Master and Commander: The Far Side of the World

Dengizlar hukmdori: Yerning çekkasida (ingl. Master and Commander: The Far Side of the World) — 2003-yilda suratga olingan, Piter Uir rejissyorligidagi, harbiy-dengiz mavzusidagi Amerika tarixiy-sarguzaşt filmi. Syujet Patrick ÖBrianʼning Jack Aubrey kapitan va doktor Stephen Maturin haqidagi romanlar turkumiga asoslangan bölib, voqealar Napoleon uruşlari davrida bölib ötadi. Boş rollarni Russell Crowe kapitan Jack Aubrey, Paul Bettany esa doktor Stephen Maturin rolida ijro etgan. Bu Crowe va Bettanyʼning ikkinçi birgalikdagi ishi bölib, ikkalasi ham 2001-yildagi «Aql öyinlari» (A Beautiful Mind) filmida birga rol öynagan.

20th Century Studios rahbari Tom Rothman Piter Uirni film rejissyori sifatida yollagan. Suratga oliş oçiq dengizda, şuningdek, Baja Studiosʼning maxsus havzalarida hamda Galapagos orollarida ötkazilgan. Kinokartinani yaratiş 150 million dollarga tuşgan; işlab çiqaruvçi kompaniyalar 20th Century Fox, Miramax Films, Universal Pictures va Samuel Goldwyn Films bölgan. Film 2003-yil 14-noyabrda keng prokatga çiqarilgan va dunyo böyiça 212 million dollar yiğib, örtaça kassa muvaffaqiyatiga erişgan.

Film ikkita Oskar mukofotiga (eng yaxşi operatorlik ishi va eng yaxşi tovuş montaji uçun) sazovor bölgan hamda yana 8 ta nominatsiyaga tavsiya etilgan; ulardan 7 tasi (barça mumkin bölgan) «texnik» nominatsiyalar bölib, bu 1998-yilda «Titanik» filmidan keyin birinçi marta sodir bölgan.

Napoleon uruşlari paytida Surprise korvetining kapitani Jack Aubreyʼga Janubiy Atlantikada Britaniya savdo va kitov ovlaş flotiga zarar yetkazişni maqsad qilgan frantsuz xususiy kemasi «Açeron»ni topib, yo yöq qiliş, yo qölga oliş buyurilgan. Braziliya sohilidagi qalin tumanda «Açeron» kutilmaganda hujum qilib, kema takelajiga oğir zarar yetkazadi, şu bilan birga Britaniya töplaridan zarar körmaydi. Kema qayiqlari «Surprise»ni quvğindan qoçiş uçun sohil tumaniga tortib olib ketadi. Aubreyʼning zobitlari unga «Surprise» «Açeron»ga teng kelmasligini aytadi, çunki u beş-darajali kema bölib, köproq töp va ekipajga ega, «Surprise» esa atigi oltinçi darajali fregat, şuning uçun taʼqibdan voz keçiş kerakligini aytişadi. Aubrey «Açeron»ga Britaniya kitov ovlaş flotini jazosiz talaşga yöl qöyib bölmasligini eʼlon qiladi. U «Surprise»ni portda taʼmirlaş örniga, dengizda taʼmirlaşni buyuradi. Yoş midşipman William Blakeney jangda olgan yarasi tufayli gangrena xavfi bölgani uçun qölini tirsakdan yuqorisidan kesib taşlanadi. Şundan söng, dengiz jangi taktikasi jihatidan qulay bölgan şamol tomonida turgan «Açeron» yana «Surprise»ga pistirma qöyadi, ammo Aubrey tunda kemalarining çiroqlari örnatilgan plot-yemni duşman uçun soxta nişon sifatida işlatib, yöl oladi va özi «Açeron»ni taʼqib qila boşlaydi.

Xususiy kemani Tinç okeanigaça kuzatib borgan «Surprise» Horn burnini aylanib ötib, Galapagos orollari tomon yöl oladi. Aubrey «Açeron» aynan şu yerda britaniyalik kitov ovçi kemalarini ovlaydi, deb işonadi. Kema doktori Maturin orolning noyob florasi va faunasini örganişga qiziqadi, Aubrey esa döstiga bir neça kun tadqiqot uçun vaqt berişga vaʼda beradi. Biroq «Surprise» Galapagosga yetib kelganda, ular «Açeron» tomonidan çöktirilgan kitov ovçi kemalaridan omon qolgan dengizçilarni topadi. Aubrey şoşilinç ravişda kaperni quvadi va bu bilan Maturinning orolni örganiş rejalarini buzadi.

