Murder on the Orient Express

«Murder on the Orient Express» — Sidni Lyumet tomonidan suratga olingan, 1974-yilda ekranlarga çiqqan badiiy film. Agata Kristining şu nomli detektiv romanining britaniyalik ekranlaştirilgan varianti.

Filmda öşa davrning yetakçi britaniyalik va Golliudlik yulduzlari rol öynagan. Pavilon suratga olişlari Hartfordşir grafligining Boremvud şahridagi Elstree Studios britaniyalik kinostudiyasida bölib ötgan. Natura suratga olişlari asosan 1973-yilda Fransiyada olib borilgan. Olti vagonli poyezd «Şarq ekspressi» qatnovini boşqargan Compagnie Internationale des Wagons-Lits kompaniyasining eski vagonlaridan hamda Fransiya milliy temir yöli hisobdan çiqarilgan mexanizmlar omboridan tuzilgan.

Film 1974-yil noyabrida ekranlarga çiqqandan söng tomoşabinlar va tanqidçilar orasida muvaffaqiyat qozondi. Şved missionerи Greta Olsonning kiçik rolini ijro etgani uçun aktrisa Ingrid Bergman özining uçinçi «Oskar» mukofotini «Eng yaxşi ikkinçi darajali ayol roli» nominatsiyasida oldi.

Aktyorlar tarkibi:

Syomka guruhi:

Agata Kristi öz kitoblarining 1960-yillarda suratga olingan ekranlaştirilgan variantlaridan norozi bölgan va ularni ekranlaştiriş huquqlarini berişga ehtiyotkorlik bilan qaragan. Hali 1960-yillarning boşida «Metro-Goldwyn-Mayer» kinokompaniyasi rahbariyati yozuvçidan «Убийство в „Восточном экспрессе“» romani asosida ança erkin ssenariy yozişni söragan, ammo u bunga qatʼiy rad javobini bergan. Uning sözlariga köra: «…Bu kitob menga juda katta mehnat bilan yozildi, uni miss Marpl iştirokidagi kinofarsga aylantiriş… ehtimol, biror kulgili narsa çiqar, lekin işonçim komilki, bu mening obröimga foyda keltirmaydi!» Amerikalik rejissyorlarning uning asarlariga erkin munosabati va ularning mazmunini özgartirişi yozuvçini juda ham ğazablantirardi. 1967-yilda, kinostudiyalardan navbatdagi iltimoslar kelganidan keyin, u doimiy adabiy agenti Edmund Korkka hayajon bilan şunday dedi: «Menga kino huquqlari haqida gapirmang!!! Bu gaplar qonimni qaynatib yuboradi… Men öz fikrimda qolaman! Bas! Men yetarliça azob çektim!»

1970-yillarning boşida Kristining eng maşhur romanlaridan biri asosida film yaratiş ğoyasiga britaniyalik kinematografçilar yana qaytişdi. Yozuvçining roziligini oliş uçun EMI Films kompaniyasi raisi Nat Koen va prodyuser Jon Braburn britaniya qirollik oilasining aʼzosi, lord Lui Montbetten yordamini oldi. Şu bilan birga u Braburnning qaynotasi edi. «Detektiv malikasi» Montbetten bilan 1924-yildayoq tanişgan edi. U öşa paytda xatida yozuvçining ijodini sevişini bildirib, yozuvçi özining eng maşhur kitoblaridan biri — «Roger Akroydning öldirilişi» romanida foydalangan ğoyani taklif qilgan edi. 1969-yilda xatlar almaşinuvi davomida u Montbettenga javob berib yozdi: «Menga heç kimga oldin kelmagan birinçi darajali ğoyani taqdim etganingiz uçun rahmat». Kristi kitobni kinoekranlaştiriş uçun yaroqsiz deb hisoblasa-da, oxir-oqibat lord Montbettenning iltimoslariga könib, romanni ekranlaştirişga rozilik berdi. Baʼzilarning fikriça, bu qarorga prodyuserlarning oldingi filmlari — «Romeo va Juletta» (1968) va «Beatriks Potterning ertaklari» (1971) yoqqani ham taʼsir qilgan.

