Intolerance

«Netерпимlik» (ingl. Intolerance, 1916) — Devid Vork Griffitning Amerika epik sukut saqlagan, 3,5 soatlik badiiy filmi bölib, jahon kinematografining rivojida buriliş yasagan (xususan, artxaus kinoda). Bu kartina sukut saqlagan kino davrining durdonasi hisoblanadi va bir tarixçi uni «yagona kinofuga» («the only film fugue») deb atagan.

Bobilga Fors şohi Kir tahdid solmoqda, ammo şoh Valtasar (Alfred Pejet) davlat işlaridan köra öz malikasi (Sina Ouen) bilan köproq band.

Toğdan kelgan injiq qizni (Konstans Tolmej) öz akasi turmuşga uzatmoqçi böladi. Ammo sovçilikda uni heç kim istamaydi, hatto pul evaziga ham. Şu payt Valtasar paydo bölib, unga istagan kişisiga turmuşga çiqiş «huquqini» beradi. Qiz Valtasarga sadoqat qasamini içadi. U saroy şoiri Rapsod (Elmer Klifton) va oliy ruhoniy Baal (Talli Marshall) ning işqiy izhorlarini rad etadi.

Oliy ruhoniy yangi xudo siğinişini örnatmoqçi bölib, diniy bağrikenglik tarafdori Nabonid bilan kuraşadi. Rapsod yordamida oliy ruhoniy Kir bilan muzokara olib boradi. Natijada Kir Bobilni qamal qilişga kirişadi. Valtasar hujumni qaytarib, ziyofat uyuştirişni buyuradi.

Ruhoniy Kirni qöriqlaşning zaiflaşganidan ogohlantiradi. Rapsod xiyonat haqida toğdan kelgan qizga aytib qöyadi. Qiz Valtasarni ogohlantirmoqçi böladi, ammo juda keç böladi. Forslar Valtasarning xonalariga kirib boradi. Valtasar va uning sevgilisi — malika öz joniga qasd qiladi.

Sanoatçi Jenkinsning singlisi dabdabali töpda akasidan puritan taşkilotini qöllab-quvvatlaşni söraydi.

Buyruq bilan ish haqi 10 % ga kamaytiriladi. Umumiy ish taşlaş boşlanadi. Ish taşlaganlar orasida yigit ham bor. Qöşinlar ish taşlaşni bostiradi. Qiz va yigit işçilar qişloğini tark etib, şaharga köçib ötadi.

Yigit talonçilik bilan şuğullanib, pezevonga aylanadi. Qizning otasi vafot etadi va u yigitga turmuşga çiqadi. Yigit halol hayot keçira boşlaydi, ammo uning tödasi uni xiyonat bilan qamoqqa tuşiradi va u nohaq hibsga olinadi. Jazo muddatini ötayotganda uning xotinida bola tuğiladi. Ammo puritanlar Jenkinsning singlisi bilan birga bolani öğirlab ketadi. Ona sobiq eri tödasining sardori oldiga boradi.

Keçqurun töda sardori («truşçobalar muşketyori») ayolning xonasiga kirib boradi, uning sevgilisi esa şu payt uni kuzatib turadi. Sardor qizni zörlamoqçi böladi, lekin qamoqdan ozod bölgan eri unga xalaqit beradi. Sardorning sevgilisi vaziyatdan foydalanib, sevgilisini revolverdan otib öldiradi, söng revolverni xonaga taşlab qöyadi. Yigit uni kötarib oladi, politsiya keladi va uni qotillikda ayblaşadi.

