Land of Legends

Xramodel (çerkov quruvçi) Vasка Kalina hikoya qiladi: XV asrning örtalarida rus Permi, yaʼni Perm knyazligi knyaz Ermolay tomonidan boşqarilgan. U Novgorod uşkuyniklarini, Ukvat boşçiligida, «toş» — Ural tizmasi ortiga yuborgan. Ular orasida Kalina ham bor edi. U yerdagi aholi Masihni qabul qilmagan, ammo mahalliy xudolarga siğingan va eng köp Quyoş qizi — Sorni Nayga eʼtiqod qilgan. Ermolayning maqsadi — muqaddas butni, Oltin ayolni egallaş va bu hokimiyat ramzini qölga kiritib, mahalliy aholi tan oladigan holda butun Permni öz qöliga oliş, Moskvadan ajralib, Moskva knyaziga teng davlat egasi böliş.

Knyaz yuborgan otryad vogul şamanining marosimini kuzatadi. Marosim davomida jangçilar qölga olingan uçta rusni qurbonlik qilmoqçi bölişadi; uşkuyniklar boşliği Ukvat ularni himoya qilişga jurʼat etmaydi, çunki uning maqsadi — Oltin ayol haykali. Qulay payt topib, ular marosim iştirokçilarining bir neçtasini, şuningdek, odamga aylanuvçi böri ekanligi maʼlum bölgan börini öldirib, butni olib ketişadi.

Vogul xakani (knyazi) Asika episkop Pitirimni quvib yetadi va uni keyin xoçga mixlaydi.

Ust-Vim şahrida knyaz Ermolay mahalliy bozorni aylanib çiqadi, baliqçilardan ovlari qanday ekanini otalarça söraydi, boçkaçiga izoh beradi, quriliş qanday ketayotganini tekşiradi. Aholi punktiga yoş Tiçert keladi va otasi — Çerdin kani (knyazi) Taneg uçun soliqni möynalar bilan tölaşga tayyor ekanini aytadi. Yuzboşi Polyud aççiq kinoya bilan, uning otasi içkilikbozligi tufayli barça boyligini içib yuborganini va endi ularning kani — knyaz Ermolay ekanini aytadi. Knyaz öğli Mişkani kan qizi bilan uylantirişga qaror qiladi.

Polyud knyazga xabar beradi: yuborilgan otryaddan faqat Ukvat tirik qolgan, u esa aqlini yöqotgan holda, qolganlari halok bölgan. Ukvatning xaltasida Oltin ayol bor. Ilgari birinçi epizodda öldirilgan ayol-böri tanasida yaşagan Sorni Nay butning orqali Tiçertga kirib, uni lamiyaga aylantiradi. Oldinroq enaga tuşuntiradi: lamiya — böri, Sorni Nay esa inson qiyofasidagi xudo. Lamiya ölganda, maʼbuda boşqa ayolga kiradi.

Xakan Asika qurbongohga taşrif çoğida pamga (oliy şamanga) öz rejalari haqida gapiradi: nafaqat Oltin ayolni qaytariş, balki ruslarni yöq qiliş ham, çunki ular mahalliy qabilalarga öz xristian xudolarini olib kelmoqda, Asikaning sözlariga köra, bu xudoning «na yeri, na xalqi, na ajdodlari» bor. U rus bosqinçilari avval mahalliy xudolarni, keyin esa xalqni yöq qilişiga işonadi.

Kutilmaganda Ust-Vimga Asika boşçiligidagi vogullar qöşini hujum qiladi. Ularning maqsadi — Oltin ayol. Asika şaharga jangovar elik ustida kiradi. Şaharda deyarli hamma halok böladi, şu jumladan öz xalqini jasorat bilan himoya qilgan knyaz Ermolay ham. Knyaz Taneg ölimi oldidan Mişkadan Tiçertga uylanişni söraydi va unga Çerdin knyazligini vasiyat qiladi. Yuzboşi Polyud Mişka va Tiçertni qutqarişga ulguradi: ularni qoyadan qorga taşlaydi va özi ham ularning ortidan sakraydi. Yiqiliş natijasida Mişkaning burni sinadi. Tiçert vaqtinça vahşiy muşuka — silovsinga aylanib qoçadi. Polyud Mişkani Çerdinga olib boradi, u yerda uni Buyuk Permda knyazlikka toj kiydirişadi.

