Kashchey the Deathless

Ssenariy mualliflari — Vladimir Şveytser, Aleksandr Rou

Boş rejissyor — Aleksandr Rou

Boş operator — Mixail Kirillov

Boş rassomlar — Nikolay Akimov, Ivan Nikitçenko, Sergey Kozlovskiy, Yevgeniy Nekrasov, Pyotr Galadjev

Bastakor — Sergey Potockiy

Ovoz operatori — Sergey Yurtsev

Ikkinçi rejissyor — Ivan Lukinskiy

Operatorlar — Konstantin Alekseyev, L. Sazonov

Haykaltaroş — N. Savitskiy

Rassom — Feliks Boguslavskiy

Grimyor — Anatoliy Ivanov

Pirotexniklar — A. Demʼyanenko, F. Tyumenev

Montajçi — Kseniya Blinova

Qöşiq matnlari — Sergey Gorodetskiy, Natalya Konçalovskaya

SSSR Vazirlar Kengaşi huzuridagi Kinematografiya işlari qömitasi orkestri va xori, dirijyor David Blok

Film direktorlari — G. Denison, Pavel Danilyants

Uluğ Vatan uruşi boşlanişi munosabati bilan sovet kinematograflari vatanparvarlik mavzusidagi filmni suratga olişni rejalaştirgan edilar.

Ammo 1941-yil kuzida A. Rou tarğibot kinoalmanaxi — Jangovar kinotÖplam № 7 çiqariş bilan band edi. Faqat studiya Stalinabodga evakuatsiya qilingaç, rejissyor ertak filmiga qaytişi mumkin böldi. Ssenariy ustida ish 1943-yilda yakunlandi.

VKP(b) MQ Tarğibot va agitatsiya boşqarmasi boşliği G. F. Aleksandrov matnga tanqidiy munosabatda bölib, yozuvçi Aleksey Tolstoydan baho berişni söradi. A. Tolstoy ssenariyga juda salbiy fikr bildirdi: «Men bu ssenariyni konyunkturaviy, badiiy yolğon, xalqona emas, vatanparvarligi esa haqiqatan ham kvasdek taʼmsiz, şu sababli yaroqsiz deb hisoblayman». Keyin Aleksandrov Tolstoy fikriga tayanib, VKP(b) MQ kotiblari A. A. Andreyev, G. M. Malenkov va A. S. Şerbakovga murojaat qilib, «rus ertak folklorini soxtalaştiriş» bölgan filmni taqiqlaşni söradi. Şunga qaramay, tekşiruvdan söng ssenariy tasdiqlandi va film işlab çiqarişga topşirildi.

Asosiy yovuz qahramonni kim öynaşi haqida söralganda, dramaturg Vladimir Şveytser va rejissyor Aleksandr Rou bir ovozdan: «Albatta, Georgiy Franseviç», deyişdi. Millyar yovuz qahramonlar rollarida allaqaçon yaxşi tanilgan va maşhur edi. Ammo artist dastlab bu rolni rad etgan edi, çunki bunday murakkab obrazni uddalay olmasligidan qörqardi.

Uni faqat suratga oliş masalalarini muhokama qiliş uçun çaqirganlarida, Georgiy boşi va qoşlarini qirib kelgan edi. Bu obraz rahbariyatga juda yoqdi va artist darhol rolga tasdiqlandi. Yovuz qahramon obraziga yaxşiroq kiriş uçun Millyar Moskvadagi çerkovlarni aylanib, ikonopisi ustalarining yomonlikni qanday tasvirlaganini kuzatgan.

Film suratga olinayotganda Georgiy Millyar bezgak bilan oğrib, özining sözi bilan aytganda «botinkalari bilan 45 kilogramm» vaznga ega bölib qoldi. Yorqin kiyimi (plaşi qizil rangda edi) bilan birga bu uni skeletga juda öxşatib qöyardi. Kaşçey grimining bir qismini Millyarning özi öylab topgan va suratga oliş vaqtida uning oti közlarini boğlab qöyilgan, çunki u qörqib, grimli artistga yaqinlaşişni xohlamagan, deyişadi.

Georgiy Millyarni uning Kaşçeysi Adolf Gitlerga öxşaydi va faşizmni ifodalaydi, deb ayblaşgan, ammo artist özi bunday boğliqlikni rad etgan: «Men bunday vulgar talqinga bormadim… Har bir davr özining Kaşçeyini namoyon qiladi va şu maʼnoda u ölmasdir». Kaşçey obrazi Viktor Vasnetsovning «Qiyomat çavandozlari» rasmidagi uçinçi çavandozdan olingan.