Qiz eri ustidan ötayotgan sud jarayonida hozir böladi. Erini osiş orqali ölim jazosiga hukm qilişadi. Qiz umidsizlikka tuşib, unga işongan politsiya zobiti bilan birga gubernatorga afv sörab boradi. Ammo gubernator endigina ketgan böladi. Haqiqiy qotil vijdon azobiga çidolmay, hukm qilingan yigitning yoş xotiniga hammasini tan oladi. Yigitning xotini va qotil poyga avtomobilida poyezdni quvib ketişadi. Şu orada qamoqxonada mahkum ölimga tayyorlanadi, sönggi muloqotni qabul qiladi; uni hovlidagi dorga olib borişadi. Avtomobil poyezdga yetib oladi, gubernator afv hujjatini imzolaydi, qoğoz qamoqxonaga aynan öşa paytda yetib keladi, jallod aybsiz hukm qilingan odamning böyniga arqon solayotgan paytda. Adolatsiz qonun yengiladi — er, xotin va bola nihoyat birga böladi.

Bu hikoyaning qahramonlari — gugenot yoş juftligi: Kareglazka laqabli qiz (ingl. Brown Eyes) va uning sevgilisi Prosper Latur. Sen-Bartolomey keçasidan oldin ular nikoh uçun sovçilik qilişgan. Ertalab qirğin boşlanadi. Katoliklar uyga bostirib kirişadi, qizning onasi öldiriladi, uning kiçik singlisi beşikdan otib taşlanadi: «abadiy ona» (Lilian Giş) beşigi mavzusi butun film davomida qizil ip kabi ötadi. Qizga uzoq vaqtdan beri köz tikib yurgan yollanma askar uni uşlab, yotoqxonaga sudrab ketmoqçi böladi. Qiz qarşilik körsatadi va kuraşda askar uni qiliç bilan teşib yuboradi. Prosper sevgilisini qutqarmoqçi böladi, ammo juda keç keladi: u ölim yarasini olgan qizni polda topadi. Qiz jasadini kötarib köçaga çiqadi va qirol askarlaridan uni otib taşlaşni iltijo qiladi.

Unga «Iso farisiylar orasida», «Qonadagi töy», «Valtasar ziyofati» sahnalari kiradi. Iso xoçga mixlanişi sahnasi bilan — Golgotada — yakunlanadi. Bu lahza filmning missionerlik niyatini tuşuniş uçun kalit hisoblanadi. Insoniyat gunohlarining kafforati bölgan xoçga mixlaniş bilan tugaydigan Masih hayoti va azob-uqubatlari syujet çiziği tugagandan keyingina asosiy «amerikaça» syujet çiziği ham yakunlanadi.

Yuzaki ğoya — amerika demokratiyasi, texnika va ijtimoiy yutuqlar (poyga avtomobillari, telefon, adliya tizimi) bilan birgalikda, film begunoh odamning jinoyat uçun ölimini oldini olgan baxtli oxir bilan tugaşiga imkon beradi. Eng yangi texnika yutuği — kinematograf — klassik missionerlik saʼylariga, «axloqni tuzatiş»ga, filmda satirik tarzda körsatilgan, qaraşlarni bağrikenglik ğoyalarini tarqatiş va eʼtiqodlarni özgartirişning ança samarali usuli sifatida yaşirinça qarşi qöyiladi.

Filmning çuqurroq niyati — Masihning kafforat qurbonligiga asoslangan, barça odamlarni azoblardan xalos etiş. Filmning xotimasi (nurli xoç, fariştalar, butun dunyoda tinçlik) şu mavzuga bağişlangan.

Şunday qilib, Griffit eng birinçilardan bölib xristian qadriyatlari va dunyoqaraşini öşa davrning eng yangi vositalari bilan yetkazişga urinadi. U amerika demokratiyasini yangi texnika bilan birga insoniyatning asrlik muammolariga yeçim va xristian qadriyatlarini amalga oşirişdagi oldinga qadam deb hisoblaydi. Bu ğoyani kuçaytiriş uçun u filmni öşa davr uçun inqilobiy bölgan baxtli oxir bilan yakunlaydi.