Puaro roli dastlab Pol Skofild va Alek Ginnesga taklif qilingan, ammo ular boşqa loyihalarda band edi. Oxir-oqibat rol 38 yoşli Albert Finniga ötdi. Dastlab 59 yoşli Ingrid Bergman knyaginya Dragomirova rolini ijro etişi rejalaştirilgan edi. Aktrisa öşa paytda Somerset Moemning şu nomli pyesasi asosidagi, Londondagi muvaffaqiyatli «Sadoqatli xotin» spektaklida öynardi. Spektakl Jon Gilgud tomonidan qöyilgan edi. Lyumet esa Gilgudni mister Beddouz rolida filmga jalb qilgan edi. Ammo ssenariy bilan tanişgandan söng Bergman knyaginya rolidan voz keçdi va uning örniga şved enagasi Greta Olsonning kiçik rolini tanladi. Öz xotiralarida aktrisa bu haqda rejissyorga şunday degani haqida yozgan: «Nega men yuzimga grim niqobi taqib, rus knyaginyasi rolini öynaşim kerak, qaçonki unda maxsus men uçun yozilgandek gözal şved missionerligi roli bor? Men çiroyli şved aksentini körsatişga harakat qilaman. Men bu yarim uyqudagi missionerni öynaşni juda xohlardim». Ehtimol, aktrisani ssenariy böyiça kattaroq rolidan voz keçişga u şu davrda kuraşgan kasallik ham majbur qilgan bölişi mumkin. Dastlab uning butun roli Ergyul Puaroning söroq sahnasidan iborat bölib, u deyarli beş daqiqalik bir uzluksiz dublda olingan edi. Janob Byanki portlaş haqida eʼlon qilgan paytdagi hayajonli faryodlar sahnasi va miss Xabbardning tuşlik monologidagi xijolatli izohlari aktrisaning sof improvizatsiyasi edi. Rejissyor Bergmanning u taklif qilgan rolidan voz keçişini va aktrisaning sodda xizmatkor roliga özi kutilmaganda muvaffaqiyatli tanlov qilganini, uning özini anglaşi va aktyorlik tuşunçasining namunasi ekanini aytgan.

Köpgina aktyorlar suratga oliş davrida teatrda ham işlaşardi, şuning uçun keçqurunlari spektakllarga şoşilişlariga töğri kelardi. Filmda bir vaqtning özida yetti nafar artist iştirok etgan, ular bu vaqtdan oldin yoki keyin «Oskar» mukofoti sovrindorlari bölişgan — Martin Balsam (1966), Ingrid Bergman (1945, 1957 va 1975), Şon Konneri (1988), Jon Gilgud (1982), Vendi Xiller (1959), Vanessa Redgreyv (1978) va Lauren Bekoll (2009, faxriy). Keyinroq Jaklin Bisset yorqin aktyorlar tarkibi haqida esladi: «Ular hammasi afsonalar edi. Tuşlik juda qiziqarli ötardi. Biz ötirib gaplaşardik, va qanday odamlar va hikoyalar bor edi: Vanessa Redgreyv, Şon Konneri, Ingrid Bergman, Albert Finni. Bu men uçun umumiy maʼlumot beruvçi tuşliklar edi: men hayotni örgandim. Men Vanessaga hayron va mahliyo böldim, uni dunyodagi eng buyuk aktrisalardan biri deb hisoblayman, xuddi Ingrid Bergman kabi, u öşa paytda allaqaçon kasal edi... Bu tirik afsonalar öz sahnalarida suratga tuşganda (yoki dublda işlaganda), ularning eng yuqori aktyorlik mahoratiga va syomka maydonçasida nima qilişni aniq bilişlariga hayron qoldim».