Filmning ikkinçi qismi, yaʼni Nikita Kojemyakaning Kaşçey öğirlagan Marya Morevnani qutqariş uçun yölga çiqişi, Tojikistonda, Duşanbeda (öşa paytda — Stalinobod) suratga olinişi boşlangan. Mamlakatdagi harbiy vaziyat tufayli suratga oliş guruhi şu yerga evakuatsiya qilingan va Kaşçey podşohligi ham aynan şu yerda suratga olingan.

Filmning birinçi qismi (yaʼni posad, bayram sahnasi va Kaşçey qöşinining hujumi) Oltoy ölkasi Tolmen tumanidagi Ozyorki qişloği yaqinida suratga olingan. Bir versiyaga köra, rejissyor suratga oliş joyini tanlayotganda unga Oltoy taklif qilingan, unga «bulutlargaça çözilgan ming yillik daraxtlar», «baland otda ötirgan çavandoz boyidan baland qirqovul paporotniklari» haqida gapirib berilgan va Aleksandr Rou rozi bölgan. 1943-yilda qişloqqa qurувçilar kelib, köl yonida tökma tayyorlab, uni tekislaşgan, keyinçalik unda qişloq dekoratsiyasini quriş uçun. 1944-yilda Ozyorkiga Aleksandr Rou va aktyorlar Sergey Stolyarov, Galina Grigoryeva hamda Ivan Ryjov kelişdi. Grigoryeva suratga olişdan oldin tif bilan oğrigan edi, şu sababli boşi tuksiz qirqilgan holda kelgan, har kuni uni grimlaşgan, tanaffus paytlarida esa uni Stolyarovning özi qoşiq bilan ovqatlantirgan. 1944-yil iyulda mahalliy gazetada eʼlon çiqdi: «„Soyuzdetfilm“ kinoekspeditsiyasi „Kaşçey Bessmertniyning oxiri“ badiiy filmini suratga oliş uçun Ozyorki st.da turli yoşdagi erkak va ayol kişilarni badiiy kinosuratga olişda iştirok etişga taklif qiladi. Röyxatga oliş şu yilning 1, 2 va 8, 9 iyul kunlari soat 11–19 da, manzil: Barnaul, „Oltoy“ mehmonxonasi, 28-xona.» Eʼlonga mahalliy aholi ham, Barnaul aholisi ham javob berdi. Kaşçey qöşinining hujumi sahnasi hozir qurib qolgan Katta Zayomişçe köli yonida suratga olingan, massovkada mahalliy aholi qatnaşgan, tanaffus paytida ular qişloq böylab zirhlari va grimi bilan yurişgan, şu sababli mahalliylar ularni «şaytonlar» deb ataşgan. Film uçun maxsus butun bir qişloq, çerkov bilan birga qurilgan, köp uylarning faqat uçta devori bölgan va faqat kadrga tuşgan qismlari qurilgan. Dekoratsiyalarni qurişda mahalliy aholi yordam bergan, ular daraxtlarni kesib, sigirlar bilan olib kelişgan. Kinoişlab çiqariş jarayonida qişloq yoqib yuborilgan va bu sahnani bir vaqtning özida uç operator turli rakursdan suratga olgan. Boşqa bir sahna uçun butun bir buğdoy dalasi yoqilgan, buning uçun Moskvadan ruxsat oliş zarur bölgan. Mahalliy aholi öşa dalani «Rogulkidagi dala» deb ataşgan, hozir u Birinçi may tumanida joylaşgan.

Nikita Kojemyaka qurbaqa bilan gaplaşadigan sahna uçun suratga oliş guruhi maxsus mos namunani qidirgan. Mahalliy aholi «sovuqdarmon» deb ataladigan qurbaqalarni sut solingan idişga taşlab qöyişgan, sut açimasligi uçun, keyin ularni rejissyorga olib kelişgan va tasdiqlangan qurbaqa uçun pul tölangan. Şu sahnada kölda nilufarlar bölişi kerak edi, tabiiylaridan taşqari sunʼiy nilufarlar ham tayyorlangan. Şuningdek, filmni suratga oliş uçun mahalliy aholidan kaptarlar sotib olingan, gazetada eʼlon şunday yozilgan edi: «„Soyuzdetfilm“ kinoekspeditsiyasi naqd pulga kaptarlar (turli rangdagi) sotib oladi. Kaptarlarni köriş uçun manzilga soat neçada keliş mumkinligini körsatib, öz manzilingizni yuboring: Barnaul, poçta, „Soyuzdetfilm“ kinoekspeditsiyasi, talab qilingunça.» Bir sahnada ayiqni mahalliy aholidan biri öynagan.