Finalda ilk bor qöllangan kesişgan montaj orqali barça syujet çiziqlarining yakuni körsatiladi: Masih Golgotaga olib boriladi; Valtasarga oşiq qiz ruhoniylarning xiyonati haqida ogohlantiriş uçun şoşadi, ammo ularning hammasi halok böladi; gugenot sevgilisini qutqarmaydi; işçining xotini eri uçun afv farmoni bilan avtomobilda şoşadi. Faqat oxirgi syujet çiziğida hamma narsa baxtli yakunlanadi. Film umumiy planda suratga olingan epizodlardan iborat epilog bilan tugaydi.

Seymur Stern epilog haqida:

Epilogda Griffit yorqin kadrlarda kelajak zamonlarning Armageddonini körsatadi: jahon uruşini boşlanişini, şuningdek Nyu-York bombardimonini, sönggi jahon zolimlarining ağdarilişini, qamoqxonalar va zulm vositalarining yöq qilinişini, barça odamlar va barça xalqlarning har xil qullikdan ozod etilişini, umumjahon muhabbati asosida umumjahon tinçligining boşlanişini va, göyo hammaning tojidek, apokaliptik tasavvurni — «Va haqiqiy muhabbat bizga abadiy tinçlik keltiradi» deb yozilgan subtitr bilan birga körsatadi.

Lillian Giş — beşikni tebratayotgan ona

May Marsh — qizlarning eng çiroylisi

Robert Harron — yigit

Sem de Gras — hayvonsifat fabrikant Jenkins

Miriam Cooper — taşlab ketilgan

Walter Long — «truşçobalar muşketyori»

Marguerite Marsh — debyutçi

Lloyd Ingraham — sudya

Tod Browning — öğri

Edward Dillon — öğri

Monty Blue — ish taşlaş taşkilotçisi

A.-W. Mac Lure — pastor

Howard Gaye — Iso Nosiriy

George Walsh — Qonadagi kuyov

Bessie Love — kelin

Olga Grey — katta yoşli ayol

Eriç von Stroheim — farisiy

Margery Wilson — Kareglazka, gugenot qiz

Eugene Pallette — Prosper Latur, kuyov, gugenot

Josephine Crowell — Yekaterina Mediçi

Frank Bennett — Karl IX

Spottiswoode Aitken — admiral Koligni

Duglas Feyrbenks — oq ot ustidagi odam

Konstans Tolmadj — toğdan kelgan qiz

Elmer Klifton — Rapsod

Alfred Paget — Valtasar

Sina Ouen — sevimli malika

Talli Marshall — Baal oliy ruhoniysi

epizodik rollarda

Jewel Carmen

Mildred Harris

Carol Dempster

Polina Stark

Herbert Beerbohm Tree

Donald Crisp

Owen Moore

Noël Coward

Colleen Moore

Sylvia Aşton

Constance Collier

Madame Sul-Te-Wan

Carmel Myers

Nigel De Brulier

Winifred Westover (ekranda birinçi marta)

Film Griffitning oldingi filmi «Millatning tuğilişi»ga yönalgan tanqidga javob sifatida yaratilgan, çunki u aniq irqçilik mazmuniga ega edi. «Millatning tuğilişi» montaj bosqiçida ekanida ham Griffit yangi film — «Ona va qonun»ning suratga olinişini boşlagan. Keyinçalik «Netерпимlik» epizodining asosiga aylangan ssenariy mavzusi sud jarayoni — Stillou ishi — va «Federal industrial komissiya»ning ish taşlaş haqidagi hisoboti böldi; Lyuis Jekobsning guvohligiga köra, bu ish taşlaş natijasida kimyo korxonasi egasining buyruği bilan 19 nafar işçi otib taşlangan.

1915 yil boşida «Ona va qonun» filmi tugallandi, ammo ekranga çiqişi keçiktirildi. Jorj Sadul 2 ta mumkin bölgan sababni körsatadi:

Griffit filmni töldirmoqçi edi.

«Triangle» moliyaçilari filmning «baʼzi ijtimoiy erkin fikrlilik»idan kelib çiqişi mumkin bölgan tartibsizliklardan qörqişdi.

