Filmdagi voqealar 1941-yilda, SSSRʼda Uluğ Vatan uruşi boşlanişi oldidan va uning dastlabki oylarida röy beradi.
Kiçik Krasnoye qişloğiga harbiy U-2 samolyoti majburiy qönadi. Qömondonlik samolyotni sudrab keta olmaydi va uning yoniga soqçi qöyişga qaror qiladi.
Krasnoye qişloği yaqinidagi harbiy qismda oddiy askar Ivan Çonkin xizmat qiladi. Körinişi köhna va soddadil bu askar namunali jangçiga öxşamaydi. U polkning xöjalik bölinmasida xizmat ötaydi: oşxonada işlaydi va otda yuk taşiydi. Qömondonlik aynan uni Krasnoye qişloğidagi samolyot yoniga postga yuboradi.
Çonkin qişlоqqa boradi va bir muddatdan söng qişloq poçtaçisi Nyura bilan birga yaşay boşlaydi. Köp ötmay u samolyotni Nyuraning hovlisiga olib keladi va uning uyiga köçib ötadi. Uruş boşlanadi va Çonkin hamda uning samolyoti haqida heç kim eslamay qöyadi. Agar bir noxuş voqea bölmaganida, ularni eslaşmagan ham bölardi. Nyuraning sigiri mahalliy havaskor selektsioner Gladişevning kartoşka va pomidor duragaylarining tajriba ekinlarini yeb qöyadi. Qasoskor kolxozçi Çonkin haqida tuman IIKB bölimiga ariza yozadi. (Filmga köra, Çonkin va Nyuraning muhabbatiga hasad qilgan qişloqning köp aholisi ham ularga qarşi ariza yozgan.) Mahalliy çekistlar signalga darhol javob berişadi, ammo dezertirni qölga oliş oson bölmaydi. Çonkin va Nyura öz kiçik xöjaliklarini muvaffaqiyatli himoya qilişadi, çunki ular nemislar bilan jang qilayotganlariga işonişadi. Oqibatda «Çonkin tödasi»ni tutiş uçun Qizil Armiyaning butun bir polki safarbar etiladi. Snaryad töğridan-töğri Nyuraning uyiga tegib, Çonkin yengil yaralanadi. Polk bir oddiy askar va qiz bilan uruş olib borayotganidan hayron qolgan general uni medal bilan mukofotlaydi. IIKB bölimi uni hibsga olmoqçi böladi, ammo Çonkin va Nyura uzoq vaqt turib qolgan, endi uçişga yaroqli bölgan samolyotda uçib ketişadi.
1Rollarda
Gennady Nazarov, Zoya Buryak, Vladimir Ilyin
Jiří MenzelrejissyorGNGennady NazarovaktyorZBZoya BuryakaktyorVIVladimir IlyinaktyorAZAleksei ZharkovaktyorVZValeri ZolotukhinaktyorZGZinovy GerdtaktyorSGSergei GarmashaktyorMLMarián LabudaaktyorZSZdeněk Svěrákssenariy muallifiJŠJiří Šustkompozitor2Asosiy rollarda
Gennadiy Nazarov — Ivan…
Gennadiy Nazarov — Ivan Çonkin
Zoya Buryak (titrlarda — Zoya Buryakova (Zoja Burjakova)) — Nyura
Vladimir Ilyin — kolxoz raisi Golubev
Valeriy Zolotuxin — kolxoz partiya taşkilotining kotibi Kilin
Aleksey Jarkov — selektsioner Gladişev
Yuriy Dubrovin — Volkov, hisobçi
Sergey Garmaş — IIKB kapitani Milyaga
Zinoviy Gerdt — Moisey Staling
Marian Labuda — podpolkovnik Opalikov
Mariya Vinogradova — Baba Dunya
3Rollarda
Tatyana Kravçenko (titrlarda Tatyana Gerbaçevskaya (Tatjana Gerbačevskaja)) — Afrodita, Gladişevning…
Tatyana Kravçenko (titrlarda Tatyana Gerbaçevskaya (Tatjana Gerbačevskaja)) — Afrodita, Gladişevning xotini
Lyubov Rudneva — Kapa, Milyaganing kotibasi
Ivan Ryjov — bobo Şapkin
Vyaçeslav Molokov — general Drinov
Nikolay Marçenko — tuman partiya qömitasi raisi Borisov
Tatyana Agafonova — Ninka Kurzova
Tatyana Oşurkova — Tayka Gorşkova
Galina Petrova — Zinaida Volkova
Sergey Stepançenko — Pleçevoy
Henryk Bista — Fuqarolar uruşi nogironi Ilya Jikin
