Last Year at Marienbad

Giorgio Albertazzi — erkak

Delphine Seyrig — ayol

Sacha Pitoëff — ikkinçi erkak, ehtimol ayolning eri

Film yozuvçi Alain Robbe-Grillet va rejissyor Alain Resnais örtasidagi ğayrioddiy hamkorlik natijasida yaratildi. Robbe-Grillet bu hamkorlikni quyidagiça taʼriflagan:

Alain Resnais va men filmda faqat şu sababli birgalikda işlay oldik: biz boşidanoq uning asosiy yönalişlarini emas, balki butun filmni, töliq arxitektura kabi, sönggi tafsilotigaça bir xil «kördik». Men yozgan narsa, ehtimol, uning boşidagi narsaning özi edi, suratga oliş vaqtida u qöşgan narsa esa men yozişim mumkin bölgan narsa edi. Bu juda paradoksal, lekin bizning konsepsiyalarimizning bir xilligi tufayli biz deyarli butun vaqt bir-birimizdan alohida işlay olardik.

Robbe-Grillet juda batafsil ssenariy yozdi, xonalarning bezagini, aktyorlarning imo-işoralarini, kameraning örnatilişi va harakatini, şuningdek, montajda epizodlarni ulaş ketma-ketligini aniq körsatdi. Resnais ssenariyga juda aniq rioya qilib suratga oldi, faqat zarur deb hisoblagan minimal özgartirişlarni kiritdi. Robbe-Grillet suratga oliş jarayonida qatnaşmadi. U birinçi versiyani körganda, filmni aynan özi niyat qilganidek körganini aytdi va filmning yaxşi çiqişi uçun Resnais qança narsa qöşganini, ssenariyda yetişmayotgan narsalarni töldirganini tan oldi. Keyinçalik Robbe-Grillet ssenariyni film kadrlari bilan birga roman sifatida naşr etdi.

Yozilgan matn va film örtasida yaqin muvofiqlik bölsa-da, baʼzi farqlar ham mavjud. Ikkita eng sezilarli farq — musiqa tanlovi (Francis Seyrig saundtrekida yakkaxon organ keng qöllanilgan) va filmning oxiriga yaqin sahna: ssenariyda zörlaş aniq tasvirlangan, film esa uning örniga ayol tomon harakatlanadigan, takrorlanuvçi yoritilgan sarson kadrlar seriyasini qöyadi. Filmning ikki muallifining keyingi bayonotlarida ular filmga bir xil qaraşda emasligi qisman tan olindi. Resnais sözlariga köra, Robbe-Grillet «Marienbad»ni aynan u yozganini heç qanday şubhasiz taʼkidlagan va Resnaisning filmi xiyonat bölgan. Ammo Robbe-Grillet filmni juda gözal topgani uçun rejissyorni heç narsada ayblamagan.

Suratga oliş 1960-yilning sentyabr-noyabr oylarida ön hafta davom etdi. Suratga oliş uçun Myunxen va uning atrofidagi Sçleisşeim, Nymphenburg va Amalienburg saroylarining içki xonalari hamda boğlari işlatilgan. Qöşimça içki sahnalar Parijdagi «Photosonore-Marignan-Simon» studiyasining павильонларида suratga olingan.

Çexiyaning Marienbad kurort şahrida heç qanday suratga oliş ötkazilmagan. Şunga qaramay, tomoşabin filmdan bu şaharda biron-bir voqea sodir bölganmi yoki yöqmi, buni yetarliça aniq tuşuna olmaydi.

Film qora-oq keng ekran formatida suratga olingan.

Film ekranda röy berayotgan narsaning fazoviy va vaqtinçalik jihatlarida doimiy noaniqlik yaratadi va tomoşabin ongida voqealar örtasidagi sabab-oqibat boğliqliklari haqida noaniqlik şakllantiradi. Bu montaj orqali erişiladi: ikki qöşni epizod özaro mos kelmaydigan maʼlumotni olib keladi yoki bir epizodning özida mumkin bölmagan birikmalar körsatiladi, yoxud bir xil voqealarning turli dekoratsiya va muhitda takrorlanişi orqali. Bu noaniqliklar rovining zakadr izohidagi ziddiyatlar bilan uyğunlaşadi. Filmning muhim obrazlaridan biri şundaki, ikki qahramon (va kamera) qasrni tez tark etayotganda geometrik tarzda tuzilgan boğdagi rasmga duç keladi, bunda odamlar uzun, taʼsirçan soyalar taşlaydi, daraxtlarning esa soyasi yöq.

