Metropolis

Film «Mittler zwisçen Hirn und Händen muss das Herz sein» («Boş bilan qöllar örtasidagi vositaçi – yurak bölişi kerak») degan söz bilan boşlanadi va şu söz bilan tugaydi.

Voqea kelajakda röy beradi. Ulkan futuristik Metropolis şahri ikki qismga bölingan: yuqorida «hayot xöjayinlari» yaşaydi, yer osti sanoat qismida esa gigant maşinalarning qöşimçasiga aylantirilgan işçilar istiqomat qiladi.

Metropolis yakkahokimining öğli Freder (Gustav Fröhliç) beğam va bekor hayot keçiradi, Abadiy boğlarda vaqt ötkazadi. Tasodifan u Mariyani (Brigitte Helm) köradi – «pastdan» kelgan qizni, u işçilarning bolalarini yuqori qavatlarga olib çiqqan, ularga oldinda kutayotgan yaxşiroq hayotni körsatmoqçi bölgan. Qöriqçilar qizni va bolalarni olib ketadi, ammo Freder unga birinçi körişdayoq oşiq bölib ulguradi. U qizni izlab yölga çiqadi va aynan öşa paytda sanoat qavatida halokat yuz berganiga duç keladi, halokatda bir neça kişi halok böladi. Metropolisning yer osti qismi Frederga doimo yangi inson qurbonlarini talab qiluvçi Moloxdek körinadi.

Freder otasi Yo Fredersen (Alfred Abel) huzuriga borib, halokat haqida gapiradi va undan, Metropolisni kimning qöllari qurganini, öşa odamlar qayerda ekanini söraydi. Fredersen ularning öz joylarida – Tubda ekanini javob beradi. Şu payt Fredersenning oldiga sex ustasi Grot (Heinriç George) keladi va ikki halok bölgan işçining çöntagidan topilgan nomaʼlum yer osti joylarining sirli rejalarini olib keladi. Fredersen yordamçisi Iosafatdan (Theodor Loos) portlaş va rejalar haqida nega avval öğlidan va ustadan eşitganini, özidan emas, deb söraydi. Iosafat javob topa olmaydi va Fredersen uni işdan böşatadi – bu esa Iosafatning Tubga yöl olişi kerakligini anglatadi. Freder Iosafatga hamdard bölib, unga özi bilan işlaşni taklif qiladi. Fredersen xavfsizlik xizmati boşliği Xudoyga (Fritz Rasp) Freder qadamlari haqida har bir narsani xabar berişni buyuradi.

Freder yana sanoat qavatiga boradi, işçilarning hayotini öz tajribasida tuşunişni istaydi. Tez orada u Metropolisda işçi maşinaning ortiqça qismi ekanini, uning buyruqlarini bajarişi kerakligini anglaydi. Freder monoton mehnatdan holdan toygan 11811-raqamli işçi (Erwin Biswanger) örniga turib, maşina yonida uning örnini egallaydi. Ular kiyim almaşadilar va Freder işçidan Iosafatning oldiga borib, uni kutişni söraydi. Şu vaqtda Xudoy Freder maşinasini kuzatadi, uning haydovçisi 11811 orqali Frederning Iosafatning uyiga boriş buyruğini oladi. 11811 Freder kiyimining çöntaklaridan köp pul topadi, vasvasaga berilib, Ioşivaraga – «qizil fonarlar» va ğalayonli öyin-kulgi mavzesiga yöl oladi.

