Moscow Strikes Back

1941-yil noyabr oxirida Iosif Stalin SSR XKS qoşidagi kinematografiya işlari qömitasi raisi Ivan Bolşakovni çaqirtirib, unga şunday dedi: «Biz nemislarga juda katta zarba bermoqçimiz. Öylaymanki, ular bunga bardoş bera olmaydi va orqaga dumalab ketadi… Bularning hammasini plyonkaga oliş va yaxşi film yaratiş kerak». Stalin tayyorgarlik va suratga oliş jarayoni haqida unga hisobot berişni talab qildi. Stalin bu filmga katta ahamiyat berar edi. Ikki rejissyor belgilandi: Leonid Varlamov va Ilya Kopalin.

Kinooperator Roman Karmen «No pasaran!» nomli xotiralarida yozgan:

«Ğarbiy front kinoguruhi va Markaziy studiyaning Moskvada suratga oluvçi operatorlari bölib, jami öttiz kişidan oşmasdi. Öşa kunlarda har bir suratga oluvçining yuki qançalik oğir bölganini tasavvur qiliş qiyin emas. Kinoreporterlar armiyalarga biriktirilgan edi, lekin şu bilan birga har biri frontning keng qismi uçun javobgar edi; operator voqealar rivojiga qarab mustaqil qaror qabul qilişi, buyruq kutmasdan harakat qilişi kerak edi. Odamlar eng yuqori kuç bilan işlardi. Ayniqsa, «Moskva yaqinidagi nemis qöşinlarining mağlubiyati» — birinçi harbiy töliq metrajli hujjatli film yaratişga qaror qilinganini bilganda ruhlanişdi. (…) Lixov köçasidagi (Lixov pereulok) studiyada esa uzluksiz kelayotgan material yölida butun jamoa — laborantlar, montajçilar, assistentlar, redaktorlar, hujjatli kinoijodkorlarning katta guruhi, rejissyorlar Ilya Kopalin, Leonid Varlamov va Roman Grigoryev boşçiligida dam olmasdan işlardi».

Har bir frontdagi kinooperatorga aniq vazifa berilgan edi. Karmen va Georgiy Bobrov sovet qismlari bilan birga Volokolamsk şahriga kirib, natsistlar vahşiyligining dahşatli manzaralarini — maydondagi darhol osiş dorisi va osilgan sakkiz komsomolçini suratga oldi. Boris Nebilitskiy Tula operatsiyasida 2-nemis tank armiyasining yöq qilinişini suratga oldi. U Kalinin uçun jangni va Qizil Armiya oldinga qöşinlarining şaharga kirişini ham qayd etdi. Operatorlar Ivan Belyakov va Mixail Şneyderov samolyotlardan Klindan nemislarning qoçişini suratga olişdi. Pavel Kasatkin va Teodor Bunimoviç gvardiyaçilarning öçayotgan duşmanni bombardimon qilgan jangovar uçişlarida qatnaşdi. Yepifan va Mixaylov şaharlari uçun janglar, şuningdek Yasnaya Polyananing vayron qilinişi Vasiliy Solovyov va Semyon Şer tomonidan suratga olindi. Maloyaroslavets şahrini egallaşda Vladimir Yeşurin va jangda halok bölgan frontdagi kinoguruhi boşliğining örinbosari Pavel Pavlov-Roslyakov iştirok etdi (ikkalasi ham titrlarda körsatilmagan).

Filmda Qizil Armiyaning qarşi hujumi haqidagi «Rodnoy Moskvi zasçitim» kinojurnalidan materiallar ham işlatilgan.

Filmning rejissyori Ilya Kopalin «Ijodiy yöl haqida hikoya» kitobida şunday eslaydi:

«Studiyaning yertöla qavati öziga xos kvartiraga aylangan edi, biz u yerda kazarmada yaşaganday yaşardik. Keçalari operatorlar bilan ertangi vazifani muhokama qilardik, ertalab esa maşinalar operatorlarni frontga olib ketardi, keçqurun esa suratga olingan material bilan qaytib kelardi. Suratga oliş juda oğir edi. Ar-o-harorat öttiz daraja sovuq. Kinoapparat mexanizmi muzlab, qor bilan tölib qolardi, qotib qolgan qöllar işlaşdan boş tortardi. Frontdan qaytgan maşinada halok bölgan örtoqning jasadi va sindirilgan apparatura yotgan holatlar ham bölgan. Lekin duşmanning Moskvadan çekinayotgani, faşistik armiyalarning yengilmasligi haqidagi afsonaning qulayotgani kuç berardi.