Filmning montaj usuli klassik hikoya quriş uslubiga qarşi çiqdi, vaqt va ong, ötmiş va hozirgi zamon özaro taʼsiri mavzularini ğayrioddiy tarzda örganiş imkonini berdi. Suratga oliş va montaj yordamida voqealarning fazoviy va vaqtinçalik ketma-ketligi buzilganligi sababli, film buning örniga «intellektual ketma-ketlik», fikr ketma-ketligini taklif etadi.

Filmning vizual yeçimini belgilar ekan, Alain Resnais «sokin kino uslubini» qayta yaratmoqçi bölganini aytdi, uning mizansen ishi va aktyorlarning grimi ham tegişli atmosferani yaratişi kerak edi. U hatto «Eastman Kodak» kompaniyasidan eski namunadagi plyonka taqdim etişni söragan, u «gullaş» va «porlaş» beradigan bölişi kerak edi (ular bunday plyonkani topa olmadilar). Resnais kostyum dizaynerига 1920-yillardagi «LʼInhumaine» va «LʼArgent» filmlaridan kadrlarni maxsus körsatgan, bu filmlar uçun öşa davrning kostyum dizaynerlari maxsus liboslar yaratgan edi. U, şuningdek, suratga oliş guruhi aʼzolaridan boşqa sokin filmlarni, xususan, G. V. Pabstning «Pandora qutisi» filmini körişlarini söradi, çunki u Delphine Seyrigning taşqi körinişi va xulq-atvori Louise Brooksni eslatişini xohlagan. Seyrigning köpgina köylaklari dizaynini Coco Çanel bajargan. Sokin kino uslubi mehmonxona aholisini körsatiş usulida ham namoyon böladi: ular asosan sunʼiy pozalarni qabul qiladilar, göyo vaqtda muzlab qolgandek, tabiiy ravişda harakat qilmaydilar.

Resnais karerasida «Marienbad»dan oldin va undan keyin darhol kelgan filmlar siyosiy yönalişni va zamonaviy mavzularga qiziqişni körsatdi (atom bombasi, Ikkinçi jahon uruşi davrida Fransiyaning bosib olinişi oqibatlari va Jazoirdagi uruş mavzusi, u taqiqlangan edi), ammo «Marienbad» butunlay boşqa yönalişni tanladi va asosan uslubiy vazifalarni yeçişga eʼtibor qaratdi. Siyosiy mavzudan voz keçişini izohlab, Alain Resnais şunday degan: «Men bu filmni şunday vaqtda suratga oldimki, menimça, va bu töğri, Fransiyada Jazoir uruşi mavzusiga tegmasdan film suratga oliş mumkin emas edi. Haqiqatan ham, «Ötgan yili» filmining yopiq va böğuvçi muhiti aynan öşa ziddiyatlardan kelib çiqmaganmi?»

Filmga tanqidçilarning bahosi boşidanoq ikki qarama-qarşi qutbga bölinib ketdi va bugungaça şunday qolmoqda. Robbe-Grillet va Resnais erkak va ayol bir yil oldin Marienbadda haqiqatan uçraşganmi yoki yöqmi, degan savolga ziddiyatli javoblar bera boşlagaç, filmga nisbatan bahslar kuçaydi, bu esa filmi yoqmagan kişilar tomonidan yangi hujumlar uçun asos sifatida işlatildi.

1963-yilda yozuvçi va rejissyor Adonis Kyrou özining taʼsirçan «Syurrealizm va kino» kitobida filmni töliq ğalaba deb eʼlon qildi va filmdagi muhitning noaniqligi hamda motivlarning noaniqligi kinodagi syurrealizmni qiziqtiradigan masalalar ekanini körsatdi. Filmning yana bir tarafdori, aktyor va syurrealist Jacques Brunius «Marienbad» hozirgaça yaratilgan eng buyuk film ekanini eʼlon qildi.

Peter Greenawayning fikriça: «Marienbadda ötgan yoz», ehtimol, kino tarixida suratga olingan eng buyuk Yevropa filmidir. Baʼzan menga şunday tuyuladiki, men filmlarni suratga olganimda «Marienbadda ötgan yoz»ni qayta suratga olişga harakat qilaman.

Kam hurmatli baholar qatoriga «Marienbad»ning G. va M. Medvedlar hamda R. Dreyfus tomonidan tuzilgan «Barça davrlarning eng yomon ellita filmi» röyxatiga kiritilişi kiradi. Mualliflar filmning syurrealistik uslubini kinoya bilan baholab, uni dabdabali yoki tuşuniş qiyin deb topgan köplab tanqidçilardan iqtibos keltirdilar. Kino tanqidçisi Pauline Kael uni «yuqori moda haqidagi eksperimental film, muz saroyidagi aldov… noinsonlar uçun quvonçsiz ziyofat» deb atadi. «Yangi tölqin» tajribalarini qabul qilmagan William Wyler kartinani «qiziqarli uriniş», ammo umuman olganda muvaffaqiyatsiz deb atadi: «…bu zerikarli film, köpçilik uni tuşunmadi, lekin ular buni tan olişdan uyalişdi».