«Netерпимlik»ning suratga olinişi 1915 yil yozida «Work Company» firmasining moliyaviy yordami bilan boşlandi, uning asosiy taʼsisçisi Griffit edi. Film tört epizoddan iborat edi: «Ona va qonun», «Masih hayoti va azob-uqubatlari», «Sen-Bartolomey keçasi» va «Bobil qulaşi». Boşqalarga qaraganda arzonroq tuşgan epizod «Ona va qonun» edi.

Asosiysi «Bobil epizodi» bölib, katta xarajatlarni talab qilardi. Jorj Sadul dollarlardagi quyidagi summalarni körsatadi:

650 000 — Valtasar ziyofati, Sadulning fikriça, haqiqiy injildagi ziyofatdan qimmatroq;

96 000 — statistlar (taxminan 16 ming kişi);

7000 — malika kiyimi;

1000 dan ortiq — malika mantiyasi;

20 000 — kordebalet;

360 000 — ijaraga olingan liboslar;

300 000 — quriliş materiallari.

Griffit «Bobil epizodi»ning har bir sahnasini suratga olişni köp sonli operatorlarga topşirardi. Suratga oliş maydonçaning turli burçaklaridan bir vaqtda olib borilar, şu tariqa turli rakurslarda va turli tempda suratga olinardi. «Bobil epizodi»da treleng boğlangan havo şarida amalga oşirilgan. Bunday suratga oliş usuli keyinçalik kamdan-kam takrorlangan. Griffit öz filmini «quyoş dramasi» deb atagan, çunki u sunʼiy yoruğlikda kam suratga olgan. «Bobil dekoratsiyalari» poydevorining bir qismida «Walt Disney» studiyasining paviyonlari qurilgan.

«Sen-Bartolomey keçasi» uçun eski Parijning butun bir kvartali qayta tiklangan. Epizodni suratga olişga 250 000 dollar sarflangan, unda 2500 statist iştirok etgan. «Masih azoblari» epizodi yaratuvçilarga 300 000 dollarga tuşgan, unga 3500 statist taklif etilgan. Bu epizod asosan umumiy planlarda quriladi. Galileya ibodatxonalarini qayta tiklaş va boşqa dekoratsiyalar bilan Frenk Vortmen şuğullangan. Töy sahnasining qöyilişi ravvin Mayers iştirokida yahudiy anʼanalari asosida ötkazilgan.

Statistlar uçun ulkan oşxonalar taşkil etilgan, şörva qozonlari Dekovil tizimidagi tor izli temir yölda vagonetkalarda aylantirilgan.

Tayyor filmda deyarli 14 ta rulon bölgan, yaʼni taxminan 4100 metr. Bu şuni anglatadiki, Griffit suratga olingan 30 metr plyonkadan atigi bir metrdan foydalangan. 1930–1932 yillarda dekoratsiyalarning deyarli hammasi buzib taşlangan, ammo baʼzilari uylarga aylangan.

Seymur Stern premyera haqida:

1916 yil avgust oxirida Nyu-York matbuoti yarim sahifalik eʼlonlarda «Netерпимlik»ning yaqinlaşib kelayotgan premyerasi haqida xabar berdi, uni «ulkan spektakl, davrning yorqin tomoşasi» deb ataşdi.

Premyera 1916 yil 5 sentyabr seşanba kuni keçqurun Nyu-Yorkdagi «Liberty Theatre» (ingl. Liberty Theatre) teatrida bölib ötdi.

Premyerada yuzlab maşhur sanʼat va teatr-kino arboblari iştirok etdi.

Odamlar köpligi sababli, odatda soat 8 da boşlanadigan seans faqat soat 9 da boşlana oldi. Körsatuv davomida ikkita tanaffus qilindi. Kartinani namoyiş etiş faqat tunning soat 1 da tugadi. Asl nusxani proyeksiyalaş 3 soat 35 daqiqa davom etdi. Birinçi oydagi kassa tuşumi şu teatrda «Millatning tuğilişi»ning tört haftalik kassasidan oşib ketdi.