Yillar ötadi. Tiçert enasi bilan yaşaydi; enasi uning xakan Asikaga turmuşga çiqişi kerakligini öylaydi, ammo malika otasining qotilining xotini bölişni istamaydi. Nikoh marosimi paytida Tiçert sehrli kuç bilan Asikani özidan uloqtiradi, enasi uni himoya qilib halok böladi, söng Tiçert sehr bilan xakan jangçilarini töxtatadi. Keyinroq Asika Tiçert bilan uçraşadi, u unga Sorni Nay maʼbuda knyaz Mixailga tegmaslikni buyurganini aytadi. Tiçert Asikaga uni töxtatişga va‘da beradi.

Mahalliy komi-permyak knyazçalari yoş knyaz Mixaildan qörqmaydi va deyarli soliq tölamaydi, knyaz esa qon tökişni istamaydi. Ammo Moskva undan tartib örnatişni talab qiladi. Yoş knyaz Mixail tinç yöl bilan permyaklar yerlarini böysundiradi. U Afkul şahridagi tatar şibani murza Mansurga taşrif buyuradi. Mixailning qayiğini Obva daryosi böylab şibon yuborgan burlaklar — rus qullari tortadi. Burlaklar orasida Vaska Kalina ham bor, u maslahat beradi: şibonni, uning Qozon xoniga yiğiladigan xarojning katta qismini öğirlayotgani haqida şikoyat qiliş bilan qörqitiş kerak. Mansur Qozon xonining xaroj va Moskvaga yasoqning bir qismidan voz keçişga, rus kemalarini ötkazişga va rus qullarini ozod qilişga rozi böladi. Mixailga jasur jangçi Isur, Mansurning öğli qöşiladi. Uyga qaytayotganda Mixailning otryadi «egilgan» qayin yonida töxtaydi, u yerda permyaklarning töy bayrami bölayotgan edi. U yerda Mixail özini kutib turgan Tiçert bilan yana uçraşadi.

Tiçert Mixailning xotini, knyaginya böladi va unga öğil — Matveyni tuğadi. Knyaz episkop Ionani qabul qiliş kerakmi, degan masalada kengaş ötkazadi va bu yaxşi fikr ekanini tan oladi. Iona şaharga keladi, birinçi navbatda çerkovga boradi va uni butparast butlar bilan «bulğangan» hamda ibodat uçun yaroqsiz deb topadi. U Kalinaga yangi çerkov loyihasini tayyorlaşni buyuradi, dastlab — model («öyinçoq») körinişida.

Episkop Iona suv bilan çömdiriş marosimini ötkazadi. U hammani, şu jumladan knyazning çaqaloq öğli Matveyni ham çömdiradi. Knyaginya Tiçert çömiş sirini qabul qilişdan va nasroniylikni qabul qilişdan boş tortadi, «mening xudolarim menga yaxşi ğamxörlik qiladi», deydi. Episkop ayolni majburan çömdiriş bilan tahdid qiladi, ammo u jodu yordamida qoçib ketadi. Knyaz quvğin yuboradi, ammo silovsinga aylangan uni yeta olmaydi. Episkop nasroniylikni kuç bilan emas, va‘z bilan tarğib qilmaganidan puşaymon böladi. Vaska Kalina lamiyani topib, uni uyga qaytişga köndiradi. Episkop Moskvadagi buyuk knyaz Ivan Vasilyeviçga yozadi: Mixail çömdirilmagan ayol bilan yaşayapti, buyuk knyaz uni çömdirişga köndirar, degan umidda. Ivan Mixailni tekşiriş uçun Moskvadan obrösizlangan kotib Danilani yuboradi.

Ivan Asikani öziga böysunişni talab qiladi. Xakan marosim davomida bu haqda xabar keltirgan elçini öldiradi. Javoban Ivan Mixailga Asikani qölga olib Moskvaga olib kelişni buyuradi. Tiçert bolalarni tarbiyalaydi. Mixail öz irodasiga qarşi, qöşin bilan «toş» ortiga, Asika bilan uruşga jönaydi. Enasini qoldirgan kotib Danila Tiçertga oşiq bölib qoladi va uni egallaşga urinadi, ammo knyaginya silovsinga aylanib, unga qarşilik körsatadi. Tunda Mixail Pelimni egallaydi va Asikani asir oladi. Öşa tuni Çerdinda çaqmoq rus çerkovining xoçini sindiradi; episkop Iona bu yomon alomat deb hisoblab, hayotini xavf ostiga qöyib, böronda yolğiz özi çerkov ustiga boşqa xoç örnatadi. Bu esa Mixailni Asika bilan yakkama-yakka jangda mö‘jizaviy tarzda qutqaradi: Asikani knyazning sodiq jangçisi tatar Isur otdan yiqitadi. Butun yuriş davomida knyaginyaning oldiga heç kim kelmaydi; uni sehrgar deb hisoblaşadi, u esa şahar aholisidan çetlaşadi.

