Nanook of the North

1910-yil avgustda ser Uilyam Makkenzi, uning transkontinental Şimoliy Kanada temir yöl magistrali hali qurilişning boşlanğiç bosqiçida edi, bu satrlar muallifiga Hudson körfazining şarqiy qirğoğidagi orollarga ekspeditsiyaga borişni taklif qildi. Taxminlarga köra, öşa yerda temir rudasi konlari bor edi. Bu haqda Robert Flaherty özining «Qanday qilib men «Nanook of the North» filmini suratga oldim» maqolasida yozadi.

Tadqiqotçi sifatida Robert Flaherty Uilyam Makkenzi buyurtma bergan törtta ekspeditsiya davomida temir rudasi konlarini topişga muvaffaq böldi. Topilgan ruda past sifatli bölgani va uni keyinçalik qazib oliş iqtisodiy nuqtayi nazardan qiziqiş uyğotmagani sababli, umumiy davomiyligi olti yil bölgan ekspeditsiyalar muvaffaqiyatsiz deb topildi. Biroq butun şu vaqt davomida Flaherty faqat ruda qidiriş bilan emas, balki kinosuratga oliş bilan ham şuğullandi. U Şimoliy Kanada hududida yaşovçi eskimoslar haqida tölaqonli film yaratişni rejalaştirgan edi. Filmni sotişdan tuşgan pulga u ekspeditsiyalar xarajatlarini qoplamoqçi bölgan. 1913–1914-yillarda u 9 ming metrdan ortiq (30 ming fut) plyonka işlatdi. Ekspeditsiyalar tugagaç, bu plyonka omon-eson Torontoga yetkazildi.

Filmni yaratişning birinçi urinişi muvaffaqiyatli bölmadi: montaj paytida tasodifan polga tuşgan sigaret sababli yonğin çiqdi va butun plyonka kul bölib ketdi. Flaherty uçun bu voqea haqiqiy fojia böldi. Biroq rejissyor öz maqolasida keyinçalik eslaganidek, ehtimol, bu yaxşilikka ham bölgandir, çunki yonib ketgan plyonka juda noprofessional tarzda suratga olingan edi. Şu voqeadan keyin Flahertyning kinoga qiziqişi yanada ortdi. 1920-yilda u Hudson körfazidagi Ungava yarim orolida yaşovçi eskimoslarni yana ziyorat qilişga qaror qildi. Bu safar Flaherty yanada jiddiyroq niyatda edi va kerakli hamma narsani tayyorladi. U 23 kilometr (75 ming fut) plyonka, köçma elektr stansiyasi, kinoproyektor, ikkita kamera va bosma maşinani oldi. Bosma maşina eskimoslarga olingan materialni körsatiş imkonini berar, ular suratga oliş vaqtida qilgan xatolarini körişlari mumkin edi. Filmning yakuniy ishi 1922-yilda tugadi.

Amerikalik kino tanqidçisi Roger Ebert öz şarhida filmning asosiy sahnalaridan biri, yaʼni morj ovi qisman montaj qilingan bölişi mumkinligini aytadi, çunki tomoşabin ovçilar qirğoqqa tutilgan morjni qanday olib çiqişini heç körmaydi.

Ebert yozişiça, filmning yana bir öylab topilgan jihati şundaki, ekrandagi ikki ayol Nanukning xotinlari sifatida, şuningdek filmda körsatilgan Nanukning bolalari aslida ular emas, balki syujet uçun tanlab olingan.

Amerikalik professor va yozuvçi Dean Duncan öz esselarida, filmda eskimoslar kiygan anʼanaviy kiyimlar öşa vaqtga kelib allaqaçon işlatilmay qolganini taʼkidlaydi. Hatto kino suratga olinişidan oldin ham eskimoslar Ğarbga xos kiyimlarni kiya boşlagan edi. U yana yozadi: filmda körsatilgan muzdan va qordan yasalgan iglu kulbalari boşqa materiallardan qurilgan uylarga örin böşatgan; boş qahramon ov qiliş uçun işlatgan garpun miltiq bilan almaştirilgan, baydarkalar örniga esa motorli qayiqlar paydo bölgan. Nanuk ov paytida arqon bilan uşlab turgan muhr aslida allaqaçon ölik bölgan, arqonni muhr örniga Nanukning döstlari tortgan. Yana bir postanovkali kadr morjni öldiriş sahnasi edi: ov paytida eskimoslar Robert Flahertydan miltiqlardan foydalaniş uçun yozuvni töxtatişni söragan.

Amerikalik kino tanqidçisi va yozuvçisi Denis Şvarts öz şarhida filmning ayrim sahnalaştirilgan lahzalari haqida ham gapiradi. Masalan, iglu kulbasi interyerini suratga oliş uçun köp quyoş nuri kerak edi, kulba içida esa uning deyarli bölmagan. Şuning uçun bu lavhani suratga oliş uçun kulbaning yarmini buzib taşlaşga töğri kelgan.

«Nanook of the North» kinematografning rivojiga katta hissa qöşdi. Filmda postanovkali kadrlar bölişiga qaramay, u hujjatli kinoning tarixdagi birinçi vakillaridan biri hisoblanadi. 2014-yilda britaniyalik kino jurnali «Sight & Sound» «Nanook of the North»ni kinematograf tarixidagi eng yaxşi hujjatli filmlar reytingida 7-öringa qöydi.

Amerikalik kompozitor va musiqaçi Frenk Zappa «Donʼt eat the yellow snow» («Sariq qorni yeyma») qöşiğida «Nanook of the North» filmiga işora qilib, özini eskimos Nanuk deb tasavvur qiladi.

Avstraliyalik rok-guruh «Regurgitator» 1995-yilda «Blubber boy» qöşiğiga klip suratga oldi. Bu klip «Nanook of the North» filmining parodiyasi.

Kanadalik qöşiqçi, inuitlarning böğiz qöşiği ijroçisi Tanya Tagaq 2015-yilda «Nanook of the North» filmiga bağişlangan öz musiqiy loyihasini yaratdi.

1994-yilda rejissyor Klod Masso «Nanook of the North» filmini yaratiş jarayoniga bağişlangan hujjatli film suratga oldi.

Rejissyor Emir Kusturitsa özining «Arizona Dream» («Arizona orzusi») filmida «Nanook of the North»dan iqtibos keltiradi.

Flaertiana — Permda har yili ötkaziladigan hujjatli kinoning xalqaro festivali. Amerikalik rejissyor nomini olgan festival «Nanook of the North» filmida Robert Flaherty birinçi marta qöllagan estetik tamoyillarni belgilab berdi. Bunday kinoning asosiy belgisi — ekranda öz hayotining bir qismini yaşaydigan boş qahramon. Asosiy usullar uzoq kuzatiş va «odatiy» kamera. Birinçi festival 1995-yilda bölib ötdi va 2006-yilgaça ikki yilda bir marta taşkil etilgan, bu köproq tanlov emas, balki nazariy simpozium formulasiga yaqin edi. 2006-yildan festival hujjatli kinoning xalqaro jyuri bilan har yillik xalqaro festival maqomiga ötdi.

Filmni 16 oy davomida suratga oliş 53 000 dollarga tuşgan.

Robert Flahertyning Nayla bilan munosabati bölgan. U Nanukning xotinlari rolini öynagan ayollardan biri edi. Bundan taşqari, Nayla rejissyordan Josef ismli bola körgan.

Filmning boş qahramoni Nanukning haqiqiy ismi Allakariallak edi.