Leg

Ssenariy muallifi: Nadejda Kojuşanaya

Rejissyor: Nikita Tyagunov

Operator: Sergey Lyubçenko

Kompozitor: Oleg Karavayçuk

Prodyuser: Aleksandr Mixaylov

Direktor: Renat Davletyarov

Rassomlar: Nikolay Saxarov, Vladimir Yerofeyev

Montaj: Vera Ostrinskaya

Tovuş operatori: Yuriy Galyatkin

Yoş debyutant rejissyor Nikita Tyagunov amerikalik yozuvçi Uilyam Folknerning «Noga» hikoyasini ekranlaştirişni öylab, bu ğoyani kinodramaturg Nadejda Kojuşanayaga taklif qiladi. Materialni muhokama qiliş jarayonida film yaratuvçilari Folkner ğoyasini aniq mavzuga boğlaş zarur, bu esa rus mavzusi va maʼlum mentalitetga ega qahramonlar bölişi kerak, degan xulosaga kelişadi. Gap har qanday maʼnosiz, nohaq uruş haqida boradi. Avval Rossiyadagi 1917-yil haqida öylaşgan, ammo keyinçalik hozirgi zamonga yaqinroq material olişga qaror qilişgan. Şunday qilib, Afğon uruşi mavzusi paydo bölgan.

Bu uruş materiali Nadejda Kojuşanayaga dösti, yozuvçi Sergey Ryadçenkoning hikoyalari orqali taniş edi. Ular Oliy ssenariy va rejissyorlik kurslarida birga öqişganda, Ryadçenko uni söz sözma-söz maʼnoda eʼtirof uçun tanlagan va unga bu uruşdagi iştiroki haqida köp narsani aytib bergan. 1980-yillarning boşida bu mavzu oşkor qilinişi mumkin bölmagan mavzu edi. Uning oğriğini eslab, Nadejda Afğon mavzusi bilan şuğullanişga rozi böldi.

Ish jarayonida maʼlum böldiki, yozilgan material töliq metrajli film uçun yetarli, dastlab Nikita Tyagunov öylagan debyut-film uçun emas. Tasodifan ariza Rolan Bikovning Bolalar va ösmirlar uçun kino va televideniye markazi boş muharriri Aleksandr Aleksandrovning qöliga tuşdi. Arizani öqib, Bikov darhol qaror qildi: «Heç qanday debyut yöq — bu mening kartinam». Filmni işlab çiqariş uning 12A studiyasida boşlandi.

Ssenariy yoziş jarayonida film yaratuvçilari uruş haqida köplab faktlarni bilib olişdi. Maslahatçilar oddiy askarlar bölgan.

Boş qahramon Martin rolига taxminan sakson kişi sinovdan ötkazildi. Martinin dösti Ryijiy rolига aktyor Ivan Zaxava tanlandi, uning öziga xos profili — burguti burni bor edi. Bu xususiyat filmning boşida, döstlarning hovlida qizlar tomonidan soçi olinadigan epizodda körsatilişi kerak deb qaror qilindi. Martinni ketişga çaqirişadi — u javob beradi: «Hozir, faqat Ryijiyning burnini qisqartirib olay!»

Boş qahramon hali ham paydo bölmagan edi. Şunda operator-postanovşik Sergey Lyubçenko VGIK yotoqxonasidagi qöşnisi, öşa paytda rejissyorlik fakultetida öqiyotgan Ivan Oxlobystinni sinovga çaqirdi va vazifani şunday tuşuntirdi: «Sotsrealizm jinini öynaş kerak». Öşa vaqtga kelib Oxlobystin ikkita qisqa metrajli film suratga olgan va mukofotlar olgan edi. Sinovda kutilmaganda paydo bölgan uni möʼjiza deb ataşdi va tasdiqlaşdi, çunki u özini nostandart tafakkurga ega yorqin şaxs sifatida körsatdi.

