Mutiny on the Bounty

«1787-yil dekabrida «Bounty» — Britaniya qirollik flotining kemasi — Portsmutdan Tinç okeanining çeksiz suvlarida yöqolgan Tahiti oroliga yölga çiqdi. Kapitanga non daraxti köçatlarini olib, ularni Vest-Indiyaga olib boriş buyurilgan edi, u yerda qullar uçun arzon oziq-ovqat yetiştirilişi kerak edi. Lekin na köçatlar, na kemaning özi Vest-Indiya sohillariga yetib bordi. Sababi XVIII asr flotida hukm surgan adolatsizlikka qarşi qözğolon edi. Qözğolon dunyoga nafaqat çiroyli afsona, balki ofitserlar va dengizçilarning özaro hurmatiga asoslangan yangi qonunni ham berdi. Öşandan beri Britaniya floti tartib va dengizçilar xavfsizligining tayançiga aylandi.»

1787-yil, Portsmut, Angliya. Keçki soat 8 da leytenant Fletçer Christian (Clark Gable) boşçiligidagi ververbovkaçilar (press-gang) mahalliy «Qirol Georg» taverniga bostirib kiradi va oltita erkakni harbiy-dengiz xizmatiga yozilişga majbur qiladi. Bir taşrif buyuruvçi ular qaysi kemada suzişlarini söraydi, leytenant esa bu «HMS Bounty» ekanini aytadi. Boşqa odamdan kapitan kim ekani söralganda, u William Bligh (Charles Laughton) ekanini aytadi va sörayotgan kişi qoçişga urinadi, çunki Bligh şafqatsiz zolim bölib, ekipaj uçun eng kiçik xatolik uçun ham oğir jazolarni muntazam qöllaydi. Bola tuğilgandan keyin xizmatdan ketgan Thomas Ellison (Donald Crisp) ning xotini leytenantni eriga tegmaslikka köndirişga behuda urinadi. Roger Byam (Françot Tone) — ser Austin Byamning öğli, ideallaşgan midşipman, dösti ser Joseph Banks (Henry Stevenson) ning homiyligi tufayli kemaga joy oladi va unga Tahiti tilining luğatini tuziş topşiriği beriladi.

Ellison leytenant Fletçerga aytadiki, xizmatga qaytmaslik uçun qamoqqa ötirişga tayyor, lekin leytenant yoş dengizçiga umid boğlab, uning xotini va çaqaloq öğli bilan xayrlaşiş uçun kemaga çiqişiga ruxsat berganini aytadi. Byam Christian va içib olgan, quvnoq mister Bacçus (Dudley Digges) — kema vraçi bilan tanişadi. Jönaşdan oldin ibratli qamçilaş ötkaziladi: kapitanga qöl kötargan dengizçi 300 qamçi örniga 20 qamçi oladi, bundan Byam hayron böladi. Jinoyatçi jazodan oldin ölib qolgan bölsa-da, kapitan Bligh hukmni ijro etişni buyuradi. Jarayon paytida bir dengizçi huşidan ketadi.

«Bounty» portdan çiqib, Tinç okean orqali ikki yillik sayohatga jönaydi. Christian — birinçi yordamçi kapitan, qattiqqöl, lekin şafqatli odam bölib, öziga quloq solmaydigan Blighning ekipaj bilan munosabatini ma‘qullamaydi. Navigatsiya imtihonida uçta ofitserning har biri tebranayotgan fonarga qarab turganda ularning hammasiga yomon böladi, hatto leytenant Christian ham zörğa özini tutadi. Miçman unvonini olgan Byam esa Fletçerning kapitanga sadoqatini dengiz harbiy an‘analari bilan izohlaydi, çunki uning oilasi yetti avlod davomida flotda xizmat qilgan.

