Mimino

«Mimino» filmi ğoyasi dramaturg Rezo Gabriadze Georgiy Danelyaga toğdagi uçuvçi haqida gapirib bergandan keyin paydo bölgan. Uçuvçi keçasi vertolyotini ombor qulfi bilan qulflab, zanjir bilan daraxtga boğlab qöyar ekan. Bu detal Danelyaga «kinematografik» tuyulgan, şuning uçun rejissyor va ssenarist materialni yaxşiroq biliş uçun viloyat aeroporti joylaşgan kiçik şahar Telaviga borişgan. U yerda, uçuvçilar dam oliş xonasida, kelajak kino hikoyasining birinçi eskizlari yozilgan. Danelyaning yangi mavzuga aniq qiziqişiga qaramay, loyiha öşa paytda amalga oşmagan: avval rejissyor «Afonya» filmi bilan xorijiy safarga ketgan, keyin esa Viktoriya Tokareva yozgan «Romantik bölmagan odam» ssenariysi — rus qişloği haqidagi asar bilan şuğullangan.

Tokareva asari böyiça film (unda trubaçi-vertolyotçi va unga oşiq bölgan qiz bor edi) Danelya tomonidan suratga olinişi rejalaştirilgan edi. Ssenariy tasdiqlangaç, suratga oliş guruhi tuzildi va tayyorgarlik davrida ijroçilarni tanlaş boşlandi. Aktyorlarni izlaş Danelya va Tokarevani Kiçik teatrga olib keldi. U yerda ular tanaffusda yozuvçi Maksud Ibragimbekov bilan uçraşdilar. U Danelyadan ijodiy rejalari haqida sörab, «Romantik bölmagan odam» uning hikoyasi emasligini aytdi: «Eslaysanmi, sen toğlik uçuvçi haqida gapirgan eding?» Danelyaning sözlariga köra, Ibragimbekovning gapidan keyin u rejalarini tubdan özgartirdi: rus qişloği haqidagi rasmdan voz keçib, öşa muddatda va öşa suratga oliş guruhi bilan mutlaqo boşqa film bilan işga tuşişga qaror qildi. Ertasi kuni rejissyor Rezo Gabriadzedan Tbilisidan Moskvaga kelib, töxtatilgan işni davom ettirişni söradi.

Tokarevaga ham ssenariy yozişda iştirok etiş taklif qilindi. Ssenariyning nomi bir neça marta özgargan: «Heç narsa maxsus emas», «U yerda, bulutlar ortida», «Özi keldi», «Mimino». Mualliflar örtasida vazifalar quyidagiça taqsimlangan: Gabriadze toğ qişloğidagi hayot bilan boğliq sahnalarni işlab çiqqan; Tokareva Valiko va Lariса Ivanovna munosabatlariga oid syujet çiziği uçun «javob bergan»; Danelya xorijiy, mehmonxona va sud epizodlarini yozgan. Qahramon obrazini oçib beradigan asosiy detallar (uning olib yuradigan gollandiyalik tovuqlari, «Sokol» çaqiruv belgisi va boşqalar) ehtimol Rezo Gabriadze tomonidan öylab topilgan. «Mimino» sözi «Ghamgin bölma!» filmining direktori German Gvenitadzening laqabiga ham işora qiladi. Film 1960-yillar oxirida Gabriadzening ssenariysi böyiça Danelya tomonidan suratga olingan edi.

