L’Age d’Or

Liya Lis — ayol

Gaston Modo — erkak

Maks Ernst — qaroqçilar boşliği

Pyer Prever — qaroqçi

1920-yillar boşida Luis Bunuel Madrid universitetida Salvador Dali bilan tanişadi. Frits Lang va Jan Epşteyn bilan işlagaç, Bunuel Dali bilan birgalikda özining birinçi rasmini suratga oladi — maşhur syurrealistik qisqa metrajli «Andalusiya iti». Bunuel syurrealistlar harakatiga butunlay şönğiydi va ularning kundalikka va taqiqlarga qarşi kuraşiga qöşiladi.

Ammo ijod uçun pul kerak. Uni yangi homiysi vikont Şar de Noaydan oladi. Vikont har yili xotinining tuğilgan kuniga bağişlab bitta film suratga oliş uçun mablağ ajratardi. U Bunuelga istagan filmini suratga oliş uçun million frank ajratdi. Dali bilan hamkorlik urinişlari muvaffaqiyatsiz tugadi. Dali titrda ssenariy muallifi sifatida körsatilgan bölsa-da, uning ssenariyga hissasi bor-yöği bir neça jumla. Şunday qilib, «Oltin asr» — Bunuelning birinçi mustaqil ishi.

Suratga olişda ança maşhur aktyorlar iştirok etdi. Gaston Modo haqiqiy fransuz kinosining yulduzi edi. U öşa davrning barça buyuk fransuz rejissyorlarida suratga tuşgan: Lui Dellyuk, Rene Kler, Marsel Karne va Jan Renuar. Filmda rejissyorning dösti bölgan köplab şoir va syurrealist rassomlar ham rol öynadi: Maks Ernst, Pol Eluar, Valentina Gyugo, Jak Brenyus, Roland va Valentina Penrouz va boşqalar, nihoyat, Bunuelning özi.

Bunuel «Mening sönggi nafasim» (fr. Mon Dernier Soupir) kitobida filmni şunday qayta hikoya qiladi: «Men uçun bu… ğayriioddiy sevgi, töxtatib bölmas intiliş haqida film edi, u erkak va ayolni barça şaroitlarga qarşi bir-biriga uloqtiradi, ular esa heç qaçon birga böla olmaydilar».

Birinçi namoyişdan söng film Yevropadagi MGM Gollivud studiyasining agentini qiziqtirdi, u Bunuel bilan haftasiga 250 dollarlik şartnoma imzoladi va 1930-yil dekabrida Bunuel Amerika Qöşma Ştatlariga jönadi. Ayni şu paytda Fransiyada film atrofida haqiqiy janjal avj oldi.

1930-yil oxirida film keng jamoatçilikka Parijdagi «Studio 28» kinoteatrida taqdim etildi, u yerda faqat avangard kino namoyiş etilardi. Premyerada ikkita öta öng guruh — Vatanparvarlik ligasi va Antiyahudiy ligasi iştirok etdi, ular kinoteatrda haqiqiy janjal kötarişdi, ekranga çirigan tuxum otişdi, köz yoshi oqizuvçi gaz soçişdi, hidi yomon bombalar portlatişdi, «Yahudiylarga ölim» degan şiorlar bilan tomoşabinlarni kaltaklaşdi.

Keyinçalik politsiya kinoteatr direktoriga ikki sahnani kesib taşlaşni tavsiya qildi. Konservativ matbuot bu «pornografik» filmni butunlay taqiqlaş kampaniyasini boşladi. Le Figaro filmni qoralab, uni «bolşevizm maşqi» deb atadi. Dekabr örtalarida film taqiqlandi va barça nusxalari musodara qilindi.

