McCabe & Mrs. Miller

Uorren Biti — Jon «Semiz» Makkeyb, kartaçi va biznesmen

Juli Kristi — Konstansiya Miller, Makkeybning şerigi

Rene Oberjonua — Şin, biznesmen

Uilyam Divayn — Klement Syuels, advokat

Jon Şak — Smolli, Makkeybning xodimi

Kori Fisher — janob Elliot

Bert Remsen — Bart Koyl, Idaning eri

Şelli Dyuval — Ida Koyl, yangi boşlagan fohişa

Kit Kerradin — kovboy, fohişaxona mehmoni

Maykl Myorfi — Yevgeniy Sirs, kon-sanoat kompaniyasi agenti

Yu Mile — Butler, yollanma qotil

«Presbyterian Church Wager» («Presbiterian-Çörçdagi garov») işçi nomi bilan film Vankuver atrofida suratga olingan. Nom AQŞ prezbiterian çerkovining bosimi ostida «Jon Makkeyb»ga özgartirilgan, çunki çerkov öz nomi fohişaxona haqidagi film bilan boğlanişini istamagan. Boş rollarni Uorren Biti va Juli Kristi ijro etgan. 1967-yildan beri fuqarolik nikohida yaşagan ular hatto suratga oliş maydonçasida ham bir-biridan ajralişni istamagan.

Filmni yaratişda asosiy muammolardan biri ssenariyning zaif dramaturgik asosi edi. Biti esladi: «Bizda rejissyor avjida edi, ayni paytda juda yaxşi aktyorlar tarkibi ham bor edi, ammo ssenariy umuman yöq edi. Şunday nomaqbul vaziyat». Edmund Naytonning romani asosidagi dastlabki ssenariyni rejissyorning dösti Brayan Makkay yozgan, ammo natijada 20-asr boşida Şimoli-Ğarbdagi şaharçada paydo bölgan sirli begonaning hikoyasi haqida oddiy anʼanaviy vestern çiqqan. Oltmen ssenariy haqida şunday degan: «Yovvoyi Ğarb haqidagi hikoyalarning heç biridan yomonini eşitmaganman — hammasi eskirgan klişe. U — kartaçi; u — fohişa, garçi yuragi oltin bölsa-da; uçta yovuz odam — qöpol, metis va bola». Men öşanda ssenariy muallifidan söradim: «Sen şuni suratga olmoqçimisan?» Ssenariy ustida Oltmen va Biti birgalikda işlay boşladi, ammo ssenariy muallifligi masalasida kelişuv bölmadi. Titrda Oltmen nomi körsatilgan, bu asosan uning mualliflik kino nazariyasiga sodiqligi bilan izohlanadi. Bitining sözlariga köra, Klayd Berrou va Mak-Keyb «öylamasdan qilingan dovdiroği» bilan birlaşadi. «Ular qahramon emas. Menga bu kulgili tuyuldi, Oltmenga ham. Va biz talqinga rozi böldik».

Baʼzi sahnalarda orqa fonda Kanadaga Vyetnam uruşiga çaqiriqdan qoçib köçib kelgan pasifist yoşlardan bölgan yoş duradgorlar işlayotgani körinadi. Dekoratsiyalarni ular filmda ish davom etgan sari qurişgan. Bino tomlariga şlanglar tortilgan, şunda zarurat bölganda yomğir şivirlaşi effekti yaratilgan. Suratga oliş oxirida kutilmaganda yoğgan qor deyarli film guruhining rejalarini buzib yuborgan.

Realistik effektni kuçaytiriş uçun yordamçi personajlarning past ovozli, bir-birining ustiga tuşadigan dialoglari va donador, rangsizlangan tasvir xizmat qiladi. Rang filtrlaridan foydalaniş tufayli interyerga iliq, jigarrang-qizğiş soya berilgan, köça sahnalarining ğamgin kulrang va yaşilroq ranglari bilan tezkor kontrast hosil qilingan. Studiya rahbariyati tasvirni «tuzata» olmasligi uçun operator va rejissyor dastlabki negativni biroz yoritib qöyişga kelişib olişgan.