Aleksandr Ilyin — kolxoz brigadiri Şikalov
Aleksandr Kuzmiçyov — kolxoz brigadiri Taldikin
Sergey Batalov — Nikolay Kurzov
Igor Fokin — Stepan Lukov
Irina Lazareva — dökon sotuvçisi Raisa
Aleksandr Mokhov — leytenant Meleşko, uçuvçi
Olga Anoxina — Lyuşka, mehnat qahramoni
Aleksandr Masalov — Malaxov
Josef Dalecki — şifokor
Aleksandr Garin — IIKB serjanti Klim Svintsov
Sergey Gabrielyan — Prokopov, IIKB jangçisi
Igor Vetrov — Bukaşyov, Milyagani söroq qilgan kiçik leytenant
Vadim Zavyalov — polkovnik Lapşin
Vadim Lyubşin — serjant Syrix
Oleg Demidov — oddiy askar Filyukov
Mixail Vasko — kapitan Zavgorodniy
Aleksandr Paşkovskiy — starşina Peskov
Vladimir Goryuşin — siyosiy rahbar Yartsev
Valeriy Nikolaev — otliq qömondoni Balaşov
Valeriy Yaryomenko — oddiy askar Samuşkin
Evgeniy Sokolov — birinçi telefonçi
Konstantin Çepurin — ikkinçi telefonçi
Anastasiya Dyogteva — qiz bola
4Tanqid
Vladimir Voynoviç filmga oid fikrini öz veb-saytida…
Vladimir Voynoviç filmga oid fikrini öz veb-saytida bildirdi:
Bu film ingliz filmi hisoblanadi, çunki prodyuser va mablağ ingliz tomonidan berilgan. Rejissyor Irji Menzel — çex. Aktyorlar esa rejissyor xohişiga köra ruslar. Filmda köplab kamçiliklar bor, ammo boş rollar ijroçilari haqida men boşqaça fikrdaman. Gennadiy Nazarov (bu uning kinodagi debyuti) va Zoya Buryak, menimça, juda muvaffaqiyatli tanlangan. Film örtaça, ammo Eldar Ryazanov, ayniqsa öşa vaqtda, bundan yaxşiroq qila olmasdi. 1989-yilda sovet generallarining deyarli hammasi filmni suratga olişga qarşi edi. Ular bilan bahslaşib, Ryazanov (menimça) kulgili, yengil xalq uslubidagi, qöşiq va raqslarga töla film yaratmoqçi bölgan, yaʼni kitobda yotgan narsadan unçalik farq qiladigan. Umuman olganda, Ryazanov yaxşi rejissyor, ammo menga yoqmaydi.
Rejissyor Irji Menzel öz filmi haqida şunday degan:
Ssenariy muallifi Sverak ironiya va quruq hazil kiritdi, qolgan hamma narsada biz kitobdagi hamma narsani saqlab qolişga intildik. Bu çexlar ruslarni qanday tasavvur qilişi haqidagi emas, balki haqiqiy rus filmi bölişi uçun. Men buni istamadim, karikatura ham istamadim. Komediya doim karikaturaga oğib ketiş vasvasasiga tuşadi. Men esa tomoşabinlar bizning qahramonlarimiz bilan özlarini boğlay olişlarini xohladim. Voynoviç kitobini öqigan hamma odamlar menga bu rus «Şveyk»i yoki sovet «Şveyk»i ekanini aytişdi. Ammo bu sirtqi fikr. Garçi Çonkin ham öziga xos taqdirli askar bölib, Avstriya-Vengriya armiyasidagi Şveykning taqdiriga öxşasa-da, Çonkinning hikoyasi, uning sevgisi butunlay boşqaça narsa. Asosiysi, kitob satira emas. Men satirani yoqtirmayman. Gaşekni hurmat qilaman, bu katta adabiyot. Ammo Gaşek odamlarni yaxşi körmaydi. Voynoviç esa köproq Çapek avlodiga mansub yozuvçi, u odamlar haqida tuşuniş bilan yoza oladi. Hatto salbiy qahramonlar, öşa IIKBçilar haqida ham, ularni içki qismigaça köra oladi. Gaşek esa qahramonga va uning boşidan ötganlariga taşqaridan, yuqoridan qaraydi. Şuning uçun men heç qaçon Gaşekni ekranlaştirişni xohlamaganman va xohlamayman. Gaşek öz qahramonlariga befarq qaraydi. Bu menga yoqmaydi. Bundan taşqari, «Şveyk» mening xalqimga yomon xizmat qildi. U odamlarga kinizm va qörqoqlik örgatadi. Bu menga ham yoqmaydi.
