Khrustalyov, My Car!

ssenariy mualliflari: Aleksey German, Svetlana Karmalita

rejissyor: Aleksey German

boş operator: Vladimir Ilin

kompozitor: Andrey Petrov

boş rassom: Vladimir Svetozarov

tryuklar postanovkaçilari: Sergey Vorobyov, Sergey Golovkin

prodyuserlar: Armen Medvedev, Aleksandr Golutva

German 1980-yillarning oxirida yozişni boşlagan dastlabki ssenariyga köra, asosiy rolni Sergey Dovlatov ijro etişi kerak edi. Ssenariy uçun boşlanğiç nuqta bölib Germanning bolalikdagi xotirasi xizmat qildi: otasi şved jurnalistini provokator deb öylab, zinadan itarib yuborgan edi. Klyonskiy uyi (ssenariyda Glinskiy uyi) mohiyatan rejissyor bolaligi ötgan xonadonni, unda yaşagan köplab ajoyib yaşovçilar bilan birga, takrorlaydi (jumladan, «xalq duşmani» deb qatağon qilingan kişining kiyim şkafida yaşaydigan qizlari ham bor). A. Yu. German ssenariy ğoyasini quyidagiça tuşuntiradi:

Voqea Stalin ölayotgan va hali heç kim buni bilmayotgan paytda sodir böladi. Rus generali. Katta, çiroyli odam, u mamlakatda röy berayotgan narsalar unga aloqasi yöq deb hisoblaydi. Hamma yahudiylar bilan şuğullanadi, uning esa boşiga heç narsa tuşmaydi. Va mana uning taqdiri. Juda dramatik va qiziqarli. Yana bir xorijlik bor, u hammaga yaxşilik qiliş uçun kelgan, lekin yomonlik qilib ketgan. Bir bola bor, u göyo men özimman va oilam bir oz şunga öxşaydi. Stalin va Beriya ham filmda bor, ammo ular şu generalning prizmasi orqali körsatiladi. Şunday qilib uçta çiziq bir-biriga boğlanadi: general, xorijlik, bola… Bola ança yoqimsiz. Masalan, men heç qaçon öz otamni xabar qilmaganman, filmda esa bola şuni qilişga urinadi.

Filmning oçiliş sahnasi Novaya Basmannaya köçasida, Staxeyev uyi yonida suratga olingan. Stalinning ölayotgan sahnasi «xalqlar rahbari» umrining sönggi kunlari ötgan Yaqin daçada suratga olingan. Filmning nomi Beriyaning haqiqiy iborasi bölib, u Stalin vafotidan keyin Kuntsevo daçasidan ketayotganda aytgan. Ivan Vasilyeviç Xrustalyov — Stalin vafot etgan kuni uning daçasida navbatçilik qilgan davlat xavfsizlik xodimi. Ekranda u körinmaydi.

Moliyalaştirişdagi uzilişlar tufayli (amerikalik homiylar Stalin rolini amerikalik aktyor ijro etişini talab qilib, German rozi bölmagaç, iştirokdan voz keçgan) film töliq yetti yil davomida suratga olindi va juda kutilgan edi. «Biz bir neça marta uzoq töxtab qoldik, guruh tarqab ketardi, uni qayta yiğişga töğri kelardi; aktyorlar bizning uslubimizda öynaşni unutib qöyardi, hammasini qaytadan örgatiş kerak edi», — deb eslaydi German. Rus tilidagi nusxalarni yaratiş uçun mablağni «Seryoja ismli yangi rus» taqdim etdi, u rejissyorga öz familiyasini aytişdan boş tortgan. Moliyalaştirişning bir qismi Fransiyadan kelgan, bir qismini esa Sankt-Peterburg meriyasi amaldorlarining kömagi bilan kafolatlaş mumkin bölgan.

Filmning televersiyalarida baʼzi replikalarni tuşuniş juda qiyin. German buni özining fon tovuşining köp qatlamli usullari bilan har doim ham muvaffaqiyatli bölmagan tajribalari bilan izohlaydi. Uning sözlariga köra, asl kinoversiyada barça replikalarni tuşuniş mumkin.

