Kin-dza-dza!

Ssenariy mualliflari: Rezo Gabriadze, Georgiy Daneliya

Rejissyor-postanovkaçi — Georgiy Daneliya

Operator-postanovkaçi — Pavel Lebeşev

Rassom-postanovkaçilar: Aleksandr Samulekin, Teodor Tejik

Kompozitor — Giya Kançeli

Ovoz operatori — Yekaterina Popova

Rejissyorlar: Leonid Bits, Karen Gevorkyan

Operator — Yu. Yakovlev

Kostyum rassomlari: Svetlana Kaxişvili, T. Proşina

Montajçilar: Tatyana Yegoryçova, Natalya Dobrunova

Rassom-grimyor — Nadejda Nasekina

Kombinatsiyalangan suratga oliş:

operator — Aleksandr Dvigubskiy

rassom — Pavel Xurumov

Dizayner-muhandislar: V. Solomykov, Aleksandr Batynkov, V. Danilyuk, S. Varşavskiy, Vyaçeslav Koleyçuk, Valeriy Çibisov

Rassom-dekorator — A. Bessoltsin

Rassom-fotograf — Ye. Koçetkov

Yoruğlik ustasi — Gennadiy Ivanov

Yordamçilar:

rejissyor: Ye. Remizova, Samuil Xaxam

operator: Yu. Kobzev, A. Şirokov

Davlat simfonik kinematografiya orkestri

Dirijyor — Sergey Skripka

Muharrir — L. Gorina

Musiqa muharriri — Raisa Lukina

Kartina direktori — Nikolay Garo

Titrlarda körsatilmagan:

Ikkinçi rejissyor — Galina Daneliya-Yurkova; u Maşkovning xotini Lyusi rolini ham ijro etgan)

Kostyum rassomlari: Alina Speşneva, Nikolay Serebryakov, Vladimir Sokovnin, N. Juravleva

Rassom-grimyor — L. Karpenko

Rassom-dekorator — Vladimir Saxarov

Rassom yordamçisi — Kirill Daneliya

Yoruğlik ustalari: Mixail Juravkin, Viktor Kulik, Mixail Jerdin

1984-yil qişida G. Daneliya özining mehmoni bölgan italyan ssenariyçisi Tonino Guerra bilan yoş avlod uçun zamonaviy va ğayrioddiy film suratga olmoqçi ekanligini, ammo nima haqida ekanligini bilmasligini baham kördi. «Sizlarda Rossiyada qişlar juda sovuq va uzun, ertak qiling, isinib oliş mumkin bölsin», — maslahat berdi Guerra. Daneliya ilmiy-fantastika suratga olişga qaror qiladi, qahramonlarni juda issiq va ular uyga qaytişni istaydigan boşqa sayyoraga yuboradi. Adabiy asos sifatida Daneliya Stivensonning «Xazina oroli» romanini olib, uning voqeasini kosmosga köçirişni rejalaştirgan edi.

Tbilisiga safar paytida Daneliya filmning ğoyasini dösti — ssenariyçi Rezo Gabriadze bilan baham köradi; ular uni muhokama qila boşlaşadi, natijada asosiy syujet butunlay özgaradi. Ssenariyni G. Daneliya va R. Gabriadze bir neça oy davomida yozişdi. Undan köp narsa filmga kirmadi (barça variantlar bilan ssenariy töplami taxminan 5 kg oğirlikda edi). Bundan taşqari, ssenariy suratga oliş davomida töğrilandi, qöşimçalar kiritildi va qayta yozildi. Ssenariyda Gedevanning familiyasi Bakuradze edi, Bi Db deb atalgan, Plyuk sayyorasi esa Çatl deb nomlangan edi.

Georgiy Daneliya şunday hikoya qilgan: «Kino vaziri Kamşalov ssenariyning faqat çorak qismini zörğa öqidi. Dedi: „Agar sening isming bölmaganida, men bu bemaʼnilikni darhol taşlab yuborardim!“. Ammo suratga olişga ruxsat berdi: u meni örgangan, mening ssenariyimda bir narsa bölib, ekranda boşqa narsa çiqişiga. Faqat ogohlantirdi: „Sovet tuzumiga qarşi narsa bölmasin, baribir uni kesib taşlayman…“. Bu yerda u xato qildi: film boşqa vaqtda, boşqa vazir davrida çiqdi…».

Bölajak kartinani tayyorlaş davrida operator Aleksandr Knyajinskiy, rassom Levan Şengeliya va kompozitor Giya Kançeli jalb qilingan edi.