Jorj Sadulning fikriça, film syurrealizm taʼsirida suratga olingan bölib, Zigmund Freyd, Lotreamon, markiz de Sad va Karl Marks nazariyalari ruhida dunyoni talqin qiliş tajribasi edi. Hatto filmga «Egoistik hisob-kitobning muzdek suvi» nomini beriş varianti ham körib çiqilgan, bu nom «Kommunistik partiya manifesti»dan olingan edi (I. Burjua va proletarlar). Fransuz kinoşunosi kartinani quyidagiça tavsiflagan:

Bu filmning hammasini ehtiros va pansekslik suğorgan, unda hamma narsaning qatʼiy allegorik maʼnosi bor edi: filmning sodda jinsiy «ramzlari», psixoanalizdan köra maktab öquvçilarining uyat çizmalariga köproq öxşardi; butun filmning «inqilobiyligi» esa, masalan, mast qazuvçilar töla ikki ğildirakli aravaning nafis jamoatçilik töla salon böylab ötişi kabi ritmik qarama-qarşilikda namoyon bölardi.

Yerji Tyoplits filmning mazmuni va şaklini tahlil qilib, «...sevgi bilan ramzlaştirilgan oltin asr, din va davlat institutlari turgan iflos asr bilan kuraşadi» deb taʼkidlaydi va Andre Bretonning kartina haqidagi fikrini (uning «Telbalarça sevgi», 1937 kitobidan) keltiradi: «Bunday sevgida haqiqiy oltin asr potensial mavjud, çeksiz boyliklar, yangi imkoniyatlar asri bor va şu bilan birga, hozir Yevropa boşidan keçirayotgan iflos asrdan mutlaqo uzilgan».

Jan Kokto yozişiça, bu film vahiy bölib, u «birinçi antitasviriy şedevr»dir. Ammo Kokto yagona eʼtirozini ham bildiradi: «Bunuelda kuç doim anʼanaviy atributlar bilan birga keladi». Şunga qaramay, yozuvçi va rejissyor sözlariga köra, bu unçalik muhim emas, çunki «bu, ehtimol, bizdan yuqoriroq mavjudot tomonidan inson odatlari haqida ötkazilgan eng aniq tadqiqotdir, xuddi biz çumolilardan yuqorida turganimizdek».

Keyingi 50 yil davomida kam odam bu filmni esladi. Premyerada hozir bölgan kino tarixçisi Jorj Sadul uni olqişlab, «zöravonligi, pokliği, lirik telbaligi, mutlaq samimiyligi bilan şedevr» deb atadi. Yarim asr davomida film faqat xususiy namoyişlarda va sinematekalarda körsatildi. Faqat 1979-yilda (Nyu-Yorkda, bir yil keyin Parijda) film qayta çiqarildi.

«Oltin asr» ekranlarga çiqqan paytda uni axloqsiz deb ataşdi. Jinsiy aloqa va insonning tabiiy holati mavzulari qizğin bahslar markaziga aylandi. Parijdagi «Studiya 28» kinoteatrida bölib ötgan premyeradan söng film ketma-ket olti keç davomida töla zal yiğdi. Birinçi hafta namoyişi tugagaç, katolik çerkovi va öng yönalişdagi guruhlar, masalan, Les Camelots du Roi va Le Jeunesses Patriotiques — «Vatanparvar yoşlar» tomonidan moliyalaştirilgan konservativ guruhlar kinoteatr oldida norozilik aksiyalari uyuştirib, matbuot orqali Luis Bunuel va Salvador Dalini ommaviy haqorat qilişdi. Çerkov filmni moliyalaştirgan aristokrat prodyuser Şar de Noayning harakatini qoraladi va unga ekskommunikatsiya bilan tahdid qildi. Norozilar tobora agressiv va xavfli bölib bordi: ular afişalarni yirtişdi, örindiqlarni sindirişdi, ekranni siyohga böyaşdi. Bu buzğunçilik politsiyani kinoteatrni yopişga va filmni prokatdan olib qöyişga majbur qildi, şundan söng u Fransiyada taqiqlandi.