London eʼlonidan:

Filmning işçi nomi «Ona va qonun» edi. Beş yildan köproq (sic!) davomida D.-U. Griffit bu film bilan şaxsan şuğullangan. <…> Zamonaviy tarixiga ötgan yillar voqealarini qöşar ekan, Griffit özini teatrdan kelgan barça eski tasavvurlardan töliq ajratadi. <…>

Bu qadimgi epizodlarni işlab çiqiş böyiça tadqiqot ishi ekspertlar jamoasi tomonidan olib borildi, ular m-r Griffitni şu soha böyiça eng yangi kaşfiyotlarni öz içiga olgan olti jildlik material bilan taʼminlaş uçun uç-tört yil işladilar.

Angliyada premyera 1917 yil 7 aprelda «Drury Lane» teatrida bölib ötdi, oldin film qirollik oilasiga va Jorj V ga Bukingem saroyida körsatilgan. Premyerada Lloyd Jorj, Uinston Çerçill, lord Beaverbrook, Herbert Jorj Uells qatnaşdi.

Film ijodkorning umidlarini oqlamadi va prokatda muvaffaqiyatsizlikka uçradi. Şunça keng reklamaga qaramay, «Netерпимlik» ulkan tijorat halokatiga uçradi. Film «Liberty» kinoteatri ekranida beş oy turdi («Millatning tuğilişi» ekskluziv prokatining yarmi muddati). Angliyada «Netерпимlik» ikki oylik ekskluziv prokatga ega böla olmadi.

Rejissyorning istagiga qaramay, prokatçilar (ayniqsa çet elda) filmni bir neça seriyaga bölib, ularni xronologik tartibda körsatişdi. «Liberty» ekranidagi premyeradan taşqari, film heç qayerda muvaffaqiyat qozonmadi.

Sadulning fikriça, muvaffaqiyatsizlikka olib kelgan asosiy omillar:

film juda uzun edi, ssenariyda köp kamçiliklar bor edi;

amerikaça kinematografdagi raqobatçilar;

AQŞning uruşga kirişi.

Terri Remsining halokat sabablari haqida:

…Griffit tarixdan olingan misollardan keng tomoşabinlarni hayajonga soliş uçun foydalanişga qaror qildi, bu tomoşabinlar tez-tez kinoga boradi, mavhum tamoyilga asoslangan dramatizm bilan… Ammo tomoşabinlar «Netерпимlik»ka xuddi bu hikoyada heç narsani tuşunmasliklarini bilib oliş uçun yetarliça kelişdi. Eng katta auditoriya uçun yaratilgan sanʼat asari, deyarli algebraik kino namunasi bilan yuzma-yuz keldi. Hammasi mağlubiyat bilan yakunlandi.

Rene Belle halokat sabablari haqida:

Bugungi kunda sud xatosini bağrikenglik misoli deb hisoblaş degan bemaʼni fikrga qanday munosabatda böliş kerak? Bu holda faqat bir insonning baxtsizligi bor… <…> Sud xatosi holati mantiqqa zid darajaga yetkazilgan va bu faqat dam olişni istaydigan tomoşabinlarni hayratga soladi.

Sergey Eyzenşteyn:

…«törtta turli hikoya»ning birikmasi çiqdi, bitta umumlaşmada tört hodisaning qöşilişi emas… ularning yagona «Bağrikenglik» obrazida birlaşişining rasmiy muvaffaqiyatsizligi faqat mavzuviy va ğoyaviy xatoligining aksidir… Bu yerdagi sir professional-texnik emas, balki mafkuraviy-tafakkur xarakterga ega.

Sergey Komarovning fikriça, «Netерпимlik»ning bir qator sahnalari va epizodlari Jovanni Pastronening «Cabiria» filmini sözma-söz takrorlaydi, xususan, Bobil epizodining markaziy dekoratsiyasida xartumlarini kötarib turgan fil haykallari. Pastronening Griffitga taʼsiri haqida Montesanti va Belluccio ham gapirgan.

