Moana

Filmning premyerasi 1926-yil 7-yanvarda AQŞ da bölib ötdi. Lentaning distribyutori Paramount Pictures kinokompaniyasi böldi.

Bu turdagi kino uçun «hujjatli» (ingl. documentary) atamasi birinçi marta Jon Grierson tomonidan (The Moviegoer «Kinotomoşabin» taxallusi ostida) aynan «Janubiy dengizlar Moanasi» haqidagi retsenziyada taklif qilingan. Retsenziya 1926-yil 8-fevralda The New York Sun gazetasida çop etilgan.

Manbalarning köpçiligida bu lenta janri «hujjatli» deb belgilangan bölsa-da, uni «doku-fikşn» janrida suratga olingan deb ataş töğriroq, va bu «kino tarixidagi birinçi doku-fikşn» hisoblanadi. Oldingi «Nanook of the North» (va keyingi «Man of Aran») filmidagi kabi, Flaherty ham aktyorlarni tanlaşning quyidagi usulidan foydalangan: u mahalliy aholi orasidan eng fotogenik kişilarni izlab topib, ularni suratga tuşişga köndirgan va syujet uçun ular örtasida öylab topilgan oilaviy munosabatlar yaratgan. Şuningdek, Flaherty «Moana»da (va boşqa filmlarida ham) mahalliy aholi deyarli unutgan bir qança marosim, anʼana va amaliyotlarni körsatgan va ularni tomoşabinga hozirgi kunda polineziyaliklar faol qöllayotgan narsalar sifatida taqdim etgan, bu ham «hujjatlilik buzilişi» deb hisoblanişi mumkin. Masalan, 1920-yillarning örtalariga kelib, xristian missionerlarining faol taʼsiri ostida samoaliklarning aksariyati ğarb uslubidagi kiyim kiyar edi, ammo Flaherty suratga oliş uçun barça aktyorlarni anʼanaviy tapa matosidan tikilgan kiyimlarga kiydirgan, va bir sahnada Moananing şunday kiyim tayyorlaşi körsatilgan. «Moana»da turmuşga çiqmagan qizlar yuqori kiyimsiz yurişadi, bu ham öşa paytda Samoada deyarli uçramagan; yigitga, «kattalik hayotiga qadam qöyayotgan» paytda, tegişli tatuirovka qiliş sahnasi körsatilgan — bu oğriqli marosim ham öşa paytda Samoada deyarli unutilgan edi.

Filmning suratga olinişi 1924-yil yozida Savai (Samoa) orolidagi Safune tumanining bir neça qişloğida bölib ötdi. Suratga oliş boşlanişiga kelib Robert Flaherty xotini va uçta qizi bilan Samoada bir yildan ortiq yaşagan, mahalliy hayotga «singib» borgan edi. Debyut lentasi «Nanook of the North» (1922) dan taassurot olgan Paramount Pictures 1923-yil aprelida uni oilasi bilan Samoaga yuborgan va polineziyaliklarning anʼanaviy hayoti haqida kamroq muvaffaqiyatli bölmagan film suratga olişni topşirgan. Kinokompaniya mablağni ayamagan: rejissyor bilan birga orolga 16 tonna kinematografik uskuna va materiallar yetkazildi, jumladan eng yangi «Pançromatic» foto-materiallari (öşa davrdagi köpçilik lentalar «Orthoçromatic» texnologiyasidan foydalangan) va qimmat rangli kinokamera Prizma, ammo u buzilib qolgani sababli uni işlatib bölmadi.

«Moana: Janubiy dengizlar» tomoşabinlar va tanqidçilar tomonidan yaxşi qabul qilindi, lekin kassa muvaffaqiyati bölmadi. Maʼlum bölişiça, tropik orollardagi hayot juda sodda va ğamsiz bölib çiqqan, bu esa Flaherty ning sinovdan ötgan «inson va tabiat» usulidan foydalanişiga imkon bermagan, xuddi «Nanook of the North» da bölgani kabi va «Man of Aran» da böladigan kabi.

Samoada Moana suratga olinişi paytida Flaherty bilan birga bölgan uçta qizining eng kiçigi uç yoşli Monika edi. Yarim asrdan keyin, 1975-yilda u ota-onasining bu filmi uçun tovuş qatorini yaratiş maqsadida Savai oroliga qaytdi. U qişloq tovuşlarini, samoa tilidagi suhbatlarni va anʼanaviy qöşiqlarni yozib oldi. 1980-yilda filmning «Moana sado bilan» deb nomlangan yangi versiyasi tayyor böldi; uning yaratilişiga taniqli kinematografistlar Jan Renoir va Richard Leacock katta yordam berişdi. Lentaning premyerasi 1981-yilda Parijda bölib ötdi. Tovuş bilan hammasi yaxşi edi, ammo tasvir sifati talabga javob bermasdi: asl negativ plyonka, albatta, saqlanib qolmagan edi, şu sababli Monika 35 mm li kinoplyonkadan 16 mm li plyonkaga nusxaning nusxasini tayyorlaşga majbur böldi. Keyinçalik bir neça kinematografist-mutaxassislar vaziyatni tuzatişga muvaffaq bölişdi va yana yangilangan «Moana» 2014-yil 30-sentyabrda Nyu-York kinofestivalida namoyiş etildi va tomoşabinlarda katta hayajon uyğotdi.