Ijodiy uyi «Bolşevo»da işlagan mualliflar ssenariyni yigirma kunda yozişgan. Filmning ikkinçi rejissyori Yuriy Kuşnerev xotiralariga köra, u har kuni Bolşevoga borib, studiyaga navbatdagi epizodlar yozilgan sahifalarni olib kelgan. Moskvada qolgan suratga oliş guruhi aʼzolari esa har bir yangi sahna uçun natura obyektlari, dekoratsiya eskizlari va qahramonlar kostyumlarini tayyorlaşgan. Biroq film suratga olina boşlagandan keyin ham ssenariy özgarib turgan. Yelena Proklovaning sözlariga köra, Danelya hamkasblariga doim voqealar rivoji böyiça öz variantlarini taklif qilişni sörab murojaat qilgan; ularning baʼzi versiyalari darhol syujetga kiritilgan. Masalan, ssenariyga köra, Valiko katta aviatsiyaga qaytib, Lariса Ivanovna bilan bir reyslarda styuard bölib işlaydi va hamkasbiga bölgan javobsiz his-tuyğu azobini tortadi. Ish jarayonida Danelya finalni özgartirdi, urğularni boşqaça qöydi va Mimino oppoq laynerning uçuvçisi bölsa-da, uyidan uzoqda «nafas ololmayotganini» körsatdi.

«Mimino» ustida işlaganda filmning ijodkorlari anʼanaviy kinosinovlar va aktyorlik kastingidan voz keçişgan. Hali boşlanğiç bosqiçda, Telavida kelajak film syujeti böyiça dastlabki eskizlarni tayyorlaşda, Danelya va Gabriadze boş rolni Vaxtang Kikabidze ijro etişiga qaror qilişgan. Ssenariy uning aktyorlik tabiatini hisobga olib yozilgan, şuning uçun Valiko Mizandari rolidagi boşqa nomzodlar hatto körib çiqilmagan. Keyinçalik, kinoharakatga navbatdagi qahramonni kiritişda, mualliflar avval obrazga mos keladigan aktyordan rozilik olişgan va faqat şundan keyin xarakterni işlab çiqişga kirişgan.

Mehmonxonadagi xona şerigi roli uçun tanlov ança murakkab keçgan. Bunga sabab munosib aktyorlarni topişdagi qiyinçiliklar emas, balki syujetdagi variantlar edi. Ssenaristlar Valikoning yoniga avval rus endokrinologini (Yevgeniy Leonov ijrosida), keyin esa armanistonlik haydovçini — obrazini Frunzik Mkrtçyan yarata olişi mumkin bölgan qahramonni joylaştirmoqçi bölişgan. Qaysi variant afzalroq ekanini aniqlay olmagan mualliflar tanga taşlab körişgan. Qurʼa bilan qöşni roli Mkrtçyanga tegdi. Biroq Danelya özini kinodagi «omadi» deb hisoblagan va «Ўttiz uç» filmidan boşlab deyarli barça suratlarida suratga olgan Leonovdan ajralişni xohlamagan. Şu sababli Leonov uçun syujet kontekstida kiçik, lekin muhim bölgan frontovik Ivan Sergeyeviç Volxov roli öylab topilgan.

Lariса Ivanovna Komarova — styuardessa rolini ijro etuvçi aktrisani tanlaşda ijodkorlar ikki nomzodni — Yelena Proklova va Lariса Udoviçenkoni körib çiqişgan (sinovsiz). Proklovaning xotirasiga köra, Danelya unga «Mimino»da asosiy ayol rolini öynaşni taklif qilib, uning qahramoniga ekranda köp vaqt berilmasligini (jami taxminan bir daqiqa), lekin u lentaning bezagi bölişini aytgan.

Moskva epizodlarida iştirok etiş uçun rejissyor juda maşhur aktyorlarni sinovsiz taklif qilgan. Xususan, Leonid Kuravlyov «haqiqiy» professor-endokrinolog Xaçikyanni öynagan; Vladimir Basov Miminöni mehmonxonaga joylaştirgan opera xonandasi obrazini yaratgan; Savely Kramarov kişanlangan, «yaxşi közli» mahkum sifatida sud binosi yonida bir neça soniyaga kadrga tuşgan. Papişvili — zarar körgan Nugzar Papişvili rolini olgan Arçil Gomiaşvili keyinçalik hazillaşib, Danelya uni filmga özining şaxsiy «Volga» avtomobili va öşa paytda modada bölgan dublyonkasi borligi uçun çaqirganini aytgan.