Biz tuşunardik, film eng qisqa muddatda yaratilişi kerak, xalq armiyasining birinçi ğalabalari mevasini tezroq ekranda körişi kerak. Şu bois materiallar laboratoriyadan darhol montaj stoliga borardi. Keça-kunduz montaj qilardik, sovuq montaj xonalarida, havo hujumi signallarida ham bomba panohiga bormasdan… 1941-yil dekabr oxirida filmning montaji tugadi. Studiyaning katta sovuq pavilyonida ovozlaştiriş boşlandi. Eng masʼuliyatli va hayajonli yozuv boşlandi: Çaykovskiyning «Beşinçi simfoniyasi». Yorqin rus kuyi, ğazablangan norozilik, yiğlagan akkordlar. Ekranda esa yoqilgan şaharlar, osilgan dorilar, jasadlar va faşistlarning çekiniş yöli böylab zöravonlik va vahşiylik izlari. Biz musiqani tinglardik, ekranga qarardik va yiğlardik. Muzlagan qöllar bilan zörğa çalayotgan orkestrçilar ham yiğlardi».

Stalin filmni işning turli bosqiçlarida körib, tuzatişlar kiritdi. Uning talabi bilan «ortiqça agitatsion, baqiriqli» diktor matni qisqartirildi, bosiqroq va tuşuntiruvçi böldi. Turli tuzatişlar kiritilgandan söng Stalin DQQ aʼzolari bilan filmni yana bir bor körib çiqdi va uni maʼqulladi. Qizil Armiyaning 24 yilligi arafasida 800 ta kinonusxa çop etildi — öşa davr uçun maksimal tiraj. 1942-yil 18-fevralda film SSSR ekranlariga çiqdi. «Pravda» gazetasi 1942-yil 20-fevraldagi sonida yozdi:

«18-fevralda mamlakat ekranlarida «Moskva yaqinidagi nemis qöşinlarining mağlubiyati» filmi namoyiş etila boşlandi. Birinçi kuni uni 83 700 nafar işçi, xizmatçi, jangçi, komandir va Qizil Armiya siyosiy xodimlari tomaşosini kördi. Tomoşabinlar filmni olqişlab kutib oldi. «Xudojestvenniy», «Forum» va boşqa kinoteatrlarda seanslar boşlanişidan oldin Moskva yaqinidagi unutilmas janglar iştirokçilari çiqiş qildi. «Udarnik» teatrida orden sohibi rejissyor A. Varlamov va filmni suratga olgan operatorlar uning qanday yaratilganini gapirib berdi. Birinçi kinoteatrda tomoşabinlar bilan Stalin mukofoti laureati rejissyor I. Kopalin, operatorlar T. Bobrov, A. Lebedev va I. Belyakov uçraşdi».

Rejissyorlar:

Operatorlar:

Suratga oliş guruhining boşqa iştirokçilari:

Antigitler koalitsiyasi tuzilayotgan şaroitda «Moskva yaqinidagi nemis qöşinlarining mağlubiyati»ni ittifoqçi mamlakatlarda işga soliş qarori qabul qilindi. AQŞda film birinçi marta 1942-yil 15-avgustda Nyu-Yorkdagi «Glob» kinoteatrida namoyiş etildi.

1942-yil 1-oktabrda filmning «Moskva zarbaga javob qaytarmoqda» («Moscow strikes back») nomli amerikaça versiyasining premyerasi böldi. Bunda asl nusxa amerikalik tomoşabin uçun moslaştirildi.

Amerikaça versiya ssenariysi ustida Gollivudning ssenariyçisi Albert Malts (titrlarda u ingliz tilidagi izohning muallifi sifatida körsatilgan) va jurnalist Elliot Pol işladi. Tajribali montajçi Slavko Vorkapiç sovet asl nusxasining uslubini saqlab, uning montaj tuzilmasini amerika hikoya kinosining tamoyillariga moslaştirdi. Kadr ortidagi matnni uruşdan oldingi amerikalik kinoning yulduzi aktyor Edvard G. Robinson öqidi. Musiqiy bezak aranjirovkasiga Sankt-Peterburg konservatoriyasi bitiruvçisi Dmitriy Tyomkin jalb qilindi; u 20-yillar boşida Yevropaga, keyin AQŞga emigratsiya qilgan edi.