«Kommersant» gazetasi filmning Rossiyadagi birinçi namoyişi haqida, 1994-yil 4-dekabrda, Menzel «yoşlik sodda hayotini va himoyasiz lirizmini yöqotganini» yozdi. «Bu esa Ivan Çonkin sarguzaştlarida foydali bölişi mumkin edi. U çex rejissyorga öz vatandoşi, jasur Şveykni eslatgan bölsa-da, baribir sof rus ğalatisi. Menzel filmi haqiqatan ham kuldiradi, çunki u nozik latifa anʼanalarida işlangan. Ammo tomoşa qilingandan keyin, ingliz-fransuz filmi rus sinxron nutqi bilan, qulaylik uçun çex qişloğida suratga olingani sababli, Rossiya haqida import qilingan kliše kabi körinadi, degan noqulaylik hissi paydo böladi».
Aleks Ekssler öz retsenziyasida şunday qayd etdi: «Film juda ajoyib çiqdi. U kitobdan olgan taassurotlarimga şunçalik mos keladiki, uning barça nozikliklarini şunçalik aniq yetkazadiki, bu hayratlanarli. Asosiysi, men yana bir bor takrorlayman: kitob juda murakkab va noaniq. Uni ekranlaştirişda pastkaşlikka ham tuşiş mumkin, yoki aksinça, keraksiz his-tuyğularga berilib ketiş mumkin. Ammo Menzel bularning ikkisidan ham qoçdi. U aynan «Çonkin»ni yaratdi — Voynoviç yozganidek».
Amerikaning «Variety» haftalik jurnali filmning kamida ön yil keçikkanini va Menzel bilan Voynoviçning ijodiy taqdirlarida öxşaşliklar borligini yozdi: roman 1969-yilda yozilgan va taqiqlangan, öşa yili yigirma yillik tanaffusga tuşgan «Ipda qönğiroqçilar» filmi ham şu taqdirni bölişgan. Bu film 1990-yilda, SSSRda «Çonkin» naşr etilgan paytda Berlin festivalida boş mukofotga sazovor bölgan.
«Kartina kitobning uslubini muvaffaqiyatli yetkazgan — absurd va grotesk hazilli darajagaça, ammo barça holatda lirizm ham mavjud. Buni faqat jasur askar Şveykning sarguzaştlari bilan soliştiriş mumkin». (M. Ivanov)
«Dueli» gazetasi yozdi:
Irji Menzel «Hayot va ajoyib sarguzaştlari askar Ivan Çonkin» filmida nişonga tegdi:
— Volkov, Borisov sut yoğliligi haqida nima dedi? Bizda qança?
— Uç yarim foiz.
— Tört qil…
— Qanday qilaman, men-ku sigir emasman!
— Sen sigir emassan, hisobçisan, hisobotlarni yaxlitlaşni bilişing kerak.
— Aqldan ozdingmi, Timofeyiç! Bu-ku soxta yozuv. Buning uçun jazolanişadi-ku!
— Agar soxta yozsang, balki jazolanişar. Agar yozmasang, aniq jazolanişadi.
Kitobda bu lavha yöq, şunga qaramay u öşa davr ruhini ajoyib aks ettiradi.
1980-yillarning oxirida «Hayot va ajoyib sarguzaştlari Ivan Çonkin» filmini Eldar Ryazanov suratga olişi mumkin edi. Film işga tuşirişga tayyor edi, ammo ekranlaştiriş huquqiga ega bölgan ingliz kompaniyasi avval ssenariy va rollarga tasdiqlangan aktyorlardan norozi böldi, keyin esa «Mosfilm» uçun juda noqulay prokat va tarqatiş şartlarini qöydi. Irji Menzel filmi ekranga çiqqanda, Ryazanov bu postanovkaga «köp rus „donor qoni“» quyilganini qayd etdi. Çunki firma bir neça kişini hamkorlikka taklif qildi: kostyum rassomi, ikkinçi rejissyor, film direktori. Şuning uçun suratga tayyorgarlik paytida biz yiğgan va yaratgan barça materiallar çex suratga oliş jamoasiga ötdi. Şu jumladan, aktyorlarning fotosinovlar albomi, dekoratsiya eskizlari va hokazo».
Film Praga yaqinidagi Çexiyaning Milovice şahrida suratga olingan. Bu yerda 1968–1991-yillarda Sovet Markaziy guruhi qöşinlarining ştabi joylaşgan edi.
5Mukofotlar
Venetsiya xalqaro kinofestivalida Italiya senati prezidentining oltin medali, 1994 (ingl. Gold Medal, Venice…
Venetsiya xalqaro kinofestivalida Italiya senati prezidentining oltin medali, 1994 (ingl. Gold Medal, Venice International Film Festival, 1994).
Vevida (Şveytsariya) xalqaro komediya filmlari festivalida Charli Chaplin mukofoti (fr. Charlie Çaplain Prix du Publique), 1995 (ingl. Vevey International Festival of Comedy).
Matn: maqola tarjimasi «Жизнь и необычайные приключения солдата Ивана Чонкина (фильм)» — rusça Vikipediya, litsenziya CC BY-SA 4.0. Kadrlar va poster: TMDB.