Filmning ssenariysining birinçi sahifalari «Sovetskiy ekran» jurnalining 1985-yil 13-sonida, hali suratga oliş davom etayotganda çop etilgan. Filmning syujet çiziği adabiy ssenariydan farq qiladi. Masalan, ssenariyda Plyukda uçinçi irq — fitilkalar mavjud edi. Taxmin qilinardi, filmda fitilkalar animatsion böladi, ammo tegişli texnologiyalar yöqligi sababli ulardan voz keçişga töğri keldi. Bundan taşqari, filmda patsaklardan norozi bölgan, transklyukatorli çatlan epizodik qahramon: u faqat şu iborani aytadi: «Men hammaga bu fiğar PJ sayyorani nimaga olib kelganini aytaman!» va çöl böylab uzoqqa ketadi, faqat qahramonlar etixʼni oçadigan sahnada yana paydo böladi. Ssenariyda esa uning roli (hatto ismi ham körsatilgan — Kyrr) ança kengroq.

Kinokritik Mark Kuşnirovning fikriça, filmning nomi Yuriy Jelyabujskiyning 1926-yilda suratga olingan, gruzin tarixi haqidagi «Dina Dza-dzu» filmi bilan hamohangdir. Biroq rejissyor Georgiy Daneliyaning sözlariga köra, «Kin-dza-dza» nomi bu film bilan heç qanday aloqasi yöq va u quyidagiça öylab topilgan: «Boşida pepelatsda hamak osilgan edi. Unda Leonov tebranardi. Unga Lyubşin yaqinlaşib, söradi: „Portfelingda nima bor?“ Leonov uning ortidan, xuddi aks-sado kabi, takrorladi: „Fele-fele-fele…“ — keyin javob berdi: „Kökat“. — „Qanday?“ — „Kinza“. Va kuylay boşladi: „Kin-dza-dza-dza…“ Butun yöl davomida kuyladi. „Jim böla olmaysanmi?“ Qöşiq yonib ketdi. Nom qoldi…».

«Sovetskiy ekran» jurnalidagi 1984-yildagi, filmga tayyorgarlik haqidagi maqolada (suratga oliş va boş rollar ijroçilari aniqlanişidan oldin) uning nomi paydo bölişining boşqaçaroq versiyasi keltirilgan edi. Ssenariyning dastlabki variantiga köra, musofirlarga Gedevan ularni mehmon qilgan öt — kinzaning jarangdor nomi yoqqan va bu söz ular uçun qöşiq nidosiga aylangan: kin-dza-dza (muallif uni filmning nomiga olib çiqqan).

Dastlab «Kin-dza-dza!» faqat kartinaning işçi nomi bölib, prokatda u «Kosmik chang» yoki «Yulduz çangi» nomi bilan çiqişi möljallangan edi. Ammo ssenariydan kosmik chang savdogari bilan boğliq epizod, uni L. Yarmolnik ijro etişi kerak edi, olib taşlangandan söng, «Kosmik chang» nomidan voz keçişga töğri keldi.

Kostyum rassomlari köplab eskizlar tayyorladi, ammo ularga qarab kostyumlar tikib bölmadi, çunki şu vaqtda Sergey Bondarçukning «Boris Godunov» tarixiy filmi suratga olinayotgan edi va «Mosfilm» tikuv sexi ortiqça yuklangan edi. Natijada kostyumlarni Svetlana Kaxişvili, Georgiy Daneliya, Teodor Tejik va suratga oliş guruhining boşqa aʼzolari qöl ostidagi materiallardan tayyorladi.

Plyukdagi asosiy kostyum «Zarya» firmasining issiq içki kiyimi (futbolka va kalsonlar) böldi, ularni xlorkada oqartirilgan, möynasi esa baʼzi joylarda kuydirilgan. Şuningdek, köplab kostyumlar eski uçuvçi kostyumlarining qismlaridan (prujinalar, yostiqçalar, tasmalar, törlar, metall halqaçalar, neylon xaltaçalar, zamoklar va boşqalar) yasalgan. Masalan, etsilopplar oğzida prujinalarni tutib yurgan, yostiqçalar musofir ayollarning orqasiga biriktirilgan edi. Neylon xaltaçalar patsaklarning oyoqlariga kiydirilib, tasmalar bilan boğlangan, boşlariga esa uçuvçi kostyumining tasmalari kiydirilgan. Musofir kostyumlarining qolgan qismlari «Mosfilm» kostyum xonasida va film suratga olingan Qoraqum çölidagi axlat uyumlarida yiğilgan.