Georgiy Millyar, ehtimol, faqat Kaşçey Bessmertniyni emas, balki çol-örmonçi rolini ham öynagan. Filmning asl versiyasi titrlarida çol-örmonçi qahramoni qarşisida yulduzça turgan, 1962 va 1980-yillardagi tiklangan versiyalarda esa bu rol titrlarda umuman körsatilmagan. Şunga qaramay, mahalliy aholi Millyar qişloqqa kelmaganini, bu qahramonni esa mahalliy aholidan biri, çol Motovilov öynaganini aytişadi. Boşqa tomondan, «Çol-özi-bir-özi» (Stariçok-sam-s-perst) sahnasi aniq kombinatsiyalangan suratga oliş usulida (kadrda kiçraytirilgan) olingan, demak Millyarni studiyada ham suratga oliş mumkin edi. Massovka aktyorlariga 18 yoki 180 söm tölangan, massovkadagi qizlarga esa esdalik sifatida rangli atlas lentalar berilgan. Umuman olganda, filmning qişloqdagi suratga olinişi uç oy davom etgan.

Nikita Kojemyaka Kaşçey bilan jang qiladigan sahnalardan birida aktyor Sergey Stolyarov tasodifan Millyarning boşiga yoğoç qiliç bilan şunday urib yuborganki, uni şoşilinç kasalxonaga olib borişga töğri kelgan, u yerda uning miya çayqalişi taşxisi qöyilgan.

Filmning birinçi namoyişi filmning yarmi suratga olingan Ozyorki qişloğida bölib ötgan va Rou özi bu haqda şunday degan: «Qişloq klubi hamma istaganlarni siğdira olmadi. Biz devorlarni „kengaytirişga“ majbur böldik — klub kiriş joyi oldida köçada polotno tortdik va film darhol yuzlab tomoşabinlar tomonidan körildi». Filmning katta ekrandagi premyerasi 1945-yil 9-mayda, Ğalaba kunida Barnaul «Rodina» kinoteatrida bölib ötdi. Film SSSRda 1945-yil 27-mayda keng prokatga çiqqan.

«Kaşçey Bessmertniy» filmi 1948-yilda Yaponiyada çiqarilgan va 1940-yillarda Yaponiyadagi eng köp daromad keltirgan sovet filmlaridan biriga aylangan. Filmning premyerasi viloyatda, Niigata prefekturasida bölib ötgan. «Kaşçey Bessmertniy» Yaponiyaning eng yirik kinoteatri — «Kokusai Gekijo»da namoyiş etilgan birinçi xorijiy film böldi.

Premyeradan söng film tomoşabinlar va tanqidçilar tomonidan yuqori baholangan va hozirgi kunda u klassikaga aylangan. Taqrizçilar uning badiiy xususiyatlarini maqtaşgan: «Bu haqiqatan ham ajoyib film, sof kinematografik nuqtai nazardan ham ajoyib va qiziqarli, u Puşkinning sheʼriy ertaklarini eslatadi. Texnik jihatdan bu haqiqiy va toza kinodir. Bu yerda hamma narsa obrazlar bilan gapiradi, hatto metafora, giperbola, allegoriya kabi göyo sof adabiy „elementlar“ ham faqat obrazlar yordamida amalga oşirilgan. Bu filmni tomoşa qilganda tuşunasan, söz aynan obrazdan tuğilgan». Köpinça kinotanqidçilar Kaşçey obrazi «nemis örta asrlari estetikasi» taʼsirida yaratilganiga eʼtibor qaratadilar.

Zlata Komkova öz maʼruzasida «„Kaşçey Bessmertniy“ filmida yomonlik ustidan adolat ğalabasi, ona yerga muhabbat haqida gapirilgan» deydi. «Uruşdan keyingi yillarda filmlar ösmirlarning xarakterini, mehnatga munosabatni, tekinxörlikka murosasizlikni, Vatanga muhabbatni, milliy va irqiy adovatga çidamsizlikni tarbiyalaydi».

Bir intervyuda Georgiy Millyar «„Kaşçey Bessmertniy“ filmi Aleksandr Rou tomonidan Fris Langning „Nibelunglari“ filmiga parodiya sifatida qöyilgan» deb aytgan. «Nibelunglar» Ikkinçi jahon uruşi davrida Germaniya uçun katta ahamiyatga ega edi. Adolf Gitler hokimiyatga kelganidan söng darhol, Yozef Gebbels «Zigfridning ölimi» («Nibelunglar» dilogiyasining birinçi qismi) filmini qayta ekranlarga çiqariş haqida buyruq bergan, u milliy-sotsialistik tarğibot uçun işlatilgan.