Pavilon suratga olişlari Hartfordşir grafligining Boremvud şahridagi Elstree Studios britaniyalik kinostudiyasida bölib ötgan. Natura suratga olişlari asosan 1973-yilda Fransiyaning Parijida, şuningdek, Du departamentida, Frants-Konte regionida olib borilgan. Syujetga köra Markaziy Yevropa orqali ötadigan poyezd sahnalari Yura toğlarida, öşa paytda yopilgan Pontarlye va Jiye örtasidagi temir yöl liniyasida suratga olingan. Qor içida qolgan poyezd kadrlari Monbenua yaqinida olingan. Suratga olişdan oldin qor yetişmasligidan xavotir bor edi, şu sababli katta miqdorda qor olib keliş rejalaştirilgan edi, bu esa katta moliyaviy xarajatlarga olib kelardi. Ammo qor içida qolgan poyezd sahnalarini suratga olişdan oldin kuçli qor yoğdi, buyurtma qilingan qor yuklangan yuk maşinalari esa ob-havo tufayli yopilgan yöllarda qolib ketdi.

Syomka paytiga kelib, lyuks sinfdagi «Şarq ekspressi» poyezdi allaqaçon öz faoliyatini töxtatgan edi, xuddi uni ekspluatatsiya qilgan kompaniya kabi. Ammo uning haqiqiy buğ lokomotividan syomka uçun foydalanildi, garçi u uzoqqa yura olmas edi. Poyezdning olti vagonli tarkibi Compagnie de Wagons-Lits kompaniyasining eski vagonlaridan va Pontarlyedagi Fransiya milliy temir yölining hisobdan çiqarilgan mexanizmlar omboridan tuzilgan. Syomka uçun poyezdning içki bezagi muzeylarda saqlanib qolgan (asosan Belgiyada, şuningdek, unutilmas sayohatlar xotirasi uçun kupe qoplamalarini sotib olgan baʼzi boy yölovçilarda) haqiqiy «Şarq ekspressi» vagonlari asosida tiklangan. Film rassomi-dekoratori Toni Uolton bölgan, u kostyumlarni ham işlab çiqqan. U bilan rejissyor jami yetti filmni suratga olgan. Filmning eng muhim badiiy xususiyatlaridan biri orqa yoritişdan foydalaniş edi, ammo unga poyezdning çeklangan xonasida erkin joy kerak edi. Bu muammoni hal qiliş uçun Uolton «Şarq ekspressi» vagonlari saqlanadigan Belgiyaga bordi, ammo original kupelarning körinişini körib çiqqaç, u öz dekoratsiyalarida bunday haşamatga erişib bölmasligini tuşundi. Şu sababli kupe panellarini demontaj qilib Angliyaga jönatişga qaror qilindi, u yerda ular harakatlanuvçi karkaslarga örnatildi. Ular fon sifatida işlatilgan bölib, turli yoritiş va operatorning ehtiyojlariga qarab siljitilgan. Bundan taşqari, rangdorroq tasvir va orqa yoritişdan yanada kuçliroq effekt oliş uçun yoğoç panellar alohida ehtiyotkorlik bilan silliqlangan, bu ularning yoruğlikni yanada yaxşiroq aks ettirişiga imkon bergan. Lyumetning sözlariga köra, filmning asosiy «taomi» boylik bölib, unda «ötgan davrning yarqiraşi» aks etişi kerak edi: «Oynali panellar, stollarda haqiqiy kumuş, yumşoq baxmal örindiqlar». Rejissyor yordamçilari vagon-restoran uçun mos muassasa topa olmagaç, Uolton Londondagi eski kinoteatrning mezzaninini bezatgan. Dekoratsiyalar va sahna jihozlarida har bir detalga ahamiyat berilgan. Bu haqda Lyumet şunday yozgan: «Kumuş laganda yaşil yoki oq yalpiz içimligi qaysi rangda yaxşiroq körinadi? Biz yaşilni tanladik. Knyaginya Dragomirovaga qaysi itlar köproq mos keladi — fransuz pudellarimi yoki pekinezlarmi? Pekinezlar. Stambul vokzali aravaçasida apelsinlarmi yoki karam yaxşiroq körinadi? Apelsinlar, çunki ular töq kulrang pol fonida soçilganda taʼsirliroq körinadi…»