Epizodlarda iştirok etgan aktyorlar orasida R. Xobua nomi ham bor. Danelya xotiralarida bu familiyani «Mimino» va boşqa lentalarning titrlariga kiritiş rejissyorlik mistifikatsiyasi ekanini tan olgan. Danelya va Gabriadze «Ghamgin bölma!» filmi ssenariysi ustida işlayotganda, gruzin mehmonxonalaridan birida Zugdidilik taʼminotçi Rene Xobua va uning hamkasblari bilan tanişgan. Uçraşuv avvaliga janjal bilan, keyin esa restoranlardagi köp kunlik birgalikdagi ziyofatlar bilan ötgan. Rejissyor va dramaturg olib yurgan Rene Xobua tostlarni ham, ssenariy variantlarini ovoz çiqarib öqişni ham sabr bilan eşitgan. Gabriadze uning sabr-toqatini qadrlaş kerak deb hisoblagani uçun taʼminotçining familiyasi Danelyaning köplab filmlari titrlarining elementiga aylangan.

Ssenariy ustidagi ish tugagaç, Danelya operator Anatoliy Petritskiy va suratga oliş guruhining boşqa aʼzolari bilan 1976-yil bahorida natura obyektlarini tanlaş uçun Gruziyaga jönagan. Suratga oliş joylari bir-biridan daralar bilan ajratilgan, Tuşetiyada joylaşgan ikki baland toğ qişloği — Şenako va Omalo bölgan. Rejissyor «Mimino uyi»ni suratga olişni rejalaştirgan Şenakoda elektr energiyasi yöq edi, lekin u yerdan kiçik qadimiy çerkov körinib turardi. Omalöda esa film yaratuvçilari toğliklarning maişiy, kundalik hayotini tiklaşni, boş qahramon xarakteri şakllangan muhitni qayta yaratişni maqsad qilişgan.

Suratga oliş guruhi Omalo atrofidagi çodirlarda yaşagan. Kinoekspeditsiya tarkibiga konservalar, yorma va kartoşkadan qozonda şörva pişiradigan oşpaz, şuningdek, kiçkina it Çapa bilan dressirovkaçi qiz kiritilgan. Ssenariyga köra, Mimino Zarbazan (gruzin tilidan tarjimada «töp» degani) laqabli mustaqil itning egasi edi. Suratga oliş jarayonida maʼlum böldiki, parvariş qilingan «uy» it Çapa erkin ösgan hayvon obrazi bilan mos kelmaydi. Natijada Telavi aeroporti atrofida vertolyot şovqiniga qörqmaydigan, obrazga mos keladigan, uysiz it topildi va u maxsus dressirovkasiz Zarbazan rolini ijro etdi.

Omalo Tuşetiyaning qiyin yetib boriladigan hududida joylaşgani sababli (u yerga faqat otda yoki kamdan-kam uçadigan reys vertolyotida boriş mumkin edi), Anatoliy Petritskiy toğga oğir kinoapparaturani olib çiqa olmagan. Suratga oliş, odatda, tabiiy muhitda, qöşimça dekoratsiya elementlarisiz olib borilgan. Kinoşunos Aleksandr Kazakeviçning fikriça, bu «sunʼiy» mizansenalardan ongli ravişda voz keçiş filmning syujeti bilan mos keladi, çunki Mimino dunyosi öziga xos va garmonik. Şu bilan birga, operatorga juda xavfli suratga oliş usullarini işlab çiqişda ham iştirok etişga töğri kelgan: masalan, toğ manzaralarini körsatiş uçun vertolyotdan foydalanilgan, uning şassisi ostidagi maxsus savatda kinokamera joylaştirilgan.

Operator Anatoliy Petritskiy Miminöning haqiqiy vatanini yaratişda tasviriy vositalarni tejamkorlik bilan, hatto ehtiyotkorlik bilan işlatgan. Kiriş panoramasida na nayrang rakurslar, na jozibali rang uyğunliklari bor. Hammasi ötkinçi, xiraroq, ortiqça maftunlikdan xoli tarzda olingan. Bu oddiy, yorqin bölmagan gözallikdan körkam kartoçka uçun heç narsa olib bölmaydi. Ammo aynan şunday, retuşsiz tasvir keyinçalik qahramonga tuş bölib körinadi va uni öziga tortadi.