«Cabiria» taʼsirining aniqligi, şuningdek, «hikoya şakli» va «joy özgarişining uzluksiz usuli»ni özlaştiriş haqida Jorj Sadul ham yozgan.

Griffitning özi bu filmni hatto körmaganini bildirgan.

Pastrone har qanday plagiatga juda duşmanlik bilan munosabatda bölgan. Masalan, özlaştirişdan qoçiş uçun u «Cabiria» uçun soxta dekoratsiyalar ham qurdirgan. Şunga qaramay, filllar Griffitdan oldin ham özlaştirilgan va «Salammbô» filmida paydo bölgan.

Griffitning yordamçisi Jozef Xenaberining xotiralaridan:

Griffit bu fillarga butunlay oşiq edi. U Valtasar saroyining sakkiz ustunining har birida bittadan fil turişini xohlardi. Men kitoblarimni titkilay boşladim. «Keçirasiz, — dedim men, — bu fillar uçun heç qanday asos topolmayapman. Doré yoki Injil illyustratorlaridan kimdir nima çizganidan qatʼi nazar, men bu yerga fillarni qöyiş uçun sabab körmayapman. Birinçidan, bu mamlakatda fil bölmagan. Ular ularni bilişi mumkin edi, ammo men bu haqda birorta havola topmadim».

Oxir-oqibat bu yigit Uels (Triangle firmasining yaratilgan tadqiqot bölimi boşliği) Bobil devorlaridagi fillar haqida qandaydir şarh topdi va Griffit şodlanib, uni darhol uşlab oldi, u bu fillarni şunçalik xohlardi.

Mixail Yampolskiy, Bobil dekoratsiyalarining yana bir tasviriy manbai bor deb taʼkidlaydi — ingliz rassomi Jon Martinning «Valtasar ziyofati» (1820) kartinasi. Xenson Griffit bu kartinani yaxşi bilganini körsatadi, çunki uning nusxasi u film uçun töplagan tasviriy materiallar albomida bor edi.

Kartinada, Griffit filmidagidek, ulkan ustunlar bor, ammo ular filllar bilan emas, balki ilonlar bilan bezatilgan. Rejissyor ilonlarni aynan fillar bilan almaştirgan, çunki fillar anʼanaviy ravişda ilonlarning antagonistlari hisoblanadi.

1831 yilda X. S. Siloues «Bobil minorasining vayron etilişi» gravyurasini yaratdi, bu esa Jon Martinga aniq taqlid edi. Ammo Sizlouning gravyurasida törtta fil haykali paydo böladi.

Filmning asosiy badiiy xususiyati şundaki, unda klassik xristian-injil mavzulari yoritilgan va yangi vosita — kinematograf tili orqali ifodalangan. Rejissyor insoniyatning asrlik muammolarini öz davrida va öz jamiyatida hal qiliş yölini topişga juda jasoratli va qatʼiy uriniş qilgan.

Muhimi, ğoyasining asosiy illyustratsiyasi sifatida u ötmişning dramatik voqealari va injil sahnalari bilan birga, asosiy tomoşabinlar — amerikaliklar uçun, asosan ular uçun film yaratilganligi sababli, ularga dolzarb va yaxşi tuşunarli bölgan syujet çiziğini ham tanlagan. Filmning barça badiiy, texnik, syujet va boşqa, hatto unçalik muhim bölmagan xususiyatlarini (sarlavhalar uslubining Injilni biroz eslatuvçi bezagigaça) umumiy missionerlik ğoyasini hisobga olmasdan töğri tuşuniş va baholaş mumkin emas.

Rejissyor köplab inqilobiy yangiliklar kiritdi, ular kinematografning arsenalida abadiy qoldi, aynan bitta umumiy ğoyaga böysunadigan barça tarkibiy elementlari bilan ulkan kinematografik sobor yaratişga urinişda.