Londonda Stambul vokzalining dekoratsiyalari yaratilgan, ular köçirilib, Parijdagi faol depolardan birida yiğilgan. Turkiya poytaxtidan ekspressning jönaş keçki sahnasida «platforma» va vokzalning «kutiş zali»da uç yuz statist iştirok etgan. Bu sahnadan bir kun oldin Ingrid Bergman, Vanessa Redgreyv, Albert Finni va Jon Gilgud London teatrlarida spektakl öynaşgan va yakşanba kuni samolyotda Fransiya poytaxtiga uçib kelib, duşanba kuni Angliyaga qaytişgan. Rejissyorga suratga olingan poyezd jönaş epizodi juda yoqqan va u keyinçalik şunday yozgan: «Unda gözallik va nostalgiya, sir, intriga va nafislik mujassam bölib, men butun filmga aynan şuni berişni xohlagan edim». Finni uzoq vaqt grim qöyilgani va aktyor keçqurunlari teatrda işlagani sababli unga uxlaş uçun vaqt yetişmasdi. Bir kuni uning uyiga grimyorlar kelişdi va Finni uxlab yotganiga qaramay uni grimlay boşlaşdi. Şundan keyin uni tez yordam maşinasiga solib, studiyaga olib kelişdi va u yerda hali uyğonmagan aktyorni grimlaşni yakunlaşdi.

Filmning asosiy voqealari Belgrad va Slavonski-Brod örtasidagi temir yölda sodir böladi, u yerda poyezd göyo kam aholili toğlarda qor bosib qolgan. Aslida esa bu şaharlar orasidagi 200 km masofa juda ziç aholi yaşaydigan qişloq xöjaligi hududlaridan ötadi va heç qayerda 100 metrdan balandlikka kötarilmaydi. Diqqatga sazovor tomoni şundaki, qayta tiklangan vagonlarning «kino karerasi» şu bilan tugamadi: bir yildan keyin ular Klod Zidining «Közdan qoçirma» komediyasini suratga olişda işlatilgan, söngra temir yöl muzeyiga topşirilgan, 1982-yilda esa Simplon–Venetsiya tiklangan yönalişining birinçi poyezd tarkibida işga tuşirilgan.

Operator Gotfrid Anzuort bölib, u rejissyor bilan birgalikda filmning bir neça kinosyomka tamoyillarini işlab çiqqan. Ular, avvalo, ekranda «tabiiy tabiat gözalligi»ni namoyon etişga intilgan, bu asosan tasvirni yumşatadigan uzun fokusli obyektivlardan va boylik hamda haşamatni yetkaziş, aktyorlarga rang kiritiş va ularning gözalligini taʼkidlaş imkonini beradigan orqa yoritişdan foydalaniş orqali erişilgan. Suratga oliş Panavision kameralari yordamida amalga oşirilgan.

Filmga musiqiy şerik britaniyalik kompozitor Richard Rodni Bennett yozgan. Musiqa orkestr syuitasiga qayta işlangan, şuningdek, turli taşuvçilarda köp marta ijro etilgan va yozilgan. 1974-yilda Markus Dods boşçiligidagi London Covent Garden Qirollik teatri orkestri tomonidan yozilgan asl saundtrek albomida fortepiano partiyasini kompozitorning özi ijro etgan.