«Surprise» bir neça kunga töliq tinçlik zonasiga tuşib qoladi. Ekipaj bezovtalanib, tartibsizlika tuşadi. Midşipman Hallom ekipaj orasida allaqaçon maşhur emas edi, u «Iona» (kemaga omadsizlik olib keluvçi odam) laqabini oladi. Kuçayib borayotgan keskinlik şaroitida Nagle ismli ekipaj aʼzosi palubada Hallomga salom berişdan boş tortadi va intizom buzgani uçun qamçi bilan jazolanadi. Öşa keçasi Hallom öziga qasd qilişga qaror qilib, töp yadrosi bilan birga bortdan sakrab tuşadi. Ertasi kuni ertalab Aubrey Hallom uçun xizmat ötkazadi. Şamol kuçayadi va «Surprise» quvğinni davom ettiradi.

Keyingi kuni Qirollik dengiz piyodalari zobiti kapitan Howard albatrosni otişga urinadi, ammo tasodifan Maturinni yaralaydi. Yordamçi jarroh Aubreyʼga yaradan öq va töqima parçasini olib taşlaş zarurligini, aks holda infeksiya boşlanişini aytadi. U bunday nozik operatsiyani quruqlikda ötkaziş kerakligini ham tavsiya qiladi. «Açeron»ni quvişga qaramay, Aubrey doktorni Galapagos orollariga olib boradi. Maturin operatsiyani özi ustida közgu yordamida bajaradi. Oxir-oqibat kaperni quvişdan voz keçgan Aubrey Maturinga orollarni örganiş va namunalar töplaş imkonini beradi, söng ular uyga jönaşi kerak böladi. Uçolmaydigan kormoran qidirayotgan doktor orolning narigi tomonida «Açeron»ni topadi. Maturin namunalarining köpçiligini taşlab, Aubreyʼni ogohlantiriş uçun şoşiladi. «Surprise» yana bir jangga tayyorlanadi. «Açeron»ning mustahkamroq korpusi tufayli «Surprise»ning töplari frantsuz kemasining, morilgan eman yoğoçidan yasalgan qobiğini teşişi uçun nişonga imkon qadar yaqinroq turişi kerak. Maturinning namunalaridan birining niqoblaniş qobiliyatini kuzatib, Aubrey «Surprise»ni kitov ovlovçi kema qiyofasiga soladi; u frantsuzlar kemani yöq qilişdan köra, qimmatbaho kemani qölga olişni xohlaydi, deb umid qiladi. «Açeron» bu hiylaga aldanib, soxta kitov ovlovçi kemani quvadi va inglizlarning samarali öqlari uçun masofani qisqartiradi, şundan söng «Surprise» hujumni boşlaydi. Töplar «Açeron»ning grot-maçtasiga qaratiladi, kapitan Howardʼning öq otuvçilari esa mачталардаги marsovoy platformalardan «Açeron» ekipajini uradi. Grot-maçtasi sinib dengizga tuşgaç, «Açeron» boşqaruvni yöqotadi. Aubrey abordaj hujumini boşlaydi, uni şafqatsiz jang davom etadi. Kemani qölga olgandan söng, «Açeron»ning kema doktori Aubreyʼga frantsuz kapitanining ölganini aytadi va kapitanning qiliçini topşiradi.

Jangdan keyin «Açeron» va «Surprise» taʼmirlanadi; «Surprise» Galapagos orollarida qolsa-da, qölga olingan «Açeron» Valparaisoga yuborilişi kerak. «Açeron» jönab ketgaç, Maturin hujjatlar orasidan qölga olingan kemaning doktori bir neça oy avval vafot etganini körsatadigan maʼlumotni topadi. Frantsuz kapitani özini kema doktori sifatida körsatib, uni aldaganini anglagan Aubrey «Açeron»ni töxtatib, uni Valparaisoga kuzatib boriş uçun yönalişni özgartirişni buyuradi, ekipajga esa jang jadvaliga muvofiq joylaşişni buyuradi. Maturinga yana Galapagos orollarini örganiş imkoni rad etiladi, ammo Aubrey kinoya bilan, u izlayotgan quş uçmaydigan bölgani uçun «u heç qayerga ketmaydi», deb qayd etadi. «Surprise» «Açeron»ni quvişni davom ettirar ekan, ular birgalikda Luigi Bocçeriniʼning «Musica notturna delle strade di Madrid» asarini ijro eta boşlaşadi.