Şundan söng Martinin akasi rolи bilan boğliq muammo paydo böldi, çunki Ivan uçun şerik topiş deyarli imkonsiz edi. Nikita Tyagunov bu rolni özining dösti Pyotr Mamonovga taklif qildi.

Film Qrimda va Ribinskda uzoq va qiyinçilik bilan suratga olindi. Jarayonning bir paytida kartina yopiliş xavfi ostida qoldi. Ammo Rolan Bikov irodali qaror bilan kartina direktori etib yoş, ambitsiyali Renat Davletyarovni tayinladi. Renatga öşa paytda yigirma beş yoş edi, bu uning birinçi kartinasi edi. Hozirgaça u bu suratga olişni öz karyerasidagi eng qiyin deb hisoblaydi. Öşanda unga suratga oliş jarayonini qayta tiklab, uni oxiriga yetkaziş muvaffaq böldi. Kartina yaratiş jarayonida Ivan Oxlobystin öz rolini rivojlantiriş uçun köp narsani özi öylab topdi. Masalan, Martinin çamadonida bir xil sariq köylaklar töplami kabi detal va boşqa köp narsalar.

Ivan Oxlobystin:

Kartinada jangovar sahnalar yöq, muhit va asosiy fikr boşqa usullar bilan berilgan. Uruşdan ötgan insonning özgargan içki olami uning taşqi dunyo bilan munosabatlari orqali körsatiladi. Boş qahramon filmning faqat kiçik qismida bevosita uruşda böladi. Ammo qahramonning oğriği, uning ongi va turmuş tarzining özgarişi, keyinroq körsatilgani, har qanday nohaq uruşning, umuman uruşning absurdligi ğoyasini aniqroq va çuqurroq aks ettiradi. Filmda «çernuxa», naturalizm va epatajning yöqligi kuzatiladi. Filmning finalida Martin özgargan holda, protezda oqsoqlanib, tayoq bilan, tantanali kostyumda uruş joylari tabiatining gözalligi uning ruhi sindirilganligini taʼkidlaydi va hayotning qadri va gözalligini körsatadi. Martin Kamillani öldirilgan joyga, uni birinçi marta körib sevib qolgan joyga, uning ikkilamçisi — kesilgan oyoği bilan uni tark etgan yovuzlik yaşayotgan joyga Oleg Karavayçukning valsi ostida toğlar orqali borişi tasodifiy emas, u juda uzoq va ataylab gözal qilib körsatilgan.

Kompozitor Oleg Karavayçuk filmga özining «Ekaterina Uluğ va sevimlilarining valsi» asarining yangi talqinini yozdi. Bu vals keyinroq Nikolay II haqidagi hujjatli filmda ham yangradi. Kompozitor filmning boş qahramoni — bir oyoqli odam uçun aynan vals kerakligini taʼkidlagan. U buni rejissyor Nikita Tyagunovga isbotlagan, telefon orqali soatlab unga valsni çalib bergan (garçi biror narsani eşitiş ança qiyin bölsa-da). Kompozitor haq çiqdi — vals qahramonning içki holatini oçib beradi. Filmga musiqani qayta öylaş jarayonida kompozitor direktor va tovuş operatoriga uzun röyxat taqdim etdi, zarur şovqinlar haqida: yonayotgan masjid tovuşidan tortib, qum ustida sudralayotgan şiqildoqli ilon şitirlaşigaça. Kartina direktori Renat Davletyarov baʼzi talablarni kompozitorning xabarisiz soddalaştirgan. Masalan, maʼlum çirildoqlarning ovozi emas, balki öziga xos va heç qanday narsaga öxşamaydigan tovuşi sababli, ular çirildoqlarning yozuvi örniga, qölga kiritilgan oddiy yozuv taqdim etilgan.

Film yaratuvçilari kartinaning asosiy qadriyati sifatida Afğon uruşi faxriylari tomonidan sözsiz qabul qilinganini körişdi.

Kinofestivallarda «dunyoning eng yaxşi uruşga qarşi filmi» degan fikr yangradi.