Moskva voyevodasi knyaz Fyodor Davidoviç Pyostriy Mixailga Ivanning Qozonga yurişda qatnaşiş irodasini yetkazadi, ammo Mixail vogullarga qarşi yurişda köp jangçisini yöqotgan va qon tökişni istamagani uçun rad etadi. Javoban Ivan buyruği bilan Fyodor Pyostriy Çerdin yurişiga boşçilik qiladi. Mixailning çaqiriqiga Iskor knyazi Qayimdan boşqa deyarli heç bir permyak knyazi kelmaydi. Mixail Asikani ozod qiladi, ammo u bilan birga Tiçert qoçib ketadi. Iona Mixailga bolalarning kiçik tobutlarini körsatadi: ular çömdirilgandan keyin kattalar tomonidan öldirilgan edi. Bu vahşiylik haqida gapirib, u knyazdan Permga Moskvani kiritişni söraydi. Ammo Fyodor Pyostriy permyak yerlari böylab yurib, permyaklarni qirib taşlaydi. Ulus knyazi Miçkinning xotini va kiçik öğli halok böladi. Iona moskva qöşiniga qarşi çiqadi va Pyostriy bilan uçraşib, butparast ibodatxonalarni buzişga, ammo odamlarga tegmaslikka çaqiradi.

Moskva qöşini Çerdinga hujum qiladi, töplardan foydalanadi. Jangda boşqalar qatorida Kalina ham qatnaşadi va u halok bölganga öxşaydi. Sönggi daqiqada Mixailga Asikaning qöşini yordamga keladi. Jangda Moskva tomonida iştirok etgan kotib Danila Mixail bilan yakkama-yakka jangda yengiladi, ammo Mixail uni ayamaydi. Tungi tanaffus paytida Asika Mixailni u bilan «toş» (Ural toğlari) ortiga, özining Pelim knyazligiga ketişga taklif qiladi. U Tiçert lamiya unga tegişli, ayol Tiçert esa Mixailga tegişli, Parma esa ikkalasiniki, deydi. Mixail esa Parma allaqaçon Rus ekanini va u rus knyazi ekanini, şuning uçun öz yerida qolişini javob beradi. Mixailning iltimosiga köra, Asika tunda odamlarni şahardan olib çiqib ketadi. Mixail, u bilan Polyud, Isur va ikki permyak knyazi — jangda halok bölgan Qayimning öğli Burmot hamda qarindoşlari uçun qasos oluvçi Miçkin qolişadi. Danila, Tiçert qayerdaligini biliş istagi bilan, Fyodordan Mixailni öldirmaslikni iltimos qiladi. Ular ötirgan minorani moskvaliklar katta yöqotişlar evaziga hujum bilan egallaydi. Ular arbaletlardan otib, Polyudni öldiradi. Danila knyazni öz kökragi bilan tösadi va halok böladi. Mixail va uç knyazi asirga olinib, Moskvaga buyuk knyaz Ivanning huzuriga jönatiladi.

Moskva zindonida Buyuk knyaz Ivan Mixail bilan suhbatlaşadi. Xudo, deb eʼlon qiladi Ivan Vasilyeviç, rus yerini va xalqini tanlagan, ular haqiqiy pravoslav imonining yagona qalʼasi bölib qolgan, şuning uçun u, Buyuk knyaz, Rusni buyuk davlatga aylantirmoqçi, knyazlarning «qalpoqlarini uçirib», barça xalqlarni aralaştirib, yagona millat yaratmoqçi, «Moskvaga duşmanlar tahdid solganda, çerdinliklarning yuragi qinidan çiqib ketsin, Çerdinga hujum bölsa, moskvalik uyqusiz qolsin». Mixail buyuk knyazga böysunadi. U Permga qaytib keladi, yangi rus mustahkam punkti Pokçuda yaşaydi, u yerda mö‘jizaviy tarzda tirik qolgan Kalinani uçratadi. Pokçuga Permning poytaxti köçirilgan edi, u yerda Fyodor boşqaradi va Mixailning bolalari yaşaydi.

Filmning oxirida knyaz Mixail Ermolayeviç Çerdin jangi maydonida yer haydaydi. Unga öğli Matvey, qizi Anna va Çerdin aholisi yordam beradi. Ularning oldiga Tiçertni kuzatib kelayotgan Asika boşçiligidagi vogullar otryadi keladi. Asika ketadi, Tiçert esa oila bilan qoladi. Sönggi kadrlarda Oltin ayol yonib ketadi va ayolni öz ruhidan ozod qiladi.