«Savdo zali» obyektidagi sahna uçun etsilopplarning şlemlariga ikki yuz yorqin lampoçka kerak edi, ular «Mosfilm» omborida yöq edi va ularni naqd pulga sotib oliş taqiqlangan edi. Rejissyor Daneliya lampoçkalar izlab, Moskva şahar KPSS qömitasining birinçi kotibi Viktor Grişindan yordam söragan, ammo u yordam bermagan. 1985-yilda Grişin lavozimidan ketgandan söng, Daneliya Moskva şahar KPSS qömitasining yangi birinçi kotibi Boris Yeltsinga murojaat qilgan va unga Grişin aynan lampoçkalar tufayli lavozimidan olib taşlanganini aytgan. Natijada Yeltsinning yordamçilari etsilopplar kostyumlari uçun şu lampoçkalarni qidirişga kirişgan. Lampoçkalarni oxir-oqibat KPSS MK apparati xodimi Leon Onikov topib bergan.

Qahramonlar kostyumlari:

Uef — brezent dengizçi şimi, orqasiga axlatdan topilgan, nomaʼlum maqsadli blyamba yopiştirilgan, «Zarya» firmasining bayka futbolkasi, suv ostida işlovçining kostyumi (içki tomoni taşqariga qaratilgan), «Tilning afsonasi» filmidan yarim etiklar, boşida uçuvçi kostyumining gulfigi.

Bi — uçuvçi kostyumi va trikotaj qalpoqça.

Maşkov — Georgiy Daneliyaning şaxsiy garderobidan palto va sviter.

Gedevan — Georgiy Daneliyaning şaxsiy garderobidan möynali qalpoqça va sviter.

Tsan (taçankadagi ayol) — pol yuviş uçun odatda işlatiladigan mato bölagi, oğzida uçuvçi kostyumining prujinasi, boşida bolt va prujinalar bilan parik.

Kyrr (katerdagi çatlan) — axlatdan topilgan palto, maxsus doğlanib va yirtilgan.

Film «DS» rangli plyonkasiga (1-qism — 7 bölim, 1841 m; 2-qism — 7 bölim, 1852 m) suratga olingan. Dastlab filmga yuqori sifatli «Kodak» plyonkasi ajratilgan bölsa-da, rejissyor Georgiy Daneliya va filmning operatori Pavel Lebeşev tasvir qattiq bölişi kerak deb hisobladi — yarim tonlarsiz va soyalarning yaxşi işlanişisiz. Şu sababli butun «Kodak» plyonkasi boşqa suratga oliş guruhiga berildi, film esa aynan şunday tasvir beradigan sovet «DS» (kunduzgi yoruğlik) plyonkasiga suratga olindi.

Pepelats samolyot fyuzelyajining bir qismidan, poliuretan asosidagi qobiq bilan yasalgan, bu qobiqqa töğridan-töğri suratga oliş maydonçasida samolyotlarning alohida ehtiyot qismlari eritib qöşilgan.

Suratga olişning bir qismi juda kam yoruğlik şaroitida ötkazildi. P. Lebeşevning xotiralariga köra, pepelatsda suratga olişda şunçalik qoronği bölganki, «diafragma taxminan, qöl bilan tekşirilib qöyilgan yoki çöntak çiroği bilan yoritilgan». Plyonkaning sezgirligini oşiriş uçun u qöşimça dozalangan yoritiş usuli bilan oldindan yoritilgan, bu usul 1982-yilda işlab çiqilgan va patentlangan edi.

Plyuk sayyorasidagi sahnalar Turkmaniston SSRda, Qoraqum çölida, Nebit-Dag şahri (hozirgi Balkanobod) yaqinidagi Barsakelmesda suratga olingan.

Qaroqçilar bilan uçraşuv sahnalari Çeryomuşkidagi taşlandiq zavodda suratga olingan. Gedevanning Galina Borisovna bilan suhbatlaşgan tuş sahnasi Yaroslavlda, Şifokorlar jamiyati binosi qarşisida (Volga qirğoği, 15-uy) suratga olingan.

Qahramonlar tunnelda vagonetkada ketayotgan epizod Moskva metrosida, qurilayotgan «Polyanka» bekatida suratga olingan. Köp odamlarning nasos çiqarayotgan sahnalari, şuningdek, plyuka öyini çempionati sahnasi «Mosfilm»ning 1-pavilonida suratga olingan. Uşbu kinopavilonning kolosniklarida Plyukning «poytaxti»dagi baʼzi sahnalar, şu jumladan, Lyubşin qahramoni «planetariy»da uyiga qönğiroq qilgan sahna suratga olingan. Qafasda qahramonlar «Strangers in the ku» qöşiğini kuylagan epizod Sovet armiyasi teatrining aylanadigan sahnasi ostida suratga olingan. PJ saroyi va etix sahnalari «Mosfilm»ning 4-pavilonida suratga olingan.