Filmning finalida Ivan Oxlobystin qahramoni öqiydigan sheʼrni Nadejda Kojuşanayaning dösti, Afğon uruşidan ötgan yozuvçi Sergey Ryadçenko yozgan.

Filmni körgaç, u Kojuşanayadan söradi: «Sen qanday haqqing bilan xuddi şunday his qilasan?»

Kasalxona sahnalarida haqiqiy askarlar iştirok etdi. Biri ikki oyoğidan, ikkitasi öng oyoğidan mahrum edi. Film titrlarida «maslahatçilar: oddiy askarlar» deb yozilgan edi. Bu tsenzura tomonidan taqiqlandi va titrlardan olib taşlandi.

Afğon uruşida mujohidlar sovet askarlarini öldirişning köplab buzuq usullarini qöllagan. Boş qahramonning dösti Ryijiyning öldiriliş sahnasini sahnalaştiriş uçun ulardan birini tanlaş kerak edi. Nikita Tyagunov beşta variantni bilib, ularni Nadejda Kojuşanayaga aytib berdi, u esa filmga eng kam şafqatsiz variantni tanladi.

Filmning televersiyasida odatda Pyotr Mamonov ijro etgan Martinin akasining poezddagi monologi paytida, şuningdek, askarlar kasalxonada kuylaydigan çastuşka matni ovozi öçirib qöyiladi, garçi asl matnda har bir holatda faqat bittadan sökiniş sözi bölsa-da, Mamonovning monologi ssenariy ğoyasiga köra filmning asosiy nuqtasidir.

Kartinada köplab debyutlar bölgan, ayniqsa asosiy lavozimlarda: rejissyor-postanovşik, operator-postanovşik, boş rol ijroçisi aktyor va kartina direktori.

Nikita Tyagunov Oxlobystin va Mamonov haqida:

«Vanya darhol eʼlon qildi: "Nikita, men aktyor emasman, men — yirtqiç hayvonman". Buni suratga oliş vaqtida işonç hosil qildim: bu baxtsiz odam meni ahmoq deb atadi, filmni körgaç esa mening estetik qaraşlarimni larzaga keltirganimni aytdi. Nadejda uni "ilohiy maymun" deb atardi. Uning içida şunçalik köp energiya bor, mutlaqo fantastik va har doim ham töğri yönalmagan, hayron qolasiz, u hali ham kreslo ustida ötiradi, şkafda yoki şiftda yugurmayapti… Unga şerik topiş — muammo. Şuning uçun kiçik akasi rolini juda band Petya Mamonovga taklif qilişga jurʼat etdim, u bilan döstman. Petya javob berdi, material unga umuman mos emas, lekin kerak bölsa, öynaydi. Haqiqatan ham, aql bovar qilmaydigan hikoya Mamonovdan juda uzoq, uning aqldan ozgan qiyofasiga qaramay. Ammo ikki yorqin şaxs töqnaşdi, va hatto rejalaştirilmagan holda — tasodifan! — bir-biriga öxşab qoldi.»

Nadejda Kojuşanaya «Men — ötkazib yuboraman» maqolasidan:

«Nikita Tyagunov bilan Afğonistonga quloqlarimizgaça botdik. Biz bilib oldik. Işoning, bu bilim kuç bermaydi. Bu bilim — vayron qiladi. ⟨…⟩ Afğonistonni uruş sifatida suratga oliş — jinoyatdir.»

Ivan Oxlobystin, «Ekran», 1992-yil:

«Aslida boşidanoq aniq edi, bu yerda nima kerak. Uruş odamlarni samimiy qiladi, men esa bunday odamlarni bilaman. Petya Mamonov ham samimiy, hozir odamlarda bu juda kam uçraydi. Filmda men göyo tört kişiman, barçasi samimiy: Şiller şlyapali talaba, samimiy askar, sotsrealizm jini va oxirgisi — SAMIMIYLIKНING ÖZI. SAMIMIYLIK ÖZI — eng zavqli. Kartina mening haqiqat haqidagi tasavvurimni larzaga keltirdi — men heç narsa çiqmaydi deb öylagandim.»

