Niagara

Filmning ssenaristlaridan biri Valter Rayş, prodyuser Çarlz Brackett şarşara atrofida bölib ötadigan detektiv film suratga olişni xohlaganini aytib bergan.

Rayş şunday degan: «Niagara nomini eşitgan har kim asal oyi ötkazayotgan juftliklarni yoki töy keçasida eridan qoçgan qiz haqidagi sentimental hikoyani öylaydi. Sonja Heni uslubidagi tyuk-tryuklar yoki Ester Uilyams uslubidagi suziş feeriyalari bilan film suratga oliş ahmoqlik bölardi. Men haqiqiy qotillikka asoslangan detektiv hikoya xohlardim».

20th Century Fox kinostudiyasi prezidenti Daryl F. Zanuck boş rolni Marilyn Monroe ijro etişga qaror qildi. Rayş eslaydi: «Bu yaxşi ğoya ekanini öylaşga ulgurmasdan, Daryldan ikkinçi telefon qönğiroği keldi. U Monroe qurbon rolini emas, aksinça yovuz ayol rolini öynaşini istaşini aytdi. Biz unga Monroe Amerikaning eng gözal qizi, unga aybsiz qurbon roli köproq mos keladi, dedik. Lekin u öz ğoyasi ança qiziqroq ekanini taʼkidladi, şuning uçun biz ham rozi böldik. Monroe bu rol unga yoqadimi, bilmasdik, lekin ssenariyni öqigaç, u qarşi emasligini, aksinça, juda xursand ekanini bildirdi».

Dastlab Polli rolini boş rol deb rejalaştirişgan, uni Ann Baxter ijro etişi va aynan u filmning yulduzi bölişi kerak edi. Lekin oxir-oqibat uning örniga Jean Peters keldi va bu rol ikkinçi planga surildi, çunki ustun stavka öşa paytda tobora muvaffaqiyatli bölib borayotgan Monroeʼga qöyilgan edi.

Rayş sözlariga köra, filmning yakuniy versiyasidan «asosiy epizodlar çiqarib taşlangan»:

«Zanuck yakuniy versiyani körganidan söng, Niagara şarşarasi politsiyasining kanadalik ekanini qabul qila olmadi. Bizda kanadalik komissarlar, detektivlar va turli politsiyaçilarni öynayotgan ingliz aktyorlari bor edi, bu unga juda yoqmadi. Biz bu sahnalarni qayta suratga olişni taklif qildik, lekin u ularni şunçaki kesib taşlaşni talab qildi. Amerika tomoşabini, dedi u, Niagara şarşarasi çegara bilan bölinganini bilmaydi va tuşunmaydi, şuning uçun bu sahnalar uçun amerikalik aktyorlardan foydalanişimiz kerak edi. Bu ğoya yoqmagan rejissyor Xetauey ham uning tarafini oldi. Şunday qilib, bu hikoyada syujet teşiklari bor».

Filmda Monroe yagona qöşiqni kuyladi, uning nomi «Kiss», muallifi Haven Gillespie, musiqasi Lionel Newman.

Film rangli suratga olingan bölsa-da, uning treyleri qora-oq edi, treylerdagi asosiy yozuv esa şunday deyilgan edi: «Mэрilin Monroe — öziga jalb etuvçi nozik ayol rolida». Filmning AQŞdagi premyerasi 1953-yil 21-yanvarda bölib ötdi. Bir yarim million dollar xarajatga qaramay, film ikki yarim million dollar yiğdi va studiyaga bir million dollar foyda keltirdi.

Film noirlar orasida bir neça sabablarga köra noodatiy. Birinçidan, közni qamaştiradigan darajada yorqin ranglardan foydalangani uçun. Ikkinçidan, sevgilining roli syujetda markaziy emas, balki juda episodik: tomoşabin deyarli uning yuzini körmaydi. Uçinçidan, filmning oxirida muhabbat uçburçagining uçala iştirokçisi ham halok böladi: filmda ehtiros faqat vayronkor kuç sifatida talqin etiladi.

Film zamonaviy kino tanqidçilaridan umuman ijobiy şarhlar oldi. Rotten Tomatoes agregatorida film 23 ta şarh asosida 78 % reytingga ega.

2001-yilda Robert Uoston şunday yozgan:

«Niagara — noir muxlislari uçun, odatdan taşqari narsa istaganlar uçun yaxşi film. Şuni esda tutingki, film anʼanaviy qora-oq emas, balki ajoyib Technicolor rangida suratga olingan, ammo şunga qaramay, unda soya va uslub yetarli darajada. Şubhasiz, Niagarani körişning eng yaxşi sababi, treylerda vaʼda qilinganidek, manzaralardir. Bir neça ajoyib joylar şarşaraning hayratlanarli jihatlarini körsatadi, şahar Atlantic Cityʼning didsiz kanadalik javobiga aylanişidan oldin; va, albatta, Merilin Monroe ismli qiz bor, uning kamtarona boşlanişida gullab-yaşnayotganini körasiz».

Ekranga çiqqan paytda The New York Times filmni maqtagan, lekin unda aktyorlik öyinini emas. 1953-yil yanvarida ular şunday yozişgan:

«Dunyoning yetti möʼjizasi borligi haqidagi ğoyani eʼtiborsiz qoldirib, 20th Century Fox kompaniyasi yana ikkitasini oçdi va ularni «Niagara» filmida Technicolor yordamida takomillaştirdi… Prodyuserlar şarşaraning va atrofdagi hududlarning uluğvorligidan ham, Merilin Monroeʼning uluğvorligidan ham töliq foydalanganliklari sababli… Ehtimol, miss Monroe öz aktyorlik mahoratining çöqqisida emas, lekin rejissyor va kamera orqasidagi janoblar buni, körinişidan, parvo qilmagan. Ular aktrisaning barça mumkin bölgan egri çiziqlarini, ham buduar yolğizligida, ham şunçalik oçiq tor libosda suratga olişdi. Şuningdek, miss Monroe hatto yurganida ham nozik bölişi mumkinligi bizga juda aniq körsatildi. Yuqorida aytilganidek, qahramonlarga vaziyat dam olişdan erkin bahramand bölişga imkon bermaydi, lekin şarşaralar va miss Monroe — bu albatta tomoşa qilişga arziydigan narsa».

Variety jurnali şunday izoh bergan:

«Niagara — şahvat va qotillik olamiga oğriqli, eskirgan klişe sayohat. Hamma joyda sezilarli keskinlik hukm suradi, u falokat yaqinlaşayotgani hissi bilan asabni çarçatadi. Bu hammaning markazida Merilin Monroe turibdi, u erkagi Jozef Kotten bilan Niagara şarşarasida dam olmoqda… Kamera Monroeʼning nafis labllari ustida töxtaydi, uning tanasi böylab sirpanadi va u sevgilisi bilan uçraşiş uçun köçada yurganda, ponasining şaklini aniq tasvirlaydi. Ayol tanasining jozibasini yana bir gözallik — şarşaraning gözalligi töldirgan. Bu tabiiy hodisalarning barçasi kamera tomonidan ajoyib tarzda suratga olingan».

Merilin Monroe 1962-yil avgustda vafot etganidan keyin bir neça hafta davomida Endi Uorhol filmdagi «Niagara» reklama fotosuratini özining «Merilin diptixi» nomli şelkografik asari uçun asos sifatida işlatgan.