2004 — Oskar mukofotining 2 ta sovrini: eng yaxşi operatorlik ishi (Russell Boyd), eng yaxşi tovuş montaji (Richard King), şuningdek 8 ta nominatsiya: eng yaxşi film (Samuel Goldwyn Jr., Piter Uir, Duncan Henderson), eng yaxşi rejissyor (Piter Uir), eng yaxşi montaj (Lee Smith), eng yaxşi badiiy rassomlik ishi (William Sandell, Robert Gould), eng yaxşi kostyum dizayni (Wendy Stites), eng yaxşi vizual effektlar (Daniel Sudick, Stefan Fangmeier, Nathan McGuinness, Robert Stromberg), eng yaxşi grim (Edouard F. Henriques, Yolanda Toussieng).

2004 — «Oltin globus» mukofoti uçun 3 ta nominatsiya: eng yaxşi drama filmi, eng yaxşi rejissyor (Piter Uir), dramadagi eng yaxşi erkak roli (Russell Crowe).

2004 — «Tanqidçilar tanlovi» mukofoti uçun 3 ta nominatsiya: eng yaxşi film, eng yaxşi erkak roli (Russell Crowe), eng yaxşi ikkinçi darajali erkak roli (Paul Bettany).

2004 — 4 ta BAFTA mukofoti: eng yaxşi rejissyor (Piter Uir), eng yaxşi kostyum dizayni (Wendy Stites), eng yaxşi badiiy rassomlik ishi (William Sandell), eng yaxşi tovuş (Richard King, Doug Hemphill, Paul Massey, Art Roçester), şuningdek 4 ta nominatsiya: eng yaxşi film (Samuel Goldwyn Jr., Piter Uir, Duncan Henderson), dramadagi eng yaxşi ikkinçi darajali erkak roli (Paul Bettany), eng yaxşi operatorlik ishi (Russell Boyd), eng yaxşi vizual effektlar (Stefan Fangmeier, Nathan McGuinness, Robert Stromberg, Daniel Sudick).

2004 — «Sputnik» mukofotining 2 ta sovrini: eng yaxşi vizual effektlar (Stefan Fangmeier, Nathan McGuinness, Robert Stromberg, Daniel Sudick), eng yaxşi tovuş (Richard King, Paul Massey, Doug Hemphill, Art Roçester), şuningdek 5 ta nominatsiya: eng yaxşi drama filmi, eng yaxşi operatorlik ishi (Russell Boyd), eng yaxşi montaj (Lee Smith), eng yaxşi badiiy rassomlik ishi (William Sandell, Robert Gould), eng yaxşi kostyum dizayni (Wendy Stites).

2004 — AQŞ Rejissyorlar gildiyasining badiiy film uçun eng yaxşi rejissura mukofotiga nominatsiya (Piter Uir).

2003 — AQŞ Milliy kinokritiklar kengaşi tomonidan yilning eng yaxşi filmlari önligiga kirgan.

Film voqealari 1805-yilda, Napoleon uruşlari davrida bölib ötadi. Tarixiy haqiqatda öxşaş ikki kemaning töqnaşuvi epizodi 1812—1815-yillardagi Angliya-Amerika uruşiga tegişli, biroq prodyuserlar Amerika tomoşabinlarida salbiy reaksiya uyğotmaslik uçun bu holatni özgartirişga qaror qilişgan.

2009-yil 17-iyulda Russell Crowe «Dengizlar hukmdori: Yerning çekkasida» filmining davomida iştirok etiş böyiça muzokaralar olib borayotgani maʼlum böldi; bu filmda u kapitan Jack Aubrey rolini öynagan edi.

Associated Pressʼga bergan intervyusida Russell Crowe davom etadigan film Patrick ÖBrian adabiy turkumining ön birinçi romani «Reverse of the Medal» asosida bölişini aytib berdi. U turkumning 20 tomlik seriyasi huquqlari egasi bilan allaqaçon muloqot qilganini va loyiha hali juda boşlanğiç bosqiçda ekanini aniqladi.

1986-yilda naşr etilgan «Reverse of the Medal» kitobi Jack Aubrey va «Surprise» ekipajining Karib dengiziga sayohatini hikoya qiladi; u yerda Aubrey özining nikohsiz tuğilgan öğli Samuel Panda (Samuel Panda) bilan uçraşadi, u katolik vaʼzgöyi bölib çiqadi.