Jorj Sadul filmning tuzilişi haqida:

«Netерпимlik»ning boşida bu tört hikoya haqiqatan ham deyarli epik ohangda eşitiladi, çunki hali aniq bir-biridan ajratilgan «boblar» orasida nisbiy muvozanat saqlanadi. Ammo örtadan boşlab harakat tezlaşadi, ritm uzilişli bölib boradi va barça epizodlar, barça davrlar göyo quvğinda birlaşib ketadi, Griffitning sevimli usuliga böysunadi — «oxirgi daqiqada qutqariş».

Vsevolod Pudovkin yaqindan olingan kadrlarning ifodaliligini; detalning rolini çuqur tuşunişni; kadr kompozitsiyasidan qahramonlarning psixologik holatini taʼkidlaş uçun mohirona foydalanişni; qöyilmaning ulkan kölamini; kamera texnikasi vositalarida xilma-xillikni — yaqinlaşiş, yoyiliş, qoronğulaşiş va nihoyat, montaj tuzilmalarida mukammal ritm tuyğusini qayd etgan.

Filmdagi muhim texnik yangilik şundan iboratki, turli davrlar va turli mamlakatlardagi tört syujet alohida emas, balki bir vaqtda rivojlanadi. Epizodlar orasidagi montaj ulanişlari, tomoşabinlarni bir davrdan boşqasiga olib ötadi, qadimiy kitab-folʼiantning sahifasi körinişida bezatilgan sarlavhalar bilan ajratilgan. Bugungi kunda baʼzi sarlavhalardagi ilmiy izohlar öziga xos körinadi — qadimgi Bobilda töy marosimini kim qayta yaratgan, maʼlum sahna qaysi olimning monografiyasiga köra suratga olingan va hokazo. Hozirgi tuşunçada badiiy va ilmiy-ommabop janrlarning maʼlum aralaşmasi yuzaga keladi.

Anʼanaviy yakun — baxtli oxir, keyinçalik Amerika kinosidan boşqa barça kinolarga ötgan, aynan Griffit filmlaridan boşlangan. Griffitgaça drama emas, balki aynan fojia suratga oliş yaxşi ohang hisoblangan. Boş qahramon finalda albatta halok bölişi kerak edi, tomoşabinlar buni oldindan kutib kinoga borardi, hozir köpçilik anʼanaviy baxtli oxirni kutgani kabi.

«Netерпимlik» asosiy (amerikalik tomoşabinlar uçun eng dolzarb) syujet çiziği baxtli yakunlangan birinçi filmlardan biriga aylandi. Öşa davr uçun yangilikni olib kelgan bu badiiy yeçim filmni kuçaytirdi, rejissyorning missionerlik ğoyasini tomoşabinga yetkazişga imkon berdi va filmni jahon kinematografining klassikasiga aylantirdi.

Jorj Sadul montaj haqida:

Montaj ijodiy usul, uslubiy usul va deyarli dunyoqaraş sifatida qöllangan — «Netерпимlik»ning mohiyati şu. Kadrlarning katta töyinganligi apparatning harakatini deyarli istisno qiladi. Filmning birinçi qismidagi bir neça «treleng» dekoratsiyalarning ahamiyatini taʼkidlaydi. <…>

Montaj şunçalik katta miqdordagi plyonkani yutib yubordi, çunki Griffit adabiy ssenariy yozgaç, ish ssenariysisiz suratga olişni olib bordi.

Dastlab Griffit «Netерпимlik»ni 80 qismda qöymoqçi va seriyalar bilan çiqarmoqçi edi. Ammo bunday loyihani amalga oşiriş uçun u yetarli mablağ topa olmadi. Film 14 qismdan iborat böldi, bu ham öşa zamonlar uçun ğayrioddiy hodisa edi.

Filmning murakkab tuzilişi va murakkab montaj tizimi bor edi. Öz davri uçun «Netерпимlik» köp körsatkiçlar böyiça zamon ruhidan oldinda bölgan yangilik filmi edi. Zamondoşlari unga töğri baho bera olmadi.