Maşkovning kvartirasidagi sahnalarni suratga oliş uçun kartina direktori Nikolay Garo öz kvartirasini taqdim etgan.

Maşkov va Gedevan uçraşuvi sahnasi Moskvada, Kalininskiy prospektida (hozirgi Novыy Arbat köçasi) suratga olingan. Vova amaki borgan «Non» dökoni 28-uyda joylaşgan edi (hozirda bu uyda «Kişmiş» restorani va «Dendi» kafesi bor). Sayohatçi 26-uy yonidagi burçakda turgan edi (öşa paytda bu yerda «Siren» atir-upa dökoni, hozirda Zasport dökoni).

Filmning ssenariydan farqlarining bir qismi tsenzura bilan boğliq. Masalan, ssenariyga köra Skripaç sirka emas, balki çaça olib yurgan. Aslida, Alfaga Yer örniga qahramonlar ssenariyda içib olib, adaşib ketgani sababli tuşib qolgan edi. Film allaqaçon suratga olingan paytda, aynan spirtli içimliklarga qarşi kampaniya boşlandi va çaça sirka bilan almaştirildi, Alfaga tuşib qolişning sababi esa oddiy omadsizlik qilindi.

Biroq, bir holatda tsenzuradan qoçiş mumkin böldi: film suratga olinayotgan paytda SSSRda hokimiyatga K. U. Çernenko kelgan edi va film taqiqlanmasligi uçun Daneliya va Gabriadze KPSS MKning boş kotibi inisiallariga mos keladigan «Ku» sözini boşqa söz bilan qayta ovozlaştirişga qaror qilişdi. «Ka», «Ko», «Ky» va boşqa variantlar taklif qilindi, ammo tez orada Çernenko vafot etdi va «Ku» sözi filmda qoldi.

Film dastlab ikki qismli qilib rejalaştirilgan edi. Ammo suratga olingaç, rejissyor G. Daneliyaga filmda ortiqça çözilişlar borday tuyuldi va ularni qisqartirdi. Natijada 105 daqiqali bitta qism çiqdi. Biroq «Mosfilm» kinostudiyasida rejissyorga bitta qismni topşiriş qatʼiyan taqiqlandi, çunki bu holda kinostudiya davlatga bitta kartina kam topşirgan bölar edi (ikki birlik — ikki qism rejalaştirilgan edi, bitta birlik — bitta qism çiqdi). Şunga köra 5000 kişi maoşdan mahrum bölardi. Natijada rejissyor barça kesilgan epizodlarni tiklab, 1986-yilda film ikki qismda, umumiy 128 daqiqa davomiyligida ekranlarga çiqdi. Yevgeniy Leonov filmning qisqartirilmaganidan juda xavotirda edi. Şunday qilib, filmning premyerasida u tomoşabinlar oldida çiqiş qilib şunday dedi: «Biz, albatta, tuşunamiz, kartina uzun çiqdi. Uç yuz metr kesib taşlaş kerak edi, lekin şunda, bilasizmi, „Mosfilm“ rejani bajara olmasdi… Odamlar mukofotsiz qolişadi. Siz biroz sabr qiling. U… anavi… yaxşi».

Filmning qisqartirilgan varianti, Daneliyaning sözlariga köra, faqat bir marta namoyiş etilgan, «kemada ötgan festivalda — u yerga yaponlar kelişgan».

Daneliyaning xotirasiga köra, unga kartinaning spetseffektlaridan hayratga tuşgan amerikalik rejissyor murojaat qilib, öz filmi uçun şunga öxşaş spetseffektlar yaratişni taklif qilgan. Bu taklifga Daneliya hazil bilan javob bergan: «„Bizda spetseffektlar yöq. Harbiylar bizga gravitsappani berişdi. Biz uni dekoratsiyaga qöyduk, u esa uçib yurardi. Rus harbiylariga murojaat qiling. Bu ularning işlanmalari. Bölmasa, sizga sir aytib qöyaman. Bizda bu bilan qattiq, meni josus deb hisoblaşadi“. U murojaat qildi. Keyin Mudofaa vazirligidan menga qönğiroq qilişdi va baqirişdi: „Siz ahmoqlik qilyapsizmi?“. Men ularga dedim: „Siz xursand bölişingiz kerak, amerikaliklar çindan ham öylaşadiki, sizlarda har qanday toğni havoga kötara oladigan şunday super texnika bor!“».

2005-yilda Daneliya adabiy ssenariyga asoslanib va unga bir qator özgartirişlar kiritib, filmning remeykini suratga olişni boşladi, ammo bu safar animatsiya körinişida. «Ku! Kin-dza-dza» multfilmi keng prokatga 2013-yil 11-aprelda çiqdi.