Ssenariyga köra, Mimino yurtdoşlariga sevgi haqidagi «Sindirilgan yurak» filmi lentasini olib keladi. Yuriy Kuşnerev xotirasiga köra, u Gruziyaga jönaşdan oldin ham hind melodramasini eslatuvçi qisqa metrajli lentani suratga olib, montaj qilgan. U özi «Sindirilgan yurak»ni mahalliy aholi tomonidan tomoşa qiliş epizodini ham sahnalaştirgan: odamlar oçiq maydonçada özi yasagan ekran oldida töplanib, Valiko «kinomexanik»ning ovozli şarhlarini tinglaşadi. Kuşnerevning sözlariga köra, Danelya ikkinçi rejissyorning işiga aralaşmagan va «Bollivud filmi»ning kadrlarini faqat montaj paytida birinçi marta körgan. Yakuniy tahrirga ssenariyda bölgan Lali «yaxşi qiz»ning replikasi kirmagan: «Bolalar, ertaga darsdan keyin biz bu filmni muhokama qilamiz. <…> Mavzu: „Kapitalistik jamiyatda sevgi va döstlik“». Kinoşunos Yevgeniy Novitskiyning fikriça, bu sahnaning yakuniy versiyadan çiqarib taşlanişi mantiqiy bölgan, çunki bunday rasmiy ohang «Olmos qöl» filmidagi uy boşqaruvçisi Varvara Sergeyevnaga xos bölib, toğda yaşovçi öqituvçiga emas.

Tuşetiyadagi ish bir payt uziliş arafasiga kelib qoldi, çunki Vaxtang Kikabidzening kelgani haqidagi xabar toğliklar orasida tez tarqalib, Omaloga yaqin va uzoq qişloqlardan har kuni odamlar kelib, artist uçun dasturxon yozib, unga çaʼça (çaça) qöyişga boşlaşgan. Dastlab ularni rad etiş noqulay edi, çunki odamlar baʼzan piyoda yoki otda Omaloga yetib keliş uçun bir kunlab yöl bosişardi. Mehmondöstlik suratga oliş guruhining işini töxtatib qöyişi mumkinligi ayon bölgaç, aktyor ziyofatlardan muloyimlik bilan qoçişni boşladi: u goh öylab topilgan yurak kasalliklariga, goh esa yukni kötara olmayotgan jigariga işora qilardi. Kikabidze körsatgan soğliq muammolarini çöponlar jiddiy qabul qilmasdi, to Vaxtang öziga alkogol bilan birga qabul qilib bölmaydigan «uyatli kasallik» öylab topmagunça. Danelyaning sözlariga köra, «Buba haqidagi haqiqiy erkaklik kasalligi miş-mişi toğlar böylab tarqaldi» va aktyorni çaça bilan siyolaş masalasi yopildi.

Tuşetiyadagi suratga oliş 1976-yil keç kuzigaça davom etdi. Noyabrda Danelyaning suratga oliş guruhi kinostudiyaga qaytib, Moskva epizodlari ustida işlaşga kirişdi. 1977-yil qişi sovuq bölib, termometr ustuni baʼzan −36 °C gaça tuşib ketardi. Rejissyorning xotirasiga köra, «Valiko va Xaçikyan Bolşoy teatr yonida» sahnasi (qahramonlar u yerda Lariса Ivanovnani kutişadi) texnik muammolar tufayli köplab duble bilan suratga olingan: sovuqdan muzlagan kamera vaqti-vaqti bilan töxtab qolardi. Kostyumerlar qahramonlar uçun kiyimlarni yozda tayyorlaganligi sababli, yengil plaş kiygan Vaxtang Kikabidze va qisqa kurtka kiygan Frunzik Mkrtçyan kadrda haqiqiy titroq bosgan.

