylsni xunuk odamlar, bolta va bitalar bilan örab olganini köradi. Trent Staylsni uşlaydi, lekin u Keynda uning uçun ish borligini aytadi va dahşatli yirtqiçga aylanadi. Trent uning yöqligida ketişga qaror qiladi, lekin şahar çegarasidan çiqişi bilanoq özini yana xunuk aholi bor öşa köçada topişini sezadi. Trent töqnaşuvga borişga qaror qiladi, lekin avariyaga uçrab, huşidan ketadi.

Trent çerkovda uyğonib, Keyn bilan uçraşadi. Keyn uning kitoblari Muqaddas Kitobdan ham maşhurroq ekanini, har bir öquvçi bilan uning asarlariga bölgan işonç ortişini va qadimiy yirtqiçlar yer yuziga tuşişga muvaffaq bölişini aytadi. Keyn Trentga yangi tugallagan kitobini beradi va özi portalga aylanadi, u yerdan dahşatli yirtqiçlar tödasi çiqadi. Ular Trentni quvişni boşlaydi, lekin şu paytda u yöl örtasida uyğonadi. Trent kimga murojaat qilmasin, hamma Xobbs-End şahri mavjud emasligini va u bilan heç qanday Linda Stayls bölmaganini aytadi.

Trent Keyn kitobidan qutulgan bölsa-da, u baribir naşriyotga yetib boradi. Bu adabiyotning ulkan muvaffaqiyati Trentga naşriyot egasini kitobni tarqatişni taqiqlaşga köndira olmaydi. Endi «Ruhiy kasallik içida» sotuvda, zöravonlik va aqldan oziş misli körilmagan tezlikda ösmoqda. Trent kitobni sotib olgan kişilardan birini boltа bilan öldiradi va uni ruhiy kasalliklar şifoxonasiga jönatişadi.

Trent hikoyasini tugatadi va doktor Renn çiqib ketadi. Tunda dahşatli voqea yuz beradi: ruhiy kasalliklar şifoxonasining barça xodimlari va bemorlari yirtqiç mavjudotlar panjasidan halok böladi, faqat Trent omon qoladi. Betartiblik boşlanadi, odamlar xunuk jonzotlarga aylanadi, şahar köçalari böşab qoladi, şaharlar bilan aloqa uziladi va butun tsivilizatsiyalaşgan dunyo maʼnosiz qotilliklar va zöravonlik epidemiyasiga botadi. Trent şifoxonadan çiqib, odamsiz şahar böylab kezadi va böş kinoteatrga kiradi, u yerda Satter Keynning «Ruhiy kasallik içida» yangi romani ekranlaştirilgan filmning premyerasi bölayotgan böladi, boş rolda Jon Trent.

Sem Nill — Jon Trent

Juli Karmen — Linda Stayls

Yurgen Prohnov — Satter Keyn

Devid Uorner — doktor Renn

Kevin Zegers — bola

Xeyden Kristensen — velosipedda gazeta yetkazuvçi öğil

Jon Glover — doktor Saperşteyn

Berni Keysi — Robinson

Fransis Bey — missis Pikman

Piter Jeyson — mister Pol

Charlton Heston — Jekson Xarglou

«Ruhiy kasallik içida» ssenariysini Maykl De Luka 1980-yillarning oxirida yozgan edi va Jon Karpenter ssenariy muallifi film suratga olişni taklif qilgan birinçi odamlardan biri böldi, ammo Karpenter rad etdi. 1989-yilda New Line Cinema loyihani suratga oliş boşlanişini eʼlon qildi, rejissyor sifatida Ton Rendell belgilandi, uni keyinroq Meri Lambert almaştirişi kerak edi. Qörquv janri öşa paytda eng yaxşi davrini boşdan keçirmagani sababli, New Line Cinema loyihadagi işni bir neça yilga töxtatib qöydi, nihoyat 1992-yil dekabrida yangi rejissyor etib Karpenter tayinlandi. Asl ssenariy Maykl De Luka tomonidan yozilganiga qaramay, Karpenter uni biroz qayta işladi.

Boş qahramon Jon Trent roliga rejissyor bilan «Körinmas odamning eʼtirofi» filmida ilgari işlagan, «Yura davri parki»da suratga tuşib bölgan aktyor Sem Nill taklif qilindi. Ikkinçi darajali personajlar rollariga Juli Karmen, Yurgen Prohnov, Jon Glover va boşqalar tasdiqlandi. Film suratga oliş 1993-yil avgustdan oktyabrgaça Kanadada ötkazildi.

Xobbs-Endning «Qora çerkovi» sifatida Markem şahrida joylaşgan Slovak yunon-katolik çerkovining Transfiguratsiya sobori suratga olingan. Ruhiy kasalliklar şifoxonasi binosi sifatida Torontodagi suv tozalaş stansiyasi binosi işlatilgan, u yerda boşqa filmlarning baʼzi sahnalari ham suratga olingan. 2001-yil 11-sentabr voqealaridan keyin stansiya yopiq obyektga aylandi.

Vizual maxsus effektlar bilan Industrial Light & Magic jamoasi şuğullangan, amaliy effektlar (jumladan mavjudotlar va animatron qöğirçoqlarni yaratiş) uçun esa KNB EFX Group kompaniyasi javob bergan. Jami barça amaliy effektlarni yaratişga yetti oy ketgan; eng maşaqqatlisi «ön sakkiz futlik yirtqiçlar devori» bölgan, u ğildiraklarda joylaştirilib, yigirma beş kişilik jamoa tomonidan boşqarilgan.

Filmning saundtrekini Jon Karpenter Jim Lang bilan hamkorlikda yozgan, uni Jim Lang va Jon Vigran Knobworld Recording studiyasida yozib olişgan. Asosiy mavzu bir neça yil oldin çiqqan Metallica guruhining «Enter Sandman» qöşiğiga öxşaydi. Aynan şu qöşiq filmda işlatilişi rejalaştirilgan edi, ammo mualliflik huquqi bilan boğliq muammolar tufayli bu amalga oşmadi, şuning uçun Karpenter öxşaş ohang yaratdi.

Filmda Govard Filips Lavkraft ijodiga köplab işoralar mavjud. Xususan, filmning nomi Lavkraftning «Jinnilik toğlari» (ingl. In the Mountains of Madness) qissasi nomiga öxşaydi. Şuningdek, filmda yozuvçining sevimli usuli — ruhiy kasalliklar şifoxonasiga joylaştirilgan şaxs tomonidan ötmişdagi voqealarni hikoya qiliş ham qöllanilgan.

Filmda Lavkraftning «Ktulxu afsonalari»dagi afsonaviy mavjudotlar — Qadimiy zotlarga işora bor. Uning matnlaridagi qahramonlar va joylar körsatiladi (masalan, missis Pikman). Bundan taşqari, filmda Lavkraft asarlarining töğridan-töğri keltirilişini ham köriş mumkin — Jon Trent Satter Keyn asarlaridan parçalarni öqiydigan sahna bor, ularning nomlari ham yozuvçi asarlari nomlariga juda mos.

Filmda Stiven Kingning ijodiga ham işoralar bor; u ham, Lavkraft kabi, özining köplab dahşat kitoblarida voqea joyini Yangi Angliyaning kiçik aholi punktlariga köçirgan.

1995-yilgi Fantasporto festivali — tanqidçilar mukofoti.