Yana içib olgan mister Bacçus Çristianga aytadiki, u John Paul Jones qöl ostida xizmat qilganda 1778-yilda Yamaykada fransuzlarga qarşi jangda öng oyoğini yöqotgan. Kapitan Bligh leytenantga, şamol turganda Byamni katta mачтадан tuşirgani uçun, midşipmanni öz joyiga qaytarişni buyuradi va Christian buyruqni xursandçilik bilan bajarmaydi. Ertasi kuni kapitan tavernadan yollangan uçta dengizçi — öğri Thomas Burkitt (Donald Crisp), Thomas Ellison va William Muspratga 10 kunga yarim ratsion belgilaydi. Muspratga taşlab yuborilgan kema arqonlari uçun 20 qamçi beriladi, Ellisonga esa kim taşlaganini aytmagani uçun şunça qamçi beriladi. Hukmni Blighning tarafdori bölgan böysunuvçi, boşqaruvçi Morrison ijro etadi. Tez orada misni tozalayotgan boşqa dengizçi qönğiroqni eşitmagani uçun 20 qamçi oladi. Yana bir safar dengizga yiqilgan dengizçi reyga boğlab qöyiladi. Pokni yuviş paytida tizzasiga qum kirib qolgan dengizçi, suv söraganidan keyin arqon bilan boğlab dengizga taşlanadi va halok böladi. Ekipaj ikkita 250 funtlik «boş» pişloqdan mahrum qilinadi, çunki ularni öğirlagan kişi topilmagunça pişloq berilmaydi. Pişloqlar Portsmutdagi kapitan uyiga yuborilganini eslatgan dengizçi Makkoyni esa zolim Bligh kun botgunça talga boğlab qöyişni buyuradi. Şamol yöq paytda Byam boşçiligidagi bir neça qayiq kemani surişga majbur böladi. Ovqat çiqindisi bilan birga boçkani tasodifan dengizga taşlagan dengizçi Smith (Herbert Mundin) indamaslikni ma‘qul köradi.

1789-yil. Tuşlikda pişloqdan voz keçgan Christian kapitanning adolatsiz harakatlariga oçiq qarşi çiqadi va uzr söraşni istamaydi. Ratsion qisqartiriladi: beşta dengizçi Çristianga şikoyat qiladi, ularga 4 funt çöçqa göşti örnida bir bölak ot göşti berilgan. Ular berilgan ratsion evaziga akula ovlaşadi. Bligh köradiki, Burkitt uni şantaj qilayotgan, yaşil şim kiygan lotsmanni yulib olingan bölak bilan uradi, lotsman qamçi oladi. Unga brendi olib kelgan Bacçus bu safar Trinidad sohillarida ispan qaroqçilari bilan jangda oyoğini yöqotganini aytadi. Christian Byam bilan Blighning şafqatsizligi haqida fikr almaşadi.

Kapitan Christian jurnalni imzolaşdan boş tortgandan keyin Fletçer bilan Bligh örtasidagi adovat kuçayadi. Jurnalda ekipajga berilganidan köp ratsion normalari körsatilgan edi. Ğazablangan kapitan ekipajni palubaga töplaydi va leytenantni hammaning oldida imzo çekişga majbur qiladi. Christian kelgandan keyin tekşiruv talab qilişini aytib tahdid qilganda, Bligh uni «it» deb ataydi. Kutilmaganda uzoqdan quruqlik körinadi.

Kema Tahitiga yetib keladi, ekipajni mehmondöstlik bilan qarşi olişadi: orolliklar va orolliklar suzib kelib, köplab sovğalar taqdim etişadi. Kemaga qabila boşliği Hitihiti çiqadi — Katta ibodatxona ruhoniysi va kapitan Cookning dösti. Kapitan uni samimiy qabul qiladi va Cook ham vaʼda qilgan şlyapani sovğa sifatida oladi, agar keyingi safar qirol Georg III taşrif buyura olmasa. Boşliq öz odamlariga sovğalarni qabul qilmaslikni buyuradi, Byamni «toyo» (yaqin döst) deb ataydi va uni öz uyida yaşaşga taklif qiladi. Ekipaj Vest-Indiyaga taşiş uçun ambarlarni non daraxti bilan töldiradi. Bligh esa Çristianni quruqlikda bölgan vaqtida kemani tark etişga ruxsat bermay jazolaydi.

Orolning rezidenti bölgan Bligh Hitihiti va uning qizi Teehani (Movita Castaneda) bilan yaşaydi va Tahiti tilining luğatini tuzadi; unda faqat «körmoq» sözi uçun uç sahifa ketadi. Boşliq Blighni dam oliş kunini ololmagan Çristianga orolda bir kun ötkazişga ruxsat berişga köndiradi, u rozi böladi, lekin tez orada qarorini bekor qiladi. Fletçer sönggi daqiqada qaytiş buyruğini e‘tiborsiz qoldiradi, dam oliş kunini gözal Maimiti bilan ötkazadi va ertasi kuni kemaga suzib yetib keladi. Dengizçilarning katta afsuslanişiga, jannatdagi hayot tugaydi. Hitihiti Rojerga öziga heç qaçon farzand bölmagani uçun uning öğli bölib qolişni taklif qiladi, lekin öz burçiga sodiq Byam rad etadi. Christian uni Maimitiga qaytib kelişini aytişga köndiradi. Orolning narigi çetida topilgan bir neça dengizçini kişanlab, trumga taşlaşadi. Bligh Fletçerni Maymitiga bergan ikkita marvarid donalarini qirolga tegişli deb topşirişga majbur qiladi.