Film Cannes kinofestivalining (1998) asosiy tanlov dasturida iştirok etdi, ammo tomoşabinlar tomonidan tuşunilmadi va deyarli huştak bilan kutib olindi. Köpçilik zaldan çiqib ketdi, namoyiş «şunçaki örindiqlarning qarsak çalinişi ostida ötdi». Şunga qaramay, masalan, Jim Xoberman uni ön yillikning buyuk filmlaridan biri deb atadi. Filmning Yaponiyadagi namoyişi muvaffaqiyat bilan ötdi. Yetakçi frantsuz kino naşrlari keyinçalik Kannesda namoyişdan söng filmga berilgan yomon bahoga uçun rejissyordan uzr söradi.

Rossiyalik kino tanqidçilari lentani ança bir maʼnoli qabul qildilar. Masalan, Andrey Plaxov «Xrustalyov» haqida şunday başorat qildi:

…u rejissyorning eng şaxsiy va eng qattiq filmi sifatida kino tarixida öz örnini egallaydi.

Rejissyor Sergey Loznitsa German filmini eng jiddiy film deb atadi:

Bu eng kuçli, muhim aks ettiriş, bu intellektual, badiiy voqea.

Pyotr Vayl filmni körgandan keyin yozdi:

Bu kinodagina emas, balki har qanday sanʼatning imkoniyatlari haqidagi tasavvuringdan ham kattaroq narsa bilan juda kam uçraydigan töqnaşuv edi. Tomoşabinni qamrab oladigan narsa — bu hayrat. Kinoning tuşga öxşaş tabiati, ehtimol, heç qaçon bunçalik qattiq va aniq namoyon bölmagan. «Xrustalyov»ga butunlay şönğiysiz.

1999-yilda film «Nika» mukofotlariga quyidagi nominatsiyalarda sazovor böldi: «eng yaxşi film», «eng yaxşi rejissyor», «eng yaxşi musiqa», «eng yaxşi operator ishi», «eng yaxşi kostyum rassomi ishi», «eng yaxşi boş rassom ishi». Rejissyor özi filmning keltirib çiqargan bahslarga falsafiy munosabat bildirdi:

Boşqa kinotildan kelgan şok ötadi va maʼlum böladiki, bu bizning hayotimiz haqidagi tragikomediya: Gogol yozgandek, Bekket yozayotgandek.

Aleksey German «Xrustalyov, maşinu!» filmida Rossiya muammolarining kelib çiqişini «zörlangan, xörlangan mamlakat» sifatida kuzatişga intilganini aytadi, u «har doim hammani hamma narsada keçiradi». Uning sözlariga köra, bu 1953-yil atmosferasi haqidagi film emas, balki

…Rossiya haqidagi tasavvurimiz, u nima ekanligi, nega biz şunçalik baxtsizmiz… Biz millionlab öldirilganlar [Stalin terrori yillarida] uçun şunçaki dedik: «Mayli, yomon, unutamiz».

Kino tanqidçisi Mixail Trofimenkov Klyonskiy va Stalin örtasidagi öxşaşlikni — ularning taqdir oldidagi himoyasizligini topdi. U, şuningdek, German filmidagi gipperealizm (uruşdan keyingi davrning maişiy hayotidagi eng mayda detallarni seziş, «bytovizm») va fantasmagoriya örtasidagi çegaraning noaniqligini ham qayd etadi:

«Şifokorlar ishi»ning apokaliptik atmosferasida general-tibbiyot xizmati, kasalxona nevrologiya bölimi direktori sekin, lekin aniq içkilikbozlikka botib boradi. Atrofda sodir bölayotgan narsalar şunçalik irratsionalki, baʼzan tuyuladi: filmdagi barça voqealar — uning oq ilonlarga öxşaş aqldan oziş tuşi, xuddi «Amerikada bir zamonlar» filmining «zamonaviy» qismi ham De Niro qahramonining afyun tuşlari kabi. Naturalizm syurrealizmga aylanadi.

Anton Dolin şunga eʼtibor qaratadi:

…German badiiy olamida nafaqat voqelikni tuşdan, balki çuqur maʼnoga ega bölgan narsani tasodifiydan ajratib turadigan çegarani ilğaş qiyin. Syujet burilişlarining aytilmaganligi va rejissyorning anʼanaviy kinotildan, uzilib qoladigan yirik planlardan voz keçişi tufayli tarix tomoşabin köz oldida jilovlab bölmaydigan, dahşatli kuç sifatida kötarilgandek böladi.