Moskva suratlari uçun köplab taniş şahar obyektlari işlatilgan. Masalan, Papişvili voqeasidan keyin Mimino tuşadigan tergov izolyatori sahnalari Butirka qamoqxonasida olingan. Valiko Mizandari ishi böyiça tinglovlar ötadigan bino filmda Leninskiy tuman xalq sudi deb ataladi; aslida bu Xamovnikskiy sud bölib, uning interyerlari Eldar Ryazanovning «Eski qari otlar» filmida ham işlatilgan.

Mimino, katta aviatsiyaga qaytişni umid qilib, vazirlikka hujjat topşirgan; Givi bilan telefon suhbatida qahramon bu idoraga borganini şunday sözlar bilan tasvirlaydi: «Bilasizmi, ular nima deyişdi? Sizga öxşagan uçuvçilar köçada yotmaydi!» Fuqaro aviatsiyasi vazirligi «roli»da, ehtimol, «Aeroflot» mehmonxonasi (hozirgi «Aeropolis») çiqqan; uning binolarida fuqaro flotining bir qator xizmatlari joylaşgan edi. Keyingi voqealar — Papişvili bilan uçraşuv, hibs va sud tufayli Valikoning vazirlikka navbatdagi taşrifi ança keç böladi. Qayta tayyorlov kurslariga ruxsat ololmagan qahramonning taqdirini frontovik Volxov bilan tanişuv özgartiradi; u uçuvçining hikoyasini eşitib, Miminöni qandaydir boşliqning oldiga olib boradi. Volxov maşinasi töxtagan imorat Povarskaya köçasi, 11-uyda joylaşgan bölib, XVIII asrga oid, köp marta egasi almaşgan mulkdir. Boşliqning keng kabineti boşqa joyda suratga olingan — bu «Mosfilm» kinostudiyasining majlislar zali edi.

Bir epizodda turli obyektlarni birlaştiriş Mimino va Voronej bilişi maktabidagi kursdoşi bilan uçraşuvda ham kuzatiladi; bu uçraşuv Gruziyadagi aerodromda bölib ötadi. Avval kamera ekipaj aʼzolarini Tbilisi aeroporti binosi fonida körsatadi; biroz keyin tomoşabinlar uçuvçi va ikki styuardessaning maydonda turgan ovozdan tez yölovçi laynerga — Tu-144ga qarab ketayotganini köradi. Biroq bu modeldagi samolyotlar Gruziya poytaxtiga heç qaçon qönmagan: suratga oliş paytida aeroportda tegişli uçiş-qöniş yölagi yöq edi, film çiqqanidan bir yil ötib esa Tu-144 yölovçi taşişni töxtatdi. Tadqiqotçi Boris Pinskiyning sözlariga köra, bu sahna ikki şaharda — Tbilisi va Moskvada suratga olingan.

Filmning bir qismida körsatiladigan mehmonxona öziga xos turmuş tarzi va anʼanalari bilan alohida dunyo sifatida çiqişi kerak edi. Kikabidze va Mkrtçyanning uning kundalik hayotiga kirib borişi uçun film direktori ularni «Rossiya» mehmonxonasiga joylaştirgan. Biroq aktyorlarning joylaşuvi Frunzikning noroziligini uyğotdi: u hamkasbining xonasidan Spasskaya minorasi körinişini, özining xonasi esa içki hovliga qaraganini aniqlagan. Xafa bölgan aktyor hatto suratga oliş guruhini tark etmoqçi bölgan. Nizoni bartaraf etişga urinayotgan Danelya tasodifan Mkrtçyan duş qabul qilayotgan paytda uning xonasiga kirib qolgan. Bu holat keyinroq «Mimino» syujetida öynalgan.