Filmda «Nibelunglar»ga köplab işoralar mavjud. Masalan, Millyar ijro etgan Kaşçey Gunnlar şohi Attilaga öxşaydi, Kaşçeyning xizmatkorlari varvarlarning terisini kiyib olgan va filmdagi gunnlarga juda öxşaydi, Kaşçey saroyining dekoratsiyalari esa Brunxildaning turar joyini eslatadi. Filmning boş qahramonlari Nikita Kojemyaka va Marya Morevna nafaqat qiyofasi bilan, balki taşqi belgilari bilan ham Zigfrid va Krimxildaga öxşaydi. Masalan, Maryaning Krimxilda kabi uzun örilgan soçlari bor. Rejissyor film davomida bir neça marta «Nibelunglar»ga işora qiladi. Filmning boşida Nikita xuddi Zigfrid kabi oq ot minib örmon orqali sevgilisi oldiga boradi. Zigfridning buloqning yonida yotib öliş sahnasi «Kaşçey Bessmertniy»da ikki marta takrorlanadi: avval Nikita suv yonida yotib, unga falokat başorat qiluvçi qurbaqa bilan gaplaşadi, keyin esa şu joyda kökragida öq bilan ölayotgan yigitni uçratadi (Zigfrid orqasidan nayza bilan teşib ötkazilgan edi). Bundan taşqari, filmda ertak motivlarini töğridan-töğri özlaştiriş ham bor. Masalan, Nikita Kojemyaka va Bulat Balagur körinmas qalpoq kiyib, Kaşçey qalʼasiga yaşirinça kiradigan sahna «Nibelunglar»dagi sahnani takrorlaydi, bu yerda körinmas Zigfrid Gyunter jangçilariga Brunxildani yengişda yordam beradi. Bulat Balagur Kaşçeyning ölimini qöliga olib toşga aylanadi, xuddi Nibelunglar qiroli xazinasi bilan töla katta laganni uşlab turgan karlik-kariatidalar, qirol ölgandan keyin toşga aylangani kabi.

Yaponiyada köpinça vatanparvarlik mazmunidagi sovet filmlari, jumladan «Kaşçey Bessmertniy»ning noqonuniy namoyişlari ötkazilgan. Yapon tomoşabinlariga «Kaşçey»dagi qahramonlar yoqqan: uruşdan keyingi yillarda bu film ularga öşa paytda taqiqlangan yapon millatçiligining örnini bosgan. Tarğibot jurnali «Sovetskiy ekran»da sovet vatanparvarlik kinosanʼatidan örnak oliş zarurligi haqida yozilgan.

2013-yil bahorida Tolmen mahalliy tarix muzeyi prezident grantini, 600 ming rubl miqdorida oldi, uning mablağiga «Kaşçey Bessmertniy» filmiga bağişlangan zal oçildi, unda haykaltaroş Sergey Mozgovoy yasagan töliq böyli yoğoç Kaşçey turibdi.

2016-yil fevralda TUSUR aspiranti Yevgeniy Garin Rossiya Kinematograflar ittifoqi raisi Nikita Mixalkovga va Rossiya Federatsiyasi madaniyat vaziri Vladimir Medinskiyga xat yöllab, «Yulduzli uruşlar» va «Kaşçey Bessmertniy» syujetlarining mos kelişini bayon qildi. Mos kelişlar orasida qahramonlarning xarakterlari va ijtimoiy rollari misollari keltirilgan: Nikita Kojemyaka — Lyuk Skayuoker, Marya Morevna — Leya Organa, Bulat Balagur — Xan Solo, Çol-özi-bir-özi — Magistr Yoda, Kaşçey Bessmertniy — Dart Veyder. Şuningdek, asosiy syujet burilişlari: boş qahramonning qizni öğirlanişi, boş qahramonning kuygan qişloğiga qaytişi, boş qahramonga kuç beruvçi kiçik qari odam va boşqalar. Köplab tanqidçilar va muxlislar bu bayonotni juda şubha bilan qabul qilib, «adabiyotda jami 36 ta, deb ataladigan modul syujetlar mavjud» degan fikrga eʼtibor qaratgan. «Umuman olganda, bu mustaqil asar, ammo Lukas boşqa mualliflarning, masalan, Kurosava, Eyzenşteyn asarlaridan ilhomlangan, u Aleksandr Nevskiyning nemis ritsarlariga hujumidan ilhomlangan» — bu «Yulduzli uruşlar» sagasining muxlislaridan biri sözlari.

Film 1980-yilda M. Gorkiy nomidagi kinostudiyada tiklangan.

Tiklaş rejissyori — Georgiy Şepotinnik

Ovoz operatori — Kerim Amirov

2014-yilda filmning 70 yilligi munosabati bilan kartina rangli körinişga keltirildi.