Mister Bacçusning kasal ekanini bilib, navbatçilikka çiqmaganini bilgan kapitan, baribir Byamga uni kemaga olib kelişni buyuradi. Keksa doktor özi keladi va 40 qamçi oladi. Ikkinçi zarbadan keyin u polga yiqiladi va: «Bizni çöktirib bölmaydi, mister Christian», deb aytib, birinçi yordamçi qölida vafot etadi. Sevimlisining ölimini körgan ekipaj vahimaga tuşadi. Bligh bilan şunday davom etsa uzoq yaşay olmasligini tuşunib, Fletçer Rojerdan uning ota-onasini ziyorat qilişni söraydi. Mehnatdan çarçagan, oç dengizçilar Bacçus ölimidan keyin va suvni ratsionlaştiriş kuçaytirilib, ming tup köçatni suv bilan ta‘minlaş uçun suv berilişi qisqartirilgandan söng qözğolon haqida gapira boşlaydi.

28-aprel. Qözğolon ğoyasiga qarşi bölgan Christian endi kapitanning şafqatsizligiga çiday olmasligini hal qiladi: yaşil şim kiygan lotsmanning kişanlangan dengizçilarni oyoq bilan urayotganini körgaç, qözğolonni ma‘qullaydi va uni boşqaradi. Ekipaj qurol omboriga bostirib kiradi va kemani egallaydi, lotsmanning kaftini ştik bilan teşişadi. Blighni darhol öldirişga tayyor bölişadi, lekin Christian kapitan va uning tarafdorlarini qayiqqa ötqazişni buyuradi. Ularni oqim böylab yuboradilar, xaritа va ratsion bilan ta‘minlab. Jazo ijroçisi Morrisonning joyi qolmaydi, Bligh Çristianni osilgunça yaşaşini va‘da qiladi. Qözğolon paytida pastki palubada bölgan Byam Christian qilgan işni ma‘qullamaydi, qözğolonçilarga qasamyodni eslatişga behuda urinadi va miltiqni tortib olmoqçi bölganda Fletçer tomonidan urib yiqitiladi va trumga joylanadi. Leytenant Tahitiga qaytişni buyuradi. Roger öz sözi bilan erkin harakat qiliş huquqini oladi, imkon topilganda qoçişni va‘da qiladi va ularning Fletçer bilan döstligi tugaganini tuşunadi. Kapitan Bligh kanniballar yaşaydigan orollardan qoçib, Vest-Indiyadagi Timor portiga yönalişni tanlaydi va 10 kunlik provizni imkon qadar çözib, söngra ibodat qiladi.

«27-kun. 10 daraja 32 daqiqa janubiy kenglik, 35 daraja 19 daqiqa ğarbiy uzunlik. Şamolga qarşi yuramiz. Dengizda heç narsa tutilmayapti, non ratsioni yana qisqartirildi.»

Kapitan qolgan hamma bilan birga maşaqqatlarga bardoş beradi va umidini yöqotmaydi.

«39-kun. 10 daraja 13 daqiqa janubiy kenglik, 5 daraja 31 daqiqa ğarbiy uzunlik. Non va suv me‘yordan past qisqartirildi, odamlar eşkaklar bilan dengiz quşlarini urişga urinmoqda. Befoyda.»

Bligh oç ekipajdan otib tuşirilgan çaykani tortib oladi va uni teng bölişga qaror qiladi, qonini esa kasallarga beradi. Kasal botanik mister Morgan uning uluşini yoşlarga berişni söraydi.

«45-kun. 9 daraja 51 daqiqa janubiy kenglik, 15 daraja 31 daqiqa ğarbiy uzunlik. 3600 mil bosib ötdik. Timor körinmayapti, suv yöq, siyoh yöq. Xudodan najot tilaymiz.»

Dengizçilar holsizlikdan huşini yöqotib yotibdi. Çiniqqan Bligh xirillagan ovozda quruqlik haqida xabar beradi va aytadi: «Biz dengizni yengdik.»

