La Grande Illusion

«Buyuk illyuziya» (fr. *La grande illusion*) — 1937-yilda rejissyor Jan Renuar tomonidan suratga olingan frantsuz dramatik badiiy filmi. Nomi britaniyalik iqtisodçi Norman Eyncellning kitobidan olingan. Eyncell Yevropa millatlarining umumiy iqtisodiy manfaatlari tufayli uruş maʼnosiz bölib qolişini hisoblagan.

Jan Gabin — leytenant Mareşal

Marsel Dalio — leytenant Rozental

Per Frene — kapitan de Boeldye

Erix fon Ştrogeym — fon Rauffenşteyn

Dita Parlo — Elza

Jyulyen Karett — Kartye

Jan Dast — öqituvçi

Silven Itkin — leytenant Demolde

Gaston Modo — muhandis

Jak Bekker — ingliz ofitseri

Jan Renuar Birinçi jahon uruşi yillarida, filmdagi qahramonlardan biri kabi, harbiy uçuvçi bölgan va öz avlodining köplab vakillari kabi, boşqa bunday uruş bölişi mumkin emas, degan xayolga berilgan edi. 1930-yillarning örtalarida yangi uruşning yaqinlaşişi uni yoşlik xotiralariga murojaat qilişga undadi: öşa paytda Germaniya nasroniy rahbariyati özining revanşistik intilişlarini yaşirmasdi. Renuarning öz sözlariga köra, u uç yil davomida loyihasi uçun muvaffaqiyatsiz yordam izlagan va oxir-oqibat «Buyuk illyuziya»ni asirlikdan qoçiş haqidagi sarguzaşt film sifatida taqdim etişga töğri kelgan. Lekin Renuar topa olgan homiylarning özlari ham filmning muvaffaqiyatiga işonmagan va bu uning moliyalaştirilişiga taʼsir qilgan.

1936-yilda Renuar nihoyat «Buyuk illyuziya» ustida işlaşga kirişganda, uning hisobida allaqaçon önlab sokin va ovozli filmlar bor edi. 1930-yillarda u «poetik realizm» ning eng yorqin vakillaridan biri edi, lekin uning filmlari tanqidçilar va tomoşabinlar tomonidan umuman olganda noaniq qabul qilinardi. Fransua Tryuffo keyinçalik yozganidek: «Agar «Buyuk illyuziya» darhol va hamma joyda yoqqan bölsa, bu, avvalo, bu Renuar sheʼriyatni biroz psixologiya uçun qurbon qilgan yagona film bölgani uçundir».

«Buyuk illyuziya» uruş va birinçi uruşdan keyingi yillarning harbiy tarğibot filmlaridan keskin farq qilardi: unda duşman obrazi yöq edi. Renuar öz filmida odamlarni millatiy farqlardan köra sinfiy farqlar köproq ajratib turadi, degan qaraşdan kelib çiqqan. Keyinçalik u yozgan: «Agar frantsuz dehqoni frantsuz moliyaçisi bilan bir stol atrofida ötirsa, bu ikki frantsuzning bir-biriga aytadigan gapi bölmaydi. Lekin agar frantsuz dehqoni xitoylik fermer bilan uçraşsa, ular suhbatlaşişga mavzu topişadi». Ayni şu qaraş filmdagi qahramonlarning munosabatlarini belgilaydi.

Filmning muvaffaqiyati, eng avvalo, ajoyib aktyorlar tarkibiga ham qarzdor edi. Rauffenşteyn roli dastlab teatr aktyori va rejissyori Lui Juveга möljallangan edi, lekin boşqa majburiyatlari sababli Juve rad etişga majbur böldi. Natijada Renuar özining sevimli kino rejissyori Erix fon Ştrogeymni taklif qildi. U 1936-yil oxirida Gollivudda talab yöqligi sababli Frantsiyaga kelib qolgan edi. Tajribali rejissyor va ssenarist Renuarni ssenariyga bir qator özgartirişlar kiritişga undadi. Renuar keyinçalik minnatdorçilik bilan eslaganidek, aynan Ştrogeym filmga stilizatsiya elementlarini kiritgan. Ştrogeym uçun esa, aktyor sifatida, Rauffenşteyn roli uning eng yorqin soati böldi.

Filmda bitta ham jang sahnasi yöq, qahramonlardan faqat bittasi halok böladi, öşa ham jangda emas. Şunga qaramay, «Buyuk illyuziya» hozirgaça eng közga köringan uruşga qarşi filmlardan biri hisoblanadi.

Tomoşabinlar orasida muvaffaqiyatiga qaramay, 1937-yilgi Venetsiya festivali hayʼati filmga Grand-pri mukofotini berişga jurʼat etmadi (garçi baʼzi maʼlumotlarga köra, film Mussoliniga yoqqan bölsa-da) va unga maxsus taskin mukofoti — eng yaxşi aktyorlar ansambli uçun mukofot öylab topdi.

Film tarğibot vaziri Yozef Gebbels tomonidan taqiqlangan. U Renuarni «kinematografik duşman №1» deb atagan va barça nusxalarni musodara qilib, yöq qilişni buyurgan. Frantsiya hukumati askarlarning jangovar ruhiga salbiy taʼsir qilişidan xavotirlanib, 1940-yilda filmni «harbiy harakatlar davomida» taqiqlagan; oktabr oyida taqiq nemis tarğibot bölimi tomonidan yangilangan. Şu yili nemis qöşinlari Frantsiyaga kirib kelgan va filmning negativi hamda nusxalari musodara qilingan.

Köp yillar davomida asl negativ 1942-yilda Ittifoqçilarning havo hujumi paytida halok bölgan deb hisoblanardi. Filmning nusxalari 1958-yilda topildi va 1960-yillarda film yana ekranlarga çiqdi. Keyinçalik maʼlum bölişiça, negativ saqlaş uçun Berlinga, Reyxsfilmarxivga qaytarilgan. 1945-yilda Berlin bosib olinganda Reyxsfilmarxiv sovet qöşinlari nazorati ostidagi hududga tuşib qolgan va Moskvaga, Davlat kinofondiga jönatilgan. Negativ 1960-yillarda Frantsiyaga qaytgan, lekin 30 yildan ortiq vaqt davomida Tuluza sinemateka omborida tanilmay yotgan, çunki uning saqlanib qolganini heç kim bilmasdi. 1990-yillarning boşida sinemateka Frantsiya Kinoarxiviga köçirila boşlaganda, negativ nihoyat aniqlangan. Undan tiklangan film Rialto Pictures kompaniyasi tomonidan 1999-yil avgustda ekranlarga çiqarilgan.

Dolzarb mavzusi tufayli film katta rezonans uyğotdi. U Venetsiya kinofestivali mukofotini (1937), AQŞ Milliy kinotanqidçilar kengaşi mukofotini (1938) va boşqa mukofotlarni qölga kiritdi. U «Oskar» mukofotiga eng yaxşi yil filmi sifatida nomzod qilib körsatilgan, garçi bu nominatsiyada mukofot faqat ingliz tilidagi filmlarga berilgan bölsa ham.