Kino-Eye

Kino-Eye loyihasiga ariza tayyorlar ekan, Dziga Vertov bu aktyorlar, kostyumçilar, rassomlar va grimyorlarsiz suratga olingan dunyodagi birinçi kartina bölişini yozgan edi; rejissyorga studiya pavilyonlari va dekoratsiyalar kerak bölmaydi, çunki lenta qahramonlari haqiqiy hayotda yaşaydi. Gosfilmofond direksiyasiga yuborilgan xat loyihasiga kinoguruh aʼzolari röyxati ilova qilingan bölib, unda operator, poçtaçi, jinoyat qidiruv xodimi, tibbiyot xodimlari, öt öçiruvçilar, velosipedçi kiritilgan edi. Bundan taşqari, suratga oliş rejalaştirilgan obyektlar röyxati ham taqdim etilgan: pionerlar lageri, nonvoyxona, sport maydonçasi, paroxod, qabriston va hokazo. Birinçi röyxat «Aktyorlar örniga» deb nomlangan, ikkinçisining sarlavhasi «Ateliye örniga» edi. Rejissyor «Kino-Eye» olti qismli kinoxronika bölişini rejalaştirgan edi, ammo u faqat birinçi çiqarilişini — «Hayot bexabar holda» filmini suratga olişga muvaffaq böldi.

Ilya Kopalinning xotiralariga köra, 1923-yilda uning tuğilgan qişloği Pavlovskoye-Luzhetskoyega tört kişidan iborat kinoguruh kelgan. Kinematografçilarni bu hudud nafaqat gözal istra manzaralari, balki daryo böyida SSSRda eng birinçi pionerlar lagerlaridan biri joylaşgani uçun ham qiziqtirgan. Mahalliy aholini qişloq maktabiga taklif qilgan «kinoki» (mehmonlar özlarini şunday atagan) Pavlovskoye va uning atroflarida kinoapparatli odamlar işlaşini aytib, ulardan maksimal kömak berişni söragan. Aynan şu yerda Kopalin «kinokilar» bilan tanişgan va özini Vertovning şogirdi deb hisoblagan Ilya Petroviç umrini hujjatli kinoga bağişlagan.

SSSRda pionerlar harakatining asosçilaridan biri Boris Kudinov hikoya qilişiça, 1923-yilda u Krasnopresnenskiy tuman komsomol qömitasi topşiriği bilan «Krasnaya Oborona» tikuvçilik fabrikasi lagerida vojatiy bölib işlagan. Suratga oliş joyiga jönaşdan oldin Vertov va guruh administratori Kagarlitskiy «Kultkino» kinokompaniyasining binosida Kudinov bilan uçraşib, ularning faoliyat maqsadlari haqida batafsil gapirib bergan. Vertov guruhi Pavlovskoye-Luzhetskoyeda yaşab, har kuni ertalab pionerlarning çodirlar şaharçasiga borgan. Kinematografçilar bolalar va kattalar ularga eʼtibor bermasligini qatʼiy söragan; suratga oliş tabiiy muhitda, sahnalaştirilgan epizodlarsiz olib borilgan. Dziga Vertovning «hayot bexabar holda» nazariyasiga muvofiq suratga olingan, köpinça eksperimental deb hisoblanadigan film 1924-yilda ekranga çiqdi va Parijdagi Xalqaro körgazmada mukofot oldi.

Dziga Vertovning «Kino-Eye»da ifodalangan va keyinçalik «Kinoapparatli odam» kartinasida mujassamlangan yangiliklaridan biri epizodlarni sheʼriyat qonunlari asosida kompozitsion tuziş edi. U qismlarning qatʼiy xronologiyasidan voz keçib, syujetlarni ritm va kadr haqidagi öz tasavvurlariga muvofiq aralaştirib yuborgan.