Tahitida qözğolonçilar Rojdestvoni nişonlaydi. Byam Teehani bilan turmuş quradi, Christian esa Maimiti bilan, ularning öğli tuğiladi. Thomas Ellison beşikning yonida turib, öğli 3 yoşga tölgan bölsa-da, u sayohatga çiqqanida bu çaqaloq qançalik kiçik bölgan bölsa, öğli ham şunçalik kiçik bölganini ğamgin holda qayd etadi. Qolgan ekipaj orolda erkinlikdan bahramand böladi. Uzoq ayrilişdan keyin Byam va Christian yaraşişadi. Orolga ingliz kemasi «Pandora» yaqinlaşganda Burkitt va Muspratt qoçib ketadi, döstlar esa abadiy ajraliş kerakligini hal qilişadi. Byam Çristianning ota-onasiga butun haqiqatni aytişni va‘da qiladi, bir neça ekipaj aʼzosi, şu jumladan oilasini soğingan Ellison bilan orolda qoladi, Christian esa qolgan dengizçilar, xotini va öğli hamda bir neça tahitilik erkak va ayollarni yangi boşpana izlab, «Bounty»ga qaytarib olib ketadi.

«Öşa keça orolda heç kim uxlamadi. Sohilda odamlar ingliz kemasini kutib olov yoqişdi.»

Byam Teehaniga tez orada qaytişini va‘da qiladi va boşqa ofitser, midşipman Stewart bilan kemaga çiqib, kapitan Blighni körib hayron qoladi. Bligh ularning ikkovi ham qözğolonda iştirok etganiga şubha qiladi va ularni manzilga yetgunça trumga qamaydi.

«Orolda qolgan barça dengizçilarni olib, kapitan Bligh Fletçer Çristianni quvişga kirişdi. «Pandora» fregatida u Janubiy dengiz riflari orasidan ötdi.»

Mister Morrison boşqalar bilan birga kişanlangan, şu jumladan Burkitt va Muspratt tutgan holda, nega ularni qamoqda uşlab turişayotganini söraydi. Christian mos joy izlaşda davom etadi. Blighning Fletçerni tutişga bölgan iştiyoqi tufayli kema riflarga urilib, çökişni boşlaydi. Kapitan mahbuslarni ozod qilişni buyuradi va ular bilan qayiqqa ötirib, Avstraliya tomon yöl oladi.

1792-yil. Inglizlarga qaytib kelgan qözğolonçilar harbiy sud oldida turadi. Sud majlisi allaqaçon bir hafta davom etmoqda, miss Byam (Spring Byington) onasiga yiğlaydi. 15-sentabrda admiral Alexander Hood (David Torrance) raisligidagi tribunal mister Fryning Burkitt, Muspratt va Ellisonga qarşi körsatmalarini tinglaydi. Kapitan Nelson (Francis Lister) William Blighdan qözğolon sabablari haqida söraydi, u Roger Byamga qarşi guvohlik beradi. Ma‘lum bölişiça, midşipman Stewart köçiriş paytida vafot etgan. Byamning kamerasiga ser Joseph Banks keladi va hukm e‘lon qilinayotganda lord Hood oldida yotgan xanjarga e‘tibor berişni aytadi: agar u köndalang yotsa, u oqlanadi, uçi unga qarab tursa, u mahkum etiladi. Xanjar uçi bilan burilgan holda çiqadi. Hukmdan oldin Byam kapitan Blighning «Bounty»dagi şafqatsiz, insonga yaramaydigan xulqi va dösti Fletçer Christian haqida hissiyot bilan gapiradi. Lord Hood Blighning qölini siqmasdan çiqib ketadi.

«Bounty» ekipaji aholisi yöq Pitkern oroliga yetib boradi, u ularning yangi boşpanasiga aylanadi. Christian ekipajni kemani yoqib yuborişga köndiradi, çunki ularning orqaga qaytiş yöli yöq. Kema qumga urilgaç, qoçqinlar rejalarini amalga oşiradi.

Ser Banks va lord Hood Georg III dan Byam uçun afv söraydi. Qirol «…Sir Joseph Banks va lord Hood, flot admirali, Roger Byamni hukm qilgan sud raisi iltimosiga javoban…» degan satrlar yozilgan hujjatni imzolaydi. Ozod etilgan Byam harbiy-dengiz faoliyatini davom ettiriş huquqini oladi. Film Britaniya bayroğining kemada dalgalanişi tasviri bilan yakunlanadi.