Bu guruhni «Arkino Pikçers» kompaniyasi tanladi; u AQŞda sovet filmlarining prokatçisi sifatida «Amkino» sovet-amerika firmasining örnini egalladi. «Moskva zarbaga javob qaytarmoqda» — «Arkino» prodyuser bölgan yagona film. Prokat huquqini mustaqil «Republic Pictures» kompaniyasi oldi.

«Moskva zarbaga javob qaytarmoqda» filmi amerikalik tomoşabinni yangi ittifoqçi bilan taniştiriş va Moskva jangida birinçi marta namoyon bölgan sovet jangovar qudratini körsatiş uçun möljallangan edi. Bu reklama amerikalik soliq tölovçilarni Lend-liz qonuni doirasida SSSRga yordam körsatişning asosliligiga işontirişi kerak edi.

Film 1941-yil uçun adabiyot va sanʼat sohasidagi birinçi darajali Stalin mukofotiga sazovor böldi. «1941-yil uçun sanʼat va adabiyot sohasidagi Stalin mukofotlarini beriş töğrisida»gi SSSR Xalq Komissarlari Kengaşi qarori asosida birinçi darajali mukofot 100 000 söm miqdorida quyidagilarga topşirildi: rejissyorlar Leonid Varlamov va Ilya Kopalin, operatorlar Georgiy Bobrov, Teodor Bunimoviç, Pavel Kasatkin, Anatoliy Krilov, Aleksey Lebedev, Mixail Şneyderov, Aleksandr Elbert. Film 1942-yilda tugatilganligi sababli, rasmiy nuqtayi nazardan u faqat keyingi yili mukofotlanişi kerak edi, lekin istisno qilindi.

1942-yilda filmga AQŞ Milliy kinotanqidçilar kengaşining eng yaxşi hujjatli film uçun mukofoti berildi, 1943-yil martda esa 15-chi mukofot marosimida Amerika akademiyasining mukofoti — SSSR uçun birinçi «Oskar» «Eng yaxşi hujjatli film» yangi nominatsiyasida topşirildi (yana uçta film bilan birga: «Midueyga jang», «Kokoda — front çiziği», «Uruşga kiriş»).

Film rejissyorlari marosimda iştirok etmadi; mukofot AQŞdagi sovet diplomatik missiyasi vakili Leonid Antonovga topşirildi. Bir neça oy ötgaç, Los-Anjelesdagi sovet konsuli Mixail Mukasey statuetkani Moskvaga olib kelgan Vladislav Mikoşaga berdi. Gipsdan yasalgan va oltin böyoq bilan böyalgan bu «Oskar» Moskvadagi Kino muzeyida saqlanadi.

Film ekranga çiqqandan söng «Pravda» gazetasida film hayajonli va taassurot qoldiruvçi ekanligi, tomoşabinlar uni qalbi bilan kuzatayotgani va unutilmas taassurot qoldirayotgani yozildi. Kino tarixçisi Jorj Sadulning fikriça, harbiy vaqtning oğir şaroitida tez yaratilgan bu surat nafaqat juda muhim tarixiy guvohlik, balki «kuraşayotgan sovet xalqining ğazabi va jasoratini namoyon etgan sanʼat asari»dir. Kino tarixçisi Jey Leyda taʼkidlaganidek, bu qöyiliş gitlerçilar ustidan ğalabalar haqidagi filmlar qatorining birinçisi bölib, «bizga sovet operatorlari va rejissyorlarining (I. Kopalin, L. Varlamov) eng yaxşi namunalarini körsatdi. U ittifoqçi mamlakatlar kinotomoşabinlarining yuragiga yangi ruhiy quvvat berdi».

Rossiyalik sanʼatşunos Lyudmila Djulayning kuzatişiça, sof kinematografik nuqtayi nazardan, filmda biror formal tajriba va nozik işlar yöq, çunki bu uruşning keng panoramasini qamrab olgan hujjatli material xususiyati bilan belgilangan: «Muhim bölgan epizodlar, kadrlar, izohlarning mazmuni — axborot aniqligi edi». Filmning uslubi butunlay SSSR poytaxtini, Vatanni, sovet xalqini himoya qiliş ğoyasi bilan belgilangan. Uning fikriça, aynan şu uslubiy soddalik va ravşanlik film badiiy jihatdan işonçli çiqqanini va xalqaro eʼtirof keltirganini belgilagan.