«Kino-Eye» assotsiatsiyalar tamoyili asosida yaratilgan metaforalarga töla. Masalan, non yölining teskari tomonga harakatini körsatuvçi syujet (tayyor non nonvoyxonaning özida avval xamirga, söngra javdar boşoqlariga aylanadi, 32:05 — 38:06), şuningdek, öt ötlayotgan yaylovdagi hayvonga hökiz göştining «qaytişi» epizodi (11:03 — 14:30) narsalar va mahsulotlarni inson yaratişini, hamma narsa oxir-oqibat unga qaytişini körsatişga xizmat qiladi. Rejissyorning özi hökizning «tirilişi» va vaqtning orqaga harakatini şunday izohlagan:

Tadqiqotçilar «Kino-Eye»dagi kadrlardan biriga eʼtibor qaratdilar, unda rakurs siljitilgan, şuning uçun Moskva köçasi yonboşiga yotgan holda körsatilgan. Kadrni operator Mixail Kaufman 1920-yillar avangard talablariga muvofiq suratga olgan, öşa paytda kamera va fotoapparat bilan inqilobiy tajribalar qöllab-quvvatlanardi. «Köriş tafakkurini inqilobiylaştiriş» uçun yaratilgan bunday parçalar konstruktivizm asosçisi Aleksandr Rodçenkoga xos edi; u bilan Vertov va Kaufman döstona munosabatda bölgan — uçalasi ham Çap sanʼat frontiga yaqin turgan. «Kino-Eye»ning yangilikka intiluvçi xarakteri umuman olganda qiziqarli deb topildi, ammo kinoşunoslar filmdan ön yillar ötsa ham epizodlarni montaj qilişda içki mantiq yöqligini va Vertov hamda Kaufmanning asossiz effektlarga moyilligini qayd etişgan.

«Kino-Eye»ning birinçi jamoatçilik körsatuvi 1924-yilda Moskvadagi «Xudojestvenniy» kinoteatrida bölib ötdi. Premyera namoyişi Vertovning hamkasblarida katta qiziqiş uyğotdi — zalda kinematografiya jamoatçiligi vakillari ötirardi, adiblar köp edi; bundan taşqari, Pavlovskoye-Luzhetskoye qişloği aholisi ham kelgan edi. Körsatuv tugagaç, qizğin muhokama boşlandi: Vertov konsepsiyasining hujjatli kinoni rivojlantiriş borasidagi tanqidçilar rejissyorning ğoyasini tuşunmadilar; nutq sözlagan kişilar «kinokilarga» suratga oliş uçun berilgan plyonka behuda sarflangani haqida gapirdilar.

Vertovning raqiblari va syujetli filmlar tarafdorlari uçun «Pravda» gazetasida çop etilgan maqola (1924-yil, 15-oktabr) javob böldi. Uni musiqa arbobi Boris Gusman yozgan edi. Unda, xususan, «Kino-Eye» qayta işlangandan keyin mamlakat işçilar va dehqonlarga körsatiş mumkin bölgan «birinçi muvaffaqiyatli filmni» olişi aytilgan: «Bu yerda birinçi marta… şahar bilan qişloqning ittifoqini namoyiş etuvçi lavhalar bor». Gusmanning boşqa maqolasida Vertovning hayot qaynoqligiga kirib boriş va uni «özgartirmasdan yoki sahnalaştirmasdan» tasvirlaş istagi qöllab-quvvatlaşga loyiq ekani taʼkidlangan. Şu bilan birga, Boris Yevseyeviç «Kino-Eye» epizodlarida birlaştiruvçi özak yöqligini, syujetlar parçalangan va bir-biriga boğlanmaganini tan olgan, şuning uçun tomoşabinning idroki doimiy ravişda tarqalib ketadi.

Dziga Vertov — rejissyor (titrlarda — kinorazvedçi)

Mixail Kaufman — operator

Yelizaveta Svilova — montajçi

Abram Kagarlitskiy — administrator