Film qahramonlar öynaydigan nim öyiniga qisqa muddatli qiziqiş uyğotdi.

Filmdagi voqealarga köplab izohlar mavjud, jumladan: bu Orfey va Evridika haqidagi afsonaning versiyasi; bemor va psixoanalitik örtasidagi munosabatlar körsatilgan; hamma narsa ayolning ongida sodir böladi (bu uçta mumkin bölgan talqinni Roy Armes «Alain Resnais kinosi» kitobida keltiradi); hamma narsa erkakning ongida sodir böladi va uning sevgan ayolni öldirganini tan olişdan boş tortişini aks ettiradi; qahramonlar limbdagi arvohlar yoki ölik ruhlardir. Boşqa talqinlar ham mavjud.

Film atmosferasi tuşga öxşaşligi, filmning tuzilişini takrorlanuvçi tuşning analogiyasi sifatida tuşuniş mumkinligi va hatto erkak bilan ayolning uçraşuvi tuş haqidagi xotira ekani yoki şunçaki tuş ekani taʼkidlangan.

Kamida boşida Robbe-Grillet ssenariy kiriş qismida bergan körsatmalarga eʼtibor qaratilgan: «Şunday qilib, ikki yondaşuv mumkin: yoki tomoşabin qandaydir dekart rejasini tiklaşga harakat qiladi — eng çiziqli, eng ratsional, uning tuza oladigan eng yaxşi rejasini — va bu tomoşabin, albatta, filmni murakkab yoki umuman tuşunib bölmas deb hisoblaydi, yoki tomoşabin özi oldidagi ajoyib obrazlar ortidan ergaşişga ruxsat beradi […] va bu tomoşabinga film u körgan barça filmlar içida eng oddiysi bölib tuyuladi: film faqat uning hissiy tomoniga, köriş, eşitiş va hamdardlik qiliş qobiliyatiga qaratilgan».

Robbe-Grillet bu işni qanday körib çiqiş mumkinligi haqida yana quyidagi taklifni bergan: «Film umuman olganda işontiriş tarixidir: u qahramon öz körinişidan, öz sözlaridan yaratgan haqiqat haqida gapiradi». Resnais esa öz tomonidan filmning maʼnosiga yanada mavhum tuşuntiriş bergan: «Men uçun bu film hali ham juda qöpol va juda sodda bölsa-da, fikrning murakkabligini, uning işlaş mexanizmini tuşunişga urinişdir».

1962-yilda film Fransiya nomidan eng yaxşi çet tilidagi film sifatida «Oskar»ga taqdim etildi, ammo nomzodlar qatoriga kirmadi. Lekin 1963-yilda Robbe-Grillet eng yaxşi ssenariy uçun «Oskar»ga nomzod bölişga baribir muvaffaq böldi.

Filmga Kann kinofestivalining tanlov dasturida iştirok etişi rad etildi, çunki rejissyor Alain Resnais Jan-Pol Sartrning Jazoir uruşiga qarşi 121 kişilik manifestiga imzo çekkan edi.

«Marienbadda ötgan yili» filmining boşqa rejissyorlarga taʼsiri keng eʼtirof etilgan va köplab misollar bilan tasdiqlangan: u fransuz rejissyorlari Agnès Varda, Marguerite Duras va Jacques Rivette ijodiga, şuningdek, Ingmar Bergman va Federico Fellini kabi xalqaro obröli rejissyorlar ijodiga taʼsir körsatgan.

Stenli Kubrikning «Porlaş» va Devid Lynçning «Içki imperiya» filmlari köpinça «Marienbad» taʼsirini namoyon etuvçi filmlar qatorida tilga olinadi. Peter Greenaway, «Marienbad» uning rejissyorlik işiga eng muhim taʼsir körsatgan deb aytgan.

Filmning vizual uslubi köplab televizion reklama roliklarida va yuqori moda fotosuratlarida taqlid qilingan.

Filmning vizual qatori britaniyalik «Blur» rok-guruhining 1994-yilgi «To the End» singliga musiqiy kliping asosiga qöyilgan.

Film Karl Lagerfeld tomonidan yaratilgan 2011-yilgi bahor-yoz «Çanel» kollektsiyasi uçun asosiy ilhom manbai böldi. Filmning kostyumlarini Coco Çanel yaratgani uçun Lagerfeld uning ijodidan ilhomlandi, şou esa fontan va filmdagi maşhur boğ nusxasi bilan bezatilgan edi.