Fredersen ixtiroçi Rotvang (Rudolf Klein-Rogge) huzuriga boradi, uning uyida ulkan Hel byustini köradi – bu Fredersenning vafot etgan xotini, Frederning onasi, Rotvang bir paytlar sevgan ayol. Rotvang alamli ravişda Helni tiriltirganini aytadi va Fredersenga ayol-robotni, «kelajakning mukammal insonini – inson-maşinani» körsatadi. Işni tugatiş uçun unga 24 soat kerak – şundan keyin heç kim uning ijodini tirik odamdan ajrata olmaydi. Fredersen Rotvangdan ğalati yer osti rejalarini körib çiqişni söraydi. Rotvang bu Metropolis Tubi ostidagi qadimiy yer ostilari rejalari ekanligiga xulosaga keladi. «Qiziq, işçilar bu yer ostilarida nima qilişyapti?» – deydi Fredersen. Javoban Rotvang unga yer ostiga yaşirin kiriş joyini körsatadi.

Şu paytda Freder işçi kiyimining çöntagidan xuddi şunday rejani topadi. Boşqa işçi buni sezib, keyingi uçraşuv bugun smena tugagaç, taşlandiq şaxtada bölişini aytadi: «U yana bizni çaqirmoqda». Smena tugaşini zörğa kutgan, çarçagan va irodasi deyarli qolmagan Freder boşqa işçilar bilan yer osti yölaklari orqali ibodatxonaga boradi va u yerda birdan Mariyani köradi.

Fredersen va Rotvang ibodatxona gumbazidagi teşik orqali bu sahnani kuzatadilar, bunda Rotvang Frederni tanib oladi va Fredersen öğlini körmasligi uçun barça çoralarni köradi.

Mariya işçilarga Bobil minorasi haqidagi afsonani aytib beradi: buyuk aql egalari osmonga yetadigan minora qurişni va şu bilan Aql, Yaratuvçi va Insonning uluğligini uluğlaşni rejalaştiradilar. Biroq ular öz rejalarini özlari amalga oşira olmagan va şu sababli minora quriş uçun işçilarni yollagan. Va şunday bölganki, minorani quruvçi Qöllar uning boşlanğiç ğoyasi paydo bölgan Boş haqida heç narsa bilmagan. Boşga ilhom bölgan narsa Qöllarga ortiqça yuk, laʼnat bölib tuşgan. Qöllar va Boş bir tilda gaplaşardi, ammo bir-birlarini tuşunmasdilar – va minora heç qaçon qurilmadi. Qöllar va Boş bir-biri bilan gaplaşa olişi uçun Vositaçi kerak, bu Vositaçi esa Yurak bölişi kerak. «Qani öşa Vositaçi?» – deb söraydi işçilardan biri. «U keladi!» – deb javob beradi Mariya. «Biz kutamiz va çidaymiz», – deydi işçi. – «Faqat juda uzoq bölmasa». Işçilar tarqalib ketadi, faqat Freder qoladi. Mariya uni tanib, Vositaçi deb ataydi.

Fredersen, olomon orasida öğlini tanimagan holda, Rotvangga inson-maşinaga Mariyaning qiyofasini berişni taklif qiladi, şunda işçilarning qizga işonçi yöqoladi. Rotvang rozi böladi va buni Fredersendan öç oliş uçun qanday işlatiş mumkinligini öylab topadi. U Mariyani yer osti yölaklarida quvib, uni laboratoriyasiga qamaydi, qiz qiyofasini inson-maşinaga köçiriş uçun. Rotvang inson-maşinaga Fredersenni, uning şahrini va öğlini halok qilişni buyuradi.

Freder Mariya tayinlagan uçraşuvga Sobor oldiga keladi, ammo Mariya kelmaydi. Freder Iosafatning uyiga boradi, u yerda 11811-raqamli işçini uçratib, uning yordamida yana Mariyani topişni umid qiladi. Biroq Xudoy işçini allaqaçon uşlab olib, uni maşina oldiga qaytargan böladi. Freder Mariyani özi topişga qaror qilib, ketadi. Iosafatning oldiga Xudoy keladi va uni pora yoki tahdid bilan Metropolisdan çiqib ketişga majbur qilmoqçi böladi, ammo Iosafat Frederga xiyonat qilişdan boş tortadi. Ular jang qiladi, ğolib Xudoy çiqadi.