Film dastlab Amerika tomoşabinlari, şu jumladan kino tanqidçilari orasida katta qiziqiş uyğotmadi. Juli Kristi yana bir bor «Oskar»ga nomzod böldi, operator Vilmoş Jigmond esa Britaniya akademiyasi mukofotiga nomzod böldi. Tanqidçilar Oltmen tomonidan çizilgan XX-asr boşidagi çegara obrazini Uotergeyt davrining Amerikasini ataylab ötmişga köçirilgan tasvir deb hisobladilar: zöravonlik va yolğonga botgan Amerika.

Film sezilarli kassa muvaffaqiyatsizligiga uçradi, bu esa Oltmenning «M.E.Ş.» filmi bilan qozongan obrösiga putur yetkazdi. Biti muvaffaqiyatsizlik sababini yomon tovuşda kördi: «Aynan tovuş filmning ulkan tijorat muvaffaqiyati ustiga xoç qöydi, çunki tomoşabin heç narsani tuşunmadi. Agar prokatga çiqiş muddatiga oid qattiq şartlar bölmaganida, Oltmen uni tuzatgan bölardi. Men uning ataylab buzmoqçi bölganiga işonmayman», hatto u şunday deb tan oldi: «Agar men prodyuser bölganimda, Oltmenni otib taşlardim».

Vaqt ötişi bilan filmning maqomi şu darajada oşdiki, kinematografçilar örtasidagi sörov natijalariga köra, Amerika kino instituti «Makkeyb»ni eng yaxşi verstern röyxatiga kiritdi, Kongress kutubxonasi esa uni Amerikaning eng muhim filmlari Milliy reestriga kiritdi. Obröli kino tanqidçilaridan A. O. Skott «Makkeyb»ni özining eng sevimli beşta filmi qatoriga yozdi, Polin Keyl (rejissyorning yaqin dösti) uni «faqat orzu qiliş mumkin bölgan gözal rasm» deb atadi, R. Ebert esa uni mukammallik deb atadi. D. Ker va Time Out kino maʼlumotnomasi bahosiga köra, bu Oltmenning eng yaxşi asari.

«McCabe & Mrs. Miller» Oltmenning naturalistik davriga mansub bölib, bu davrda u Amerika kinosining anʼanaviy janrlari asosida yotgan qadriyatlarni foş qiliş bilan şuğullangan va bu janrlarni birin-ketin «dekonstruksiya» qilgan. Masalan, anʼanaviy «közma-köz» yakuniy otişmalar örniga u tomoşabinga qarşi tomonni orqasidan otiş maqsadida yaşirinçasiga öyin taklif qiladi. Vesternlar uçun odatiy ruhlantiruvçi musiqa örniga, birinçi kadrlardan boşlab, 1967-yilda çiqqan Leonard Koenning debyut albomidan olingan «maftunkor, qayğuli balladalar» motamsaro kayfiyat yaratadi.

Ekrandagi Yovvoyi Ğarbni tanib bölmaydi. Kuydiruvçi quyoş örniga — sovuq, loy, balçiq, finalda esa yana öldiruvçi qor yoğadi, u öqlardan ham işonçliroq öldiradi. Keng daştlar örniga — xarob, tupurilgan şaharçaning tiğizligi. «Makkeyb» umuman olganda juda «tiğiz» film bölib, unda personajlar doimiy ravişda majburiy jismoniy yaqinlik holatida böladi. Yorqin ranglar örniga — jigarrang va kulrang. Ajoyib otliqlar örniga — qandaydir şpana, Şarqiy Yevropa çekka mahallasining insoniy faunasini eslatadigan odamlar: kotelkalar, yarmulkalar, yorilgan közoynaklar, taralmagan soqollar, tirgaklar, uzun içki işton. Haqiqiy, aniqroği kinodagi oq tişli kovboy esa ekranda faqat bir marta paydo böladi: otini oziqlantiriş uçun sakrab kiradi. Uni deyarli darhol otib taşlaşadi. Kiçik dunyo, kiçik odamlar.