Ivan Oxlobystin, «Moskva 24», 2012-yil 1-noyabr:

«Eng asosiy narsani aniqlaşga muvaffaq böldik. Oğir harbiy yöllardan ötgan odamlarga xos bölgan ruhiy kamçilik hissi. Menga Afğonistonda xizmat qilgan askarlar yaqinlaşdi, ularni intellektual deb aytolmayman, çunki film baribir jiddiy, aqlli, lekin ular buning nima haqida ekanini yuraklari bilan his qilişdi. Biz uruşdan qaytgan odamlar boşdan keçiradigan bu tuyğuga erişa oldik.»

Natalya Rtişçeva, kinotanqidçi, «Ekran», № 4, 1992-yil:

V. Kozlov, sanʼatşunoslik nomzodi, «Nomaʼlum yoşlar kinosi» maqolasidan:

Kinoşunos Irina Şilova. Körildi va unutildi. «Novaya gazeta» (2006-yil 6-fevral). Murojaat sanasi: 2009-yil 22-iyun.

Andrey Plaxov, kinotanqidçi va kinoşunos, «Vatan kinosining eng yangi tarixi. 1986—2000. Kino va kontekst». III jild. Sankt-Peterburg, «Seans», 2001

Kirill Razlogov, kinoşunos, Kojuşanayaning ijodi haqida intervyu:

1991-yil — Potsdamdagi yoşlar filmlari xalqaro festivali, boş mukofot (Nikita Tyagunov)

Finlyandiya va Ispaniyadagi festivallarning laureati va sovrindori

Kiyev va Moskvadagi festivallarda maxsus mukofot

Karlovy Varydagi maxsus mukofot

1991-yil — «Yoşlik» kinofestivali, debyut (Ivan Oxlobystin)

1992-yil — «Kinotavr» kinofestivali, «Tanlanganlar uçun filmlar» tanlovida eng yaxşi erkak roli uçun mukofot (Ivan Oxlobystin)

1992-yil — Moskvadagi «Debyut» kinofestivali, «Yuqori badiiy mahorat va kinoga muhabbat uçun» mukofoti (Nikita Tyagunov)

1992-yil — «Oltin Qöçqor» mukofoti, «Yilning kaşfiyoti» nominatsiyasida, «Yuqori badiiy darajaning doimiyligi uçun» taʼrifi bilan (Nadejda Kojuşanaya)

1993-yil — Nadejda Kojuşanayaning filmga va Afğon uruşiga bağişlangan «Men — ötkazib yuboraman» maqolasi «Kino sanʼati» jurnalida, 1993-yil, № 5, sonning eng yaxşi naşri deb topildi.

«Noga» filmining töliq ssenariysi, «Men — ötkazib yuboraman», «Vanyaçka haqida» maqolalari — Nadejda Kojuşanayaning ikki jildli «Qahramon uçun oynа» asarlar töplami, ikkinçi jild «Oddiy son», «Madaniyat va maʼrifat markazi SEANS», Sankt-Peterburg, 2017-yil

«Noga» filmi ssenariysi (töliq emas) — Nadejda Kojuşanaya «PROVA va boşqa kinossenariylar», Sankt-Peterburg, 2007-yil, «Seans» va «Amfora» naşriyotlari, «Kinodramaturg kutubxonasi» seriyasi.

Nadejda Kojuşanayaning filmga va Afğon uruşiga bağişlangan «Men — ötkazib yuboraman» maqolasi öşa yerda («„PROVA“ va boşqa kinossenariylar» kitobi), şuningdek «Kino sanʼati» jurnalida, 1993-yil, № 5.

Nadejda Kojuşanayaning «Vanyaçka haqida» maqolasi (Ivan Oxlobystin haqida), «Ekran» jurnali № 4, 1992-yil.