Rotvang Mariyani harakatsiz qilib, uni qiyofa köçiriş maşinasiga joylaştirmoqçi böladi. Mariya qarşilik körsatadi. Uning qiçqiriğini Rotvang uyi yonidan ötayotgan Freder eşitadi. U uyga bostirib kiradi, ammo yertölaga qamalib qoladi. Rotvang Mariya qiyofasini inson-maşinaga muvaffaqiyatli köçiradi, Frederni ozod qilib, uning otasi huzurida Mariya borligini aytadi. Aslida Fredersen huzuriga uning mexanik nusxasi – Soxta Mariya yöl olgan edi.

Fredersen Soxta Mariyaga qiz qiyofasini kiyib, uning obrösini tökişni buyuradi. Xonaga bostirib kirgan Freder ularni birga köradi va aqldan ozadi. Freder bezgak bilan töşakda yotganda, Yo Fredersenga Rotvangdan keçki ziyofatga taklifnoma keltiriladi, u yerda boş yulduz Soxta Mariya böladi – u yoşlarni ğazabga keltiradigan ekzotik raqsni ijro etadi. Bezgakda Freder Mariyani Qiyomat xabarçisi qiyofasida köradi, Soborda çiqib, insoniy hayotlarni yutiş uçun Metropolisga borayotgan Ölim haykalini köradi.

Freder öziga keladi. Uning oldiga Iosafat işçi kiyimida keladi – u Fredersenning josuslaridan yaşiringan. U aytadiki, Rotvangning keçki ziyofatidan keyin yoş aristokratlar orasida bir neça duel va öz joniga qasd qiliş holatlari bölgan. Abadiy boğlar taşlandiq, Ioşivarada esa tirbandlik, va bularning hammasida Mariya aybdor. Xudoy Fredersenga xabar beradiki, işçilarni isyon kötarişdan faqat Vositaçining kelişiga bölgan işonçi saqlab turibdi. Fredersen unga işçilarga tösiq qöymaslikni buyuradi – nima bölişidan qatʼiy nazar, bu uning rejalariga mos keladi.

Rotvang haqiqiy Mariyaga Fredersen tartibsizliklarni qözğatmoqçi ekanini aytadi, şunda u işçilar qözğolonini kuç bilan bostiriş imkoniyatiga ega böladi.

Soxta Mariya ibodatxonada işçilar oldida çiqiş qiladi. U Vositaçi kelmaganini aytadi, sabr tugaşi kerakligini va maşinalarni yöq qilişga çaqiradi. Işçilar qözğolon boşlaşga tayyor. Freder va Iosafat paydo böladi. Freder Soxta Mariyani ayblab, uning soxta ekanini aytadi. Işçilar Fredersen öğlini tanib, ğazabda unga taşlanadilar; 11811-raqamli işçi Frederni piçoq zarbasidan tösib qoladi va halok böladi.

(Keyingi qismi qisman yöqolgan epizod: Rotvang öz rejasi muvaffaqiyatidan mast bölib, Mariyaga inson-maşinaga öz körsatmalarini berib, Fredersendan Freder Vositaçi bölişi mumkinligini yaşirgani haqida gapirib beradi. Fredersen uni yaşirinça ixtiroçining uyi çordoğida eşitadi, xonaga bostirib kirib, Rotvangga hujum qiladi. Mariya qoçişga muvaffaq böladi.)

Soxta Mariya qözğolonni qözğatadi. Işçilar va ularning xotinlari kötarmalarda sanoat qavatiga yöl oladilar, Soxta Mariya ularning baxtsizliklarining asosiy sababi deb atagan maşinalarni yöq qiliş uçun. Katta brigadir Grot Generatorni saqlab qoliş uçun ularga darvozani yopadi va Fredersenga videotelefon orqali qözğolon haqida xabar beradi. U darvozani oçişni buyuradi. Grot itoat etadi. Işçilar maşina zaliga bostirib kiradilar. Grot işçilarga tuşuntirmoqçi böladi: agar ular maşinani yöq qilsalar, bolalar qolgan turar-joy qavati suvga tölib ketadi, ammo uni heç kim tinglamaydi. Işçilar unga taşlanadi, Soxta Mariya esa şu payt Generatorni töliq quvvatda yoqib, yaşirinadi. Işçilar generator va boşqa maşinalarning ortiqça yuklanişdan qanday parçalanayotganini zavq bilan kuzatadilar.