1974-yil 24-noyabrda Buyuk Britaniyada bölib ötgan premyerada Agata Kristi ham iştirok etgan, unga film umuman yoqqan, çunki u kitob mazmunini ança aniq takrorlagan edi. Finni ijro etgan Puaro unga işonarli tuyulgan, ammo u qahramonning qiyofasiga, uning «möylovi ingiçka» ekani sababli, eʼtiroz bildirgan, holbuki uning maşhur detektivining möylovi ança qalin bölgan. Bu yozuvçining ölimidan oldingi jamoatçilik oldidagi bir neça sönggi çiqişlaridan biri edi. Kristining ikkinçi eri Maks Mallouan oila aʼzolarining «uzoq vaqtdan beri mavjud bölmagan Şarq ekspressi qanday qilib yana hayotga qaytayotganini» katta mamnuniyat bilan qabul qilganini eslagan. U yulduzlar tarkibi bölişiga qaramay, aktyorlar ansamblining muvaffaqiyatli tanlanganini va kutilmaganda uyğun köringanini taʼkidlagan. Mallouan u va xotini filmdan olgan boşqa taassurotlarni ham keltiradi: «Albert Finni Puaroga umuman öxşamasa-da, ajoyib öynadi. Texnik jihatdan poyezd koridorining yopiq makonida aktyorlarni boşqariş dahoga öxşardi va syujetning murakkab yeçimini körişda ham kitobga qaraganda osonroq edi. Agataning özi kitoblarining ekranlaştirilişiga doim norozi munosabatda bölgan, ammo bu film uçun u sovuqqonlik bilan bölsa-da, maqtovga sazovor bölişga majbur böldi…»

Film, ayniqsa 1,4 million dollarlik çeklangan byudjetni hisobga olsak, tijorat jihatidan muvaffaqiyatli çiqdi. U Şimoliy Amerikada 36 million dollar yiğdi, bu esa uni 1974-yilda yilning 11-chi eng kassa filmiga aylantirdi. Loyiha prodyuseri Nat Koen taqdim etgan maʼlumotga köra, «Murder on the Orient Express» töliq britaniyalik kompaniya tomonidan moliyalaştirilgan birinçi film bölib, AQŞdagi haftalik kassa reytingida birinçi öringa çiqqan. «Таймс» gazetasining muharriri Devid Robinson adabiy manbaga sodiqlikni taʼkidlagan, bundan taşqari film «Agata Kristi asarlari darajasiga töliq mos keladi, xuddi şunday tuzatişlarni talab qiladi, xuddi şunday hayratga soladi va işonçsizlik uyğotadi» deb yozgan.

Rojer Ebert Lyumet işini klassik detektiv janridagi ajoyib sarguzaşt film deb atagan. U şuningdek, filmning ataylab eski uslubdagi stilistikasini, rejissyorning poyezdning çeklangan makonida yuzaga kelgan texnik qiyinçiliklarni yengganini, komediya tarkibiy qismini va yorqin aktyorlar tarkibini yuqori baholagan. Film yakunida öziga xos bonus sifatida juda uzun sahna bor: unda Puaro (Finni) barça gumonlanuvçilarni bir joyga töplaydi va işni öz qöliga oladi. «U buni juda batafsil qiladi va bir önlab qimmat yulduzning jim turib tinglaşini kuzatiş juda qiziq, Finni esa sahnada mahorat bilan hukmronlik qiladi», — deb yozgan amerikalik tanqidçi.

1975-yil 8-aprelda Ingrid Bergman eng yaxşi ikkinçi darajali ayol roli uçun «Oskar» mukofotini oldi, bu esa bu ajoyib şved aktrisasi uçun Amerika kinoakademiyasining uçinçi va sönggi mukofoti böldi. Marosimda u dastlab kinematografiyadagi ulkan xizmatlari uçun faxriy «Oskar» mukofotini oldi, bu esa oğir kasal fransuz rejissyori Jan Renuar uçun edi. Bergman ğalaba qozonişini kutmagan edi, çunki u mukofotni Fransua Tryuffoning «Amerika keçasi» filmidagi ajoyib rol uçun italiyalik aktrisa Valentina Kortezega berilişiga işongan edi. Eʼlon qilinganda mukofot Bergmanga berilişi maʼlum bölgaç, u sahnaga çiqib şunday dedi: «Bu adolatsizlik. Bu mukofot Valentina Kortezega berilişi kerak. U buni loyiq». Italiyalik aktrisa örnidan turib, şvedka havodan öpiş yubordi, şundan söng ular butun keçani birga ötkazişdi.