«Rossiya» maʼmuriyati ikki kunduzgi va bir keçki suratga oliş smenasiga ruxsat bergan. Film ijodkorlari Valiko va Rubikning xonasidagi epizodlarning bir qismini hamda restorandagi sahnalarni suratga olib ulgurgan. Ikkinçi suratga oliş kuni ötkazilmadi, çunki 1977-yil 25-fevral kuni keçqurun mehmonxonada odamlar halok bölgan yirik yonğin sodir böldi. Bunday vaziyatda suratga oliş guruhining «Rossiya»dagi iştiroki noörin edi, şuning uçun rassomlar işni davom ettiriş uçun Mimino va Xaçikyan xonasining interyerini «Mosfilm» pavilyonlaridan birida qayta yaratişga majbur bölişgan. U yerga standart mehmonxona mebellari qöyilgan, mos rangdagi şpaleri yopiştirilgan. Ijodkorlar faqat «Rossiya»dagi bilan bir xil faktura va naqşli pardalarni topa olmagan. Suratga oliş guruhiga mehmonxona şveysari yordam bergan: u pardalarni xonadan olib çiqib bergan (baʼzi maʼlumotlarga köra, bir şişa vodka evaziga). Yonğin tufayli Yaponiyalik sayyohlar sahnasi suratga olinmay qoldi: ular liftda Valiko va Xaçikyanni körib, «Barça ruslar bir-biriga qançalik öxşaş» deb aytişi kerak edi.

Film çiqqanidan keyin Danelyaga restoran ansambli musiqaçilari murojaat qilgan; ularga rahbariyat ish haqida ariza yozişni taklif qilgan edi. Bu jazo çoralariga kinoepizodlar sabab bölgan: ularda Valiko va Rubik pul evaziga gruzin va arman qöşiqlarini buyurtma qilişadi. Musiqaçilar suratga olişda hatto iştirok etmagan bölsa-da, ularga mehnatdan taşqari daromadlarni noqonuniy olişda ayblaşgan. Danelya muammoni hal qiliş uçun mehmonxona rahbariyatiga xat yuborgan: unda qöşiqlarni pulga ijro etiş film ijodkorlarining badiiy töqimasi ekani, haqiqatga aloqasi yöqligi körsatilgan.

Ssenaristlar rejasiga köra, filmning bir qismi Amerikada bölişi kerak edi — aynan u yerda boş qahramon tuğilgan toğ qişloğiga soğinçni ayniqsa kuçli his qilişi lozim edi. Biroq okean ortidagi suratga oliş «Mosfilm» uçun juda qimmat tuşgani sababli, «xorijiy» sahnalar Ğarbiy Germaniyaga köçirildi. Studiya ajratgan çet elga safar byudjeti juda kamtar edi, şuning uçun suratga oliş guruhi maksimal tejamkorlik rejimida işlagan. GDRda yaşayotgan film ijodkorlari har kuni çegarani kesib ötib, Ğarbiy Berlin obyektlarida işlagan va keyin orqaga qaytişgan.

Şarqiy şahar qismidan ğarbiy qismga ötiş ruxsatini olgan kişilar soni çeklanganligi sababli, suratga olişda baʼzan professional aktyorlar örniga suratga oliş guruhi aʼzolari jalb qilingan. Masalan, Miminöning nemis aeroportidagi sovet ekipaji bilan uçraşuvini körsatuvçi sahnada filmning operatori Anatoliy Petritskiy rol öynagan; uning uçun maxsus «Aeroflot» formasi tikilgan. Ekipaj komandirining epizodik rolini ijro etgan Georgiy Daneliya ham bir neça soniyaga kadrda körindi: u hamkasblari bilan boşqa aeroport — Vnukovo binosiga ketayotgan edi.

1978-yil kuzida nemis haftaligi Der Spiegel «Kelajak haqida orzular?» maqolasini çop etdi. Maqola GDR televideniyesida «Mimino» körsatilişiga bağişlangan edi (1978-yil 7-sentabr). Unda Tegel aeroporti filmda Tu-144 qönadigan joy sifatida körsatilgani, holbuki öşa paytda sovet samolyotlari Ğarbiy Berlinga uçmagani taʼkidlangan. Naşrda (Şarqiy Germaniya jurnali FF dabei ga havola bilan) rejissyorning sözlari keltirilgan: harakat haqiqiy joylarda bölib ötsa-da, u tomoşabinlar filmni yarim ertak sifatida qabul qilişini istagan.