Mughal-e-Azam

Urdu tilidagi dramaturg Imtiyoz Ali Taj 1922-yilda Salim va Anarkali sevgisi haqida pyesa yozdi. Bu asar faktlarga emas, balki XVI asr afsonasiga köproq asoslangan edi. Pyesa sahnalaştirilgandan söng, uning ekran variantlari paydo böla boşladi. Birinçi bölib 1928-yilda Ardeşir Irani suratga olgan «Anarkali» sokin film çiqdi, 1935-yilda u ovozli qilib qayta işlandi. 1940-yillar boşida «Anarkali»dan ilhomlangan prodyuser Şiraz Ali Hakim va yoş rejissyor Karimuddin Asif yana bir ekranlaştirişni, «Mughal-e-Azam» nomi ostida, rejalaştirdilar. Ular ssenariy va dialoglarni işlab çiqiş uçun tört urdu yozuvçisini yollaşdi: Aman (Zinat Amanning otasi, Amanulla Xon nomi bilan ham tanilgan), Vajohat Mirza, Kamol Amrohi va Ehson Rizvi. Yozuvçilar qanday hamkorlik qilgani yoki öz işlanmalarini qanday bölişganini aniq bilib bölmaydi, lekin 2010-yilda Times of India gazetasi ularning urdu poetik idioma va ifodasidagi mahoratini «har bir satrda sezilib turadi, filmga uning boy syujeti va murakkabligini beradi», deb yozdi. Ssenariy yakuniga yaqinlaşganda Asif Akbar, Salim va Anarkali rollariga mos ravişda Çandra Mohan, D. K. Sapru va Nargisni tanladi. Suratga oliş 1946-yilda Bombay Talkies studiyasida boşlandi.

Loyiha köplab tösiqlarga duç keldi, jumladan vaqtinça töxtatilişi ham böldi. 1947-yilda Hindistonning bölinişi va mustaqillikka erişiş atrofidagi siyosiy keskinlik va ijtimoiy tartibsizliklar işlab çiqarişni töxtatib qöydi. Bölinişdan köp ötmay Şiraz Ali Pokistonga köçib ketdi va Asifni moliyaçi sifatida qoldirdi. Çandra Mohan yurak xurujiga uçradi va 1949-yilda vafot etdi. Şiraz Ali ilgari biznes magnati Şapurji Pallonji loyihani moliyalaştirişi mumkinligini aytgan edi. Pallonji kinematografiya haqida heç narsa bilmasa-da, 1950-yilda Akbar tarixiga qiziqiş bilan filmni suratga olişga rozi böldi. Işlab çiqariş yangi ğoyalar bilan qayta boşlandi.

Film bekor qilingan deb öylagan ssenariy mualliflaridan biri, şuningdek rejissyor bölgan Kamol Amrohi xuddi şu mavzuda film suratga olişni rejalaştirgan edi. Asif bilan uçraşgaç, u loyihani keçiktirişga rozi böldi. Xuddi şu pyesaga asoslangan boşqa, boğliq bölmagan film ham bor edi: Nandlal Jaswantlalning «Anarkali» filmi, boş rollarda Bina Rai va Pradip Kumar. U 1953-yilda Bollivudda eng kassali film böldi.

Asif dastlab şahzoda Salim rolига Dilip Kumarni rad etgan edi. Kumar tarixiy filmda suratga tuşişni istamagan, lekin prodyuserning talabi bilan bu rolni qabul qildi. Kumarning sözlariga köra, «Asif menga Salimning qiyofasini töliq topşirişga yetarliça işonardi». Kumar Rajastonda suratga oliş paytida issiq va kiygan zirhlari tufayli qiyinçiliklarga duç keldi. Anarkali roli avval qöşiqçi va aktrisa Surayyoga taklif qilingan edi, lekin keyinçalik jiddiy rol orzusida bölgan Madhubalaga ötdi. Madhubala tuğma yurak nuqsoni bilan oğrirdi, bu uning baʼzan suratga oliş maydonçasida huşidan ketişining sabablaridan biri edi. Zindon sahnalarini suratga olişda uning terisida ham şikastlanişlar paydo böldi, lekin u filmni tugatişga qatʼiy kirişgan edi.

Imperator Akbar obrazini yaratiş uçun Prithviraj Kapur, xabarlarga köra, «töliq ssenariy va rejissyorga tayangan». Grimgaça u: «Prithviraj Kapur ab jaa rahaa hai» («Prithviraj Kapur hozir ketyapti»), grimdan keyin esa: «Akbar ab aa rahaa hai» («Akbar hozir kelyapti»), deb aytardi. Kapur oğir kostyumlar bilan qiynaldi va çölda yalang oyoq yurgandan keyin oyoqlarida pufakçalar paydo böldi. Suratga oliş paytida fotograf Lans Deyn baʼzi sahnalarda Kapurning öz satrlarini eslab qoliş uçun qançalik qiynalganini esladi. U bir sahnani eslatib ötdi, unda Kapurga hammasini töğri qiliş uçun 19 ta dubl kerak bölgan. Suratga oliş davomida Asif parhez tutayotgan Kapurga Akbar obraziga mos keladigan yöqotilgan vaznini tiklaşni buyurdi. Akbarning xotini Jodhabay rolini Durga Xote, raqqos Bahar rolini esa Nigyar Sultana ijro etdi. Keyinçalik maşhur tabla ustozi bölgan Zakir Husayn dastlab yoş şahzoda Salim rolini sinab körilgan edi, ammo bu rol komediyaçi Aghaning öğli Jalal Agha uçun debyut roli böldi. Jalal Agha keyinçalik «Qasos va qonun» (1975) filmidagi «Mehbooba Mehbooba» qöşiğida iştirok etdi.

Muallif Aşiş Nandi dialoglarning poetik sifati haqida izoh berib, «„Buyuk Moğol“ qahramonlari şunçaki gapirmaydi — ular umumiy narsani nafisroq qiladi, uni tozalaydi, uni köplab qirrali va yaltiroq qimmatbaho toşlarga kristallaydi, sheʼriyatni kundalik tilga aylantiradi», deb yozgan.

Hindi tilidagi eng yaxşi film uçun Milliy kino mukofoti

Filmfare Awards

«Eng yaxşi film» nominatsiyasi böyiça mukofot — K. Asif

«Eng yaxşi dialog muallifi» nominatsiyasi böyiça mukofot — Aman, Kamol Amrohi, Vajohat Mirza, Ehson Rizvi

«Eng yaxşi operator ishi» nominatsiyasi böyiça mukofot — R. D. Mathur

«Eng yaxşi aktrisa» nominatsiyasi böyiça nomzodlik — Madhubala

«Eng yaxşi rejissyor» nominatsiyasi böyiça nomzodlik — K. Asif

«Eng yaxşi qöşiq matni muallifi» nominatsiyasi böyiça nomzodlik — Şakil Badayuniy, «Pyar Kiya To Darna Kya» qöşiği uçun

«Eng yaxşi musiqa muallifi» nominatsiyasi böyiça nomzodlik — Nauşad

«Eng yaxşi fon ovozi» nominatsiyasi böyiça nomzodlik — Lata Mangeşkar, «Pyar Kiya To Darna Kya» qöşiği uçun