Fredersen öz kabinetidan Metropolisda quvvat yöqolib, harakat töxtayotganini kuzatadi. Xudoy kirib, Frederning Tubda qolganini xabar qiladi. «Men öğlim qayerdaligini bilmoqçiman!» – deb qiçqiradi Fredersen. «Ertaga köpçilik söraydi: „Yo Fredersen, öğlingiz qayerda?“» – deb javob beradi Xudoy.

Haqiqiy Mariya aynan suv bosiş boşlanib, yuqori qavatdan barça kötarmalar tuşib ketayotgan paytda Tubda böladi. U signal beradi va bolalarni qutqarişga harakat qiladi. Unga Freder va Iosafat qöşiladi. Birgalikda ular bolalarni suv bosgan qavatdan şamollatiş şaxtalari orqali çiqarib olişadi.

Grot nihoyat aqldan ozgan işçilarga bolalari Tubda qolganini eslatişga muvaffaq böladi. «Maşinalarni yöq qilişga sizni kim undadi?» – deb söraydi u. – «Ularsiz siz ölasiz!» Işçilar ularni jodugar undaganini javob beradilar va uni quvişga ketadilar.

Şu vaqtda Ioşivarada Soxta Mariya Dunyo oxiri bayramiga boşçilik qiladi, Freder va haqiqiy Mariya esa bolalarni Abadiy boğlarga olib boradilar. Işçilar olomoni haqiqiy Mariyaga hujum qiladi, u qasos olişdan möʼjiza bilan qutuladi. Dahşatga tuşgan u Ioşivaraga qoçadi. Olomon uning orqasidan yuguradi va u yerda aqldan ozgan Soxta Mariya boşçiligidagi «oltin yoşlar» yurişi bilan töqnaşadi. Uni ustunga boğlaşib, katta gulxamda yoqmoqçi bölişadi. Freder bu haqiqiy Mariya deb öylab, uni qutqarmoqçi böladi, ammo unga yöl berilmaydi.

Aqldan ozgan Rotvang Soбor yonida haqiqiy Mariya bilan töqnaşadi va uni Helga öxşatib qabul qiladi. Dahşatga tuşgan Mariya undan qoçadi, ammo u ortidan qolmaydi. Ular ikkovi Soborning qönğiroq minorasiga çiqib qolişadi, Mariya arqonga osilib qönğiroqni çalişni boşlaydi.

Freder nihoyat ustunga boğlangan Mariya emas, balki olov insoniy qiyofasini yöqotgan inson-maşina ekanini tuşunadi. Qönğiroq ovozi uning eʼtiborini tortadi va u Soborning galereyasida Rotvang quvayotgan Mariyani köradi. Freder unga yordamga yugurib, Rotvang bilan olişadi. Ularning kuraşini pastdan dahşat bilan Fredersen kuzatadi. Işçilar uni tanib oladilar, ammo Iosafat ularga bolalari xavfsiz ekanini aytişga ulguradi. Freder Rotvangni galereyadan itarib yuboradi.

Oqargan soçli Fredersen va işçilar tomonidan kaltaklangan Grot ramziy sulh tuzişlari kerak, ammo xurofotlar ularni bir-biriga qöl berişdan tösadi. Mariya Frederdan özi xohlagan işni – Qöllar va Boş örtasida Vositaçi bölişni söraydi va uning yordamida Fredersen bilan Grot bir-biri bilan qöl berib körişadi.