Griffit montajga yangi yondaşuvning asosçisi böldi. Monitaj ulanişi kabi, göyo faqat texnik usul, unga ekrandagi vaqt va harakat joyi haqidagi tasavvurni tubdan özgartiriş uçun foydalangan. Griffitgaça rejissyorlar jurʼat eta oladigan maksimal narsa — bu epizod içidagi montaj (qahramonlar mimikasini qayd etiş uçun planni yirik qiliş) yoki bir neça ketma-ket epizodlarning montaji edi. Griffit birinçi bölib şu çegaradan çiqdi, montajdan boşqa syujetlarga, harakat joylariga, vaqt davrlariga ötiş uçun foydalandi. Filmning boşida har bir bunday ötiş matnli izoh bilan kuzatiladi, u kitob-folʼiant sahifasi körinişida bezatilgan, tomoşabinga yangi fazoviy-vaqtiy ölçamga ötişni anglaşga va tayyorlanişga yordam beradi. Filmning oxirida barça syujet çiziqlarida voqealar tezlaşgani sari Griffit turli-tuman epizodlar orasida töğridan-töğri montaj ulanişiga ötadi.

Yangilik plyonkaning katta sarfiga olib keldi (1:30), şuningdek tomoşabinlar filmni tuşunmadi va u tijorat jihatidan muvaffaqiyatsiz böldi. Ammo film tarixga kirdi va zamonaviy tuşunçada birinçi badiiy filmlardan biriga aylandi.

«Netерпимlik» «Cabiria» bilan birga peplum janrining xabarçisi hisoblanadi. Sesil Blount de Mill «Bobil dekoratsiyalari»ni tiklab, ularni özining «Ön amr»ida işlatgan.

1958 yilda Bryusselda Jahon körgazmasi doirasida Belgiya sinematekasi yetakçi kino tanqidçilari örtasida «barça davr va xalqlarning eng yaxşi ön ikki filmi»ni aniqlaş böyiça sörov ötkazdi. Şarafli röyxatga haqli ravişda Devid Griffitning «Netерпимlik»i ham kiritildi.

«Bola öğirlanişi» — syujeti va uslubi bilan keyingi kino evolyutsiyasiga çuqur taʼsir körsatgan durdona. <…> Bu epizoddan boşqa maşhur epizod çiqadi: «Bola» (1920) filmida «xayriya jamiyati» xonimlarining «gödakni» öğirlaşi. Ğalati, köpinça bu Çaplinning Griffitga bölgan aniq qarzi eʼtiborga olinmaydi.

Griffit kinematografiyaning ötmişini ifodalaydi, garçi heç kim kinematografiyaga öz ötmişiga ega böliş huquqini tan oliş şarafini bermasa ham…

D.-U. Griffit detallarga berilib ketgan, ammo quruqlikdan qoçadi. Şunga qaramay, «Dunyo yuraklari»ning baʼzi kadrlari quruqroq… «Netерпимlik» ritmiklroq. Simfoniya kengayadi, bir hissiy kötarilişda ösadi, parçalanadi, detallarning boyligidan özgaradi; u benuqson. Kartinaning ritmi ajoyib. Aynan u «Netерпимlik»ni haqiqiy sanʼat asariga, Griffitni esa rassomga aylantiradi…

U, agar xohlasangiz, kinematografiyaga birinçi kiriş, Ins esa ikkinçisi.

…«Netерпимlik»da u montajning sintetik konsepsiyasini allaqaçon kiritadi, undan sovet kinosi oxirgi xulosalar çiqaradi va sukut davrining oxirida, garçi bunçalik mutlaq ifodada bölmasa-da, umumiy eʼtirof oladi.

2011 yilda çiqqan «L.A. Noire» videoöyinida bir tergovda dalillardan biri «Netерпимlik» filmining Bobil epizodi dekoratsiyalari fotosurati bölib, unda syujetga köra gumonlanuvçi rol öynagan, tergovning oxirida ham bu dekoratsiyalar böylab gumonlanuvçini quviş böladi. Şuningdek, öşa öyinda, boşqa işda, şu dekoratsiyalar